Anlaşmalı boşanma için evlilik, dava açıldığı tarihte en az bir yıl sürmüş olmalıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’ne göre bu koşul bir dava şartı değil, evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağına ilişkin karinenin temel unsurudur; dava açıldıktan sonra sürenin dolması karineyi doğurmaz. Bir yıl dolmadan açılan davada eşlerin anlaşması ve davalının kabulü sonuç doğurmaz; dava reddedilmez, davacıya sorularak çekişmeli boşanma usulüyle sürdürülür ve boşanma sebebi delillerle ispatlanır. Anayasa Mahkemesi bir yıl şartını Anayasa’ya uygun bulmuştur: Süre, ani kararların önüne geçerek aileyi korumayı amaçlar ve diğer boşanma sebeplerine başvurmayı engellemez. Kanun, bu bir yıl içinde eşlerin fiilen birlikte yaşamasını aramaz. Bir yıl dolmadan boşanmak isteyen eşin yolu, kusura dayalı boşanma davası veya özel boşanma sebepleridir.
Anlaşmalı boşanma için evliliğin kaç yıl sürmesi gerekir?#
En az bir yıl. Kanun süreyi açıkça koymuştur: “Evlilik en az bir yıl sürmüş ise” (TMK m. 166/3). Eşler bu süreyi aralarında anlaşarak kısaltamaz; süre hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir (Doğan, s. 761-762). Süre, nikâh tarihinden başlar ve Yargıtay’a göre dava tarihinde dolmuş olmalıdır.
Bir yıl hangi tarihte dolmuş olmalıdır?#
Dava tarihinde. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin yerleşik anlatımı şöyledir:
Kanun maddesinde öngörülen evliliğin en az bir yıl sürmüş olması koşulu, dava şartı (HMK md. 114) olmayıp, yasada gösterilen eşlerin birlikte başvurması, ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi durumuyla birlikte, birliğin temelinden sarsılmış sayılacağına ilişkin yasal karinenin temel unsurudur. Bu nedenle bir yıllık sürenin davanın açıldığı tarihte mevcut olması gereklidir. Dava açıldıktan sonra bir yıllık sürenin gerçekleşmesi de, açıklanan yasal karinenin oluşması için yeterli değildir (Yargıtay 2. HD, 2016/16989 E., 2018/553 K., 15.01.2018; aynı yönde Yargıtay 2. HD, 2015/14811 E., 2016/5467 K., 21.03.2016; Yargıtay 2. HD, 2014/2605 E., 2014/13905 K., 19.06.2014; Yargıtay 2. HD, 2011/7930 E., 2011/10085 K., 08.06.2011).
Karar gününe kadar yılın dolması bu nedenle yetmez. Bir dosyada eşler 24.04.2014’te evlenmiş, dava 08.10.2014’te açılmış, mahkeme 28.04.2015’te, yani karar gününde bir yıl geçmişken anlaşmalı boşanmaya hükmetmişti; Daire kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2015/14811 E., 2016/5467 K., 21.03.2016). Başka bir dosyada eşler 22.05.2015’te evlenmiş, dava 01.09.2015’te açılmış, karar 28.12.2015’te verilmişti; sonuç aynı olmuştur (Yargıtay 2. HD, 2016/16989 E., 2018/553 K., 15.01.2018).
Öğretide bu konuda farklı görüşler vardır. Bir kısım yazar, süreyi dava şartı sayar ve yargılama sırasında dolması hâlinde eksikliğin giderilmiş olacağını savunur; bu görüşü destekleyen eski bir Hukuk Genel Kurulu kararı da anılmaktadır (Doğan, s. 762, dn. 15-17; yazar, süre dava sırasında dolarsa davanın kabulü gerektiğini savunur ve Yargıtay HGK, 22.03.1995, E. 1994/5-835, K. 1995/215 kararını anar (aktaran). Yargıtay’ın 2. Hukuk Dairesi kararlarındaki aksi görüşü de aynı yerde belirtilmiştir). Doğan ise bu nedenle kanun metninin mahkemeye başvuru anını açıkça göstermesini önerir (Doğan, s. 781-782). Güncel uygulamayı belirleyen, dava tarihini esas alan Daire kararlarıdır. Risk almamak için dilekçe yıl dönümünden sonra verilmelidir.
