Sonuç: İçtihattan Çıkan İlkeler

Kavram ve Şartlar#

1. Anlaşmalı boşanmada eşlerin anlaşması evlilik birliğinin temelinden sarsıldığına karine oluşturur; hâkim kusur araştırmaz ve tarafların ikrarıyla bağlıdır. Ancak Türk hukukunda salt iradeyle boşanma yoktur; hâkim kararı şarttır (TMK m. 166/3; Bkz. Birinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/3067 E., 2019/512 K., 02.05.2019; AYM, E. 2005/26, K. 2008/105, 15.05.2008).
2. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması dava tarihi itibarıyla aranır. Süre dolmamışsa anlaşma ve kabul sonuç doğurmaz; dava reddedilmez, çekişmeli olarak görülür. Anayasa Mahkemesi bu şartı Anayasa’ya uygun bulmuştur (Bkz. İkinci Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2016/16989 E., 2018/553 K., 15.01.2018; AYM, E. 2023/109, K. 2024/113, 30.05.2024).
3. Dava aile mahkemesinde açılır. Yetki kesin değildir; süresinde itiraz edilmedikçe mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez (Bkz. Üçüncü Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/2488 E., 2018/1854 K., 06.12.2018).
4. Kabul, tek başına boşanma kararına yetmez. Çekişmeli açılan dava kesinleşinceye kadar anlaşmalıya dönüşebilir, anlaşma bozulursa dava çekişmeli sürer (Bkz. Dördüncü Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2019/3660 E., 2019/7254 K., 17.06.2019).
5. Hâkim iki eşi de bizzat dinlemelidir. Vekâletnamede özel yetki bulunsa bile vekilin beyanı bu şartın yerine geçmez; telefonla görüntülü arama da yetmemiştir (Bkz. Beşinci ve Yirmi Altıncı Bölümler) (Yargıtay 2. HD, 2014/20562 E., 2015/4949 K., 19.03.2015; Yargıtay 2. HD, 2021/7601 E., 2021/6759 K., 04.10.2021).
6. Akıl hastalığı nedeniyle kısıtlanan ve ayırt etme gücü bulunmayan eş anlaşmalı boşanamaz. Genel bir depresyon teşhisi ise irade fesadını ispat için tek başına yetmez (Bkz. Altıncı Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2016/8798 E., 2017/14467 K., 13.12.2017; Yargıtay 2. HD, 2022/10165 E., 2024/2453 K., 16.04.2024).
7. Her eş, karar kesinleşinceye kadar sebep göstermeden anlaşmadan dönebilir. Bu hâlde anlaşmalı boşanma hükmü bütünüyle geçersiz olur ve dava çekişmeli sürer. Anlaşmalı boşanma davasından feragat, önceki olayların affı sayılmaz (Bkz. Yedinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2025/9746 E., 2026/1856 K., 18.02.2026; Yargıtay 2. HD, 2025/7995 E., 2026/2686 K., 11.03.2026).

Protokol ve Hâkimin Denetimi#

8. Protokol, hâkimin onayına bağlı, kendine özgü bir sözleşmedir. Yazılı olması ve noter onayı şart değildir; ama beyanlar tutanağa geçirilip imzalanmalıdır. Zorunlu başlıklar maddi ve manevi tazminat, yoksulluk nafakası, velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakasıdır (Bkz. Sekizinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Yargıtay HGK, 2017/2643 E., 2019/484 K., 18.04.2019).
9. Onaylanmayan ve kararın eki hâline getirilmeyen protokol yok hükmündedir (Bkz. Sekizinci ve Onuncu Bölümler) (Yargıtay HGK, 2013/1542 E., 2015/1110 K., 27.03.2015).
10. Hâkim protokolü kendi başına değiştiremez; değişiklik önerir. Öneri kabul edilmezse dava çekişmeli olarak sürer (Bkz. Dokuzuncu Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2016/25723 E., 2018/12450 K., 05.11.2018; Yargıtay 2. HD, 2015/23289 E., 2015/24243 K., 16.12.2015).
11. Onaylanan hükümler infazda sıkıntı doğurmaması için hüküm fıkrasında aynen yer almalıdır. Toplu onay kararı protokolü kararın eki yapar; tereddüt varsa tavzih yoluna gidilir (Bkz. Onuncu Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2019/5908 E., 2019/9189 K., 25.09.2019).

Çocuklar#

12. Velayette asıl olan çocuğun üstün yararıdır; eşlerin anlaşması hâkimi bağlamaz. Velayetin birlikte kullanılması Türk kamu düzenine aykırı değildir. Velayet davası açmama taahhüdü geçersizdir (Bkz. On Birinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021; Yargıtay 2. HD, 2016/18674 E., 2017/13800 K., 04.12.2017; AYM, B. No: 2018/27658, 06.10.2021).
13. Kişisel ilişki zorunlu unsurdur. Eşler düzenleme yapmaz ve hâkim de öneride bulunmazsa anlaşmalı boşanma kararı verilemez. Büyükanne ve büyükbaba ancak olağanüstü hâllerde ayrıca kişisel ilişki isteyebilir (Bkz. On İkinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/2643 E., 2019/484 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2026/2961 E., 2026/5564 K., 13.05.2026).
14. İştirak nafakası kamu düzenine ilişkindir; protokoldeki vazgeçme, değişen koşullarda çocuk için nafaka istenmesini engellemez. Belirli olmayan gider maddelerinin icra kabiliyeti yoktur; üstlenilen açık taahhüt ise bağlar (Bkz. On Üçüncü Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/2613 E., 2019/1191 K., 14.11.2019; Yargıtay HGK, 2017/1895 E., 2019/630 K., 30.05.2019; Yargıtay 2. HD, 2026/3365 E., 2026/6507 K., 11.06.2026).

Mali Sonuçlar#

15. Yoksulluk nafakası protokolde belirsizliğe yer bırakmadan düzenlenmelidir. Adı konmayan düzenli aylık ödeme, aksi yazılmamışsa nafaka sayılabilir. Genel vazgeçme cümlesi kurulmuş nafakanın artırılmasını engellemez. “Süresiz olarak” ibaresinin iptali 30.06.2027’de yürürlüğe girecektir ve geriye yürümez (Bkz. On Dördüncü Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/2643 E., 2019/484 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2025/4089 E., 2025/7681 K., 23.09.2025; AYM, E. 2025/156, K. 2026/131, 04.06.2026).
16. Eşler mali sonuçlardaki uyuşmazlığı nihai olarak çözmüş sayılır; sonradan boşanma sebebiyle tazminat istenemez. Kesinleşmeden sonra varlığı anlaşılan vakıaya dayanan dava ise genel hükümlere göre görülür (Bkz. On Beşinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2017/3067 E., 2019/512 K., 02.05.2019; Yargıtay HGK, 2017/2493 E., 2021/108 K., 18.02.2021).
17. Mal rejiminin tasfiyesi boşanmanın eki değildir. Onaylı protokolde açıkça düzenlenmişse mahkeme içi ikrar sayılır. Vazgeçme açık, kayıtsız ve şartsız olmalıdır; “mal paylaşımı yoktur” gibi genel ifadeler ve yalnız bazı malları sayan maddeler diğer alacakları kapsamaz (Bkz. On Altıncı Bölüm) (Yargıtay HGK, 2010/2-96 E., 2010/106 K., 24.02.2010; Yargıtay HGK, 2024/7 E., 2025/498 K., 10.09.2025; Yargıtay 2. HD, 2025/6039 E., 2026/4692 K., 28.04.2026).
18. Ziynet zorunlu içerikte değildir; genel talep yokluğu ifadesi onu kapsamaz. Duruşmada imzalanan açık beyan ise sonradan dava hakkını engeller (Bkz. On Yedinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2014/589 E., 2015/2784 K., 02.12.2015; Yargıtay 2. HD, 2024/8560 E., 2024/7757 K., 23.10.2024).

Protokolün Yerine Getirilmesi#

19. Hâkimin onayı, taşınmaz taahhüdünde resmî şekil yerine geçer. Hükümde açık tescil kararı yoksa mülkiyet tescille geçer ve protokol yalnız kişisel hak verir; malik kaçınırsa aile mahkemesinde tescil davası açılır (Bkz. On Sekizinci Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2023/7856 E., 2024/3157 K., 06.05.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/2431 E., 2024/2084 K., 26.03.2024; Yargıtay 12. HD, 2025/7643 E., 2026/1068 K., 18.02.2026).
20. Protokolü bilerek satın alan üçüncü kişi korunmaz; muvazaalı satış tescile engel olmaz (Bkz. On Sekizinci Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2024/9214 E., 2025/10806 K., 08.12.2025; Yargıtay 2. HD, 2023/7856 E., 2024/3157 K., 06.05.2024).
21. Protokol, hâkimin onayından sonra genel sözleşme hükümlerine tabidir. Belirsiz süre makul süreyle tamamlanır, kesinleşen karardaki devir için ihtar gerekmez, koşulun gerçekleşmesini dürüstlük kurallarına aykırı biçimde engelleyen borçlu bundan yararlanamaz, cezai şart karşı edimi durdurma hakkı vermez (Bkz. On Dokuzuncu Bölüm) (Yargıtay HGK, 2025/718 E., 2026/429 K., 01.07.2026; Yargıtay 2. HD, 2025/5783 E., 2026/4535 K., 22.04.2026; Yargıtay 2. HD, 2025/7144 E., 2026/4142 K., 14.04.2026; Yargıtay 2. HD, 2025/9273 E., 2026/3448 K., 01.04.2026; Yargıtay 2. HD, 2023/693 E., 2024/294 K., 17.01.2024).
22. Protokole aykırılıktan doğan davalarda on yıllık zamanaşımı uygulanır ve görevli mahkeme aile mahkemesidir. Belirli olmayan hükmün icra kabiliyeti yoktur. Haricen yapılan protokol kesinleşmiş nafaka ilamını değiştirmez (Bkz. Yirminci Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2011/7724 E., 2012/17495 K., 25.06.2012; Yargıtay 2. HD, 2025/5346 E., 2026/2985 K., 23.03.2026; Yargıtay 2. HD, 2026/3365 E., 2026/6507 K., 11.06.2026; Yargıtay 12. HD, 2023/6110 E., 2024/3128 K., 28.03.2024).
23. Uyarlama istisnadır: Öngörülmeyen, olağanüstü, borçludan kaynaklanmayan ve dengeyi katlanılamaz biçimde bozan değişiklik ispatlanmalıdır. Nafakalarda TMK m. 176/4 ve 331 ayrıca uygulanır; boşanmak için bilerek üstlenilen gider kolayca kaldırılmaz (Bkz. Yirmi Birinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K., 12.02.2025; Yargıtay 2. HD, 2024/4192 E., 2024/6979 K., 08.10.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/3503 E., 2023/2433 K., 17.05.2023).

Karar ve Sonrası#

24. Taraflar ilamın kendilerine usulen tebliğinden önce kanun yolundan feragat edemez. Böyle bir feragat ve buna dayanan kesinleşme geçersizdir; tebliğ memurunun adı yazılmayan tebligat da süreyi başlatmaz. Karar yıllarca tebliğ edilmeyip eşler birlikte yaşamışsa sonradan tebliğe çıkarmak dürüstlük kuralına aykırıdır. Karar kesinleşmeden eş ölürse boşanma davası konusuz kalır (Bkz. Yirmi İkinci Bölüm) (Yargıtay HGK, 2023/945 E., 2025/334 K., 21.05.2025; Yargıtay 2. HD, 2024/10396 E., 2025/517 K., 20.01.2025; Yargıtay 2. HD, 2025/1688 E., 2025/8266 K., 06.10.2025).
25. Kesinleşmiş karar yalnız HMK m. 375’teki sebeplerle ve m. 377’deki sürelerde kaldırılabilir. Boşanmadan sonra öğrenilen olaylar bu sebeplerden değildir. Baskıyla alınan feragat ise iptal edilebilir (Bkz. Yirmi Üçüncü Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2022/9430 E., 2024/978 K., 20.02.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/1455 E., 2024/7592 K., 21.10.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/3253 E., 2024/4769 K., 25.06.2024).
26. Protokolle yapılan devir, boşanma muvazaalı değilse mal kaçırma sayılmaz; ispat yükü alacaklıdadır. Boşanmaya rağmen birlikte yaşama kanıtlanırsa tasarruf iptal edilir (Bkz. Yirmi Dördüncü Bölüm) (Yargıtay 4. HD, 2024/1466 E., 2024/4025 K., 30.04.2024; Yargıtay 4. HD, 2023/5643 E., 2024/8094 K., 24.09.2024).
27. Boşandığı eşiyle fiilen yaşayan hak sahibinin ölüm aylığı, boşanmanın samimi olup olmadığına bakılmaksızın kesilir. Bu davada boşanma kararının geçerliliği sorgulanmaz; fiilî birliktelik araştırılır (Bkz. Yirmi Dördüncü Bölüm) (Yargıtay HGK, 2025/18 E., 2026/205 K., 01.04.2026; AYM, E. 2025/210, K. 2026/70, 26.03.2026).
28. Eski eşin soyadını kullanma izni protokolle verilebilir ve koşullar değiştiği ispatlanmadıkça kaldırılamaz. Çocuğun soyadı boşanmayla değişmez; ölçü çocuğun üstün yararıdır (Bkz. Yirmi Beşinci Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2023/9121 E., 2024/827 K., 13.02.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/8295 E., 2024/788 K., 13.02.2024; AYM (İkinci Bölüm), B. No: 2022/4717, 28.05.2025).
29. Yabancı mahkeme kararı Türkiye’de tanınınca, kesinleştiği andan itibaren hüküm ifade eder. Kusur belirlemeyen tanınmış kararda Türk mahkemesi kusur yükleyemez. Yabancı noter işlemi tanıma davasında mahkeme kararı sayılmamıştır (Bkz. Yirmi Altıncı Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2024/1003 E., 2024/2481 K., 16.04.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/10093 E., 2024/2353 K., 03.04.2024).

Değerlendirme#

Yargıtay, anlaşmalı boşanmada aile kurumunun korunmasını, irade serbestisini ve hukuki güvenliği birlikte gözetmeye çalışmaktadır. Hukuk Genel Kurulu’nun kesinleşmeye kadar dönme hakkını tanıması, boşanma kararını hafife alan eşi korur; ama protokole güvenerek hareket eden diğer eş için belirsizlik yaratır. Nomer’in eleştirisi bu nedenle önemlidir (Bkz. Yedinci Bölüm). Kanun koyucunun dönme hakkına açık bir sınır çizmesi, kanun yolundan feragatin usulünü netleştirmesi ve hâkimin hüküm fıkrasını nasıl kuracağına ilişkin açık bir kural getirmesi uyuşmazlıkları azaltacaktır.

Kanaatimizce uygulamada en çok hak kaybına yol açan üç nokta şunlardır: Protokoldeki belirsiz kalıplar, hükümde “tescil” sözcüğünün bulunmaması ve aynı gün kesinleştirme uğruna tebligat ile feragatin sırasının gözetilmemesi. Üçü de doğru yazılmış bir protokol ve dikkatli yürütülmüş bir duruşmayla önlenebilir. Anlaşmalı boşanma, ancak o gün yazılan sözcükler yıllar sonra da aynı anlamı taşıyorsa gerçekten anlaşmalıdır.