Nikâhın yıl dönümüne birkaç gün kala açılan dava, hızlı bir boşanma beklerken çekişmeli bir yargılamaya dönüşebilir. Birkaç gün beklemek, aylar kazandırır. Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m. 118); tarih hesabı buna göre yapılmalıdır.
Bir yıl dolmadan açılan davada hâkim ne yapar?#
Davayı reddetmez; anlaşmalı boşanma kararı da veremez. Eşlerin iradesi bu aşamada sonuç doğurmaz. Daire, davalının “davayı kabul” açıklamasının veya tarafların boşanma yönündeki iradelerinin sonuç doğurmadığını belirtir (Yargıtay 2. HD, 2014/2605 E., 2014/13905 K., 19.06.2014). Yapılması gereken üç adımdır:
- Davacıya, davayı TMK m. 166/1-2 uyarınca çekişmeli olarak sürdürüp sürdürmeyeceği sorulur (Yargıtay 2. HD, 2016/16989 E., 2018/553 K., 15.01.2018).
- Davacı devam etmek isterse çekişmeli davalara özgü usul uygulanır: Taraflara vakıalarını ve delillerini bildirmeleri için süre verilir, dilekçeler aşaması tamamlanır, ön inceleme yapılır (Yargıtay 2. HD, 2017/3712 E., 2018/4935 K., 12.04.2018).
- Deliller toplanır ve boşanma sebebinin bulunup bulunmadığına göre karar verilir (Yargıtay 2. HD, 2014/2605 E., 2014/13905 K., 19.06.2014).
Mahkeme bir yıl dolmadığını görüp çekişmeli usule geçtiğini söylese de dilekçeler aşamasını atlayarak hüküm kurarsa karar yine bozulur (Yargıtay 2. HD, 2017/3712 E., 2018/4935 K., 12.04.2018).
Bu kural yalnız anlaşmalı boşanma için geçerlidir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle (TMK m. 166/1) açılan bir davada “evlilik bir yılı doldurmadı” gerekçesiyle ret kararı verilemez. Yargıtay, münhasıran bu gerekçeyle verilen ret kararını “anlaşmalı boşanma talep edilmediğine göre, davanın incelenebilmesi için, evliliğin bir yıl sürmüş olması şart değildir” diyerek bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2015/4921 E., 2015/4991 K., 19.03.2015).
Bir yıl şartı Anayasa’ya uygun mu?#
Evet. Bir aile mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi “bir yıl” ibaresini incelemiş ve iptal istemini reddetmiştir (AYM, E. 2023/109, K. 2024/113, 30.05.2024). Mahkemeye göre kuralın amacı şudur:
tarafların anlaşma iradelerine dayanılarak boşanma kararı verilebilmesi için evliliğin üzerinden bir yıllık sürenin geçmesinin öngörülmesi suretiyle kişilerin evliliğin kurulmasından kısa bir süre sonra ani kararlarla evlilik birlikteliğini sonlandırmalarının önüne geçilerek ailenin korunması amaçlanmaktadır (AYM, E. 2023/109, K. 2024/113, 30.05.2024, § 20).
Mahkeme, kuralın orantılı olduğu sonucuna varırken iki noktaya dayanmıştır: Böyle bir geciktirici etkinin “eşlerin kararlarını yeniden değerlendirmelerine imkân sunacağı açıktır” ve bir yıl dolmadan da “diğer boşanma sebeplerine dayalı olarak boşanma davası açmalarının önünde herhangi bir engel bulunmamaktadır.” (AYM, E. 2023/109, K. 2024/113, 30.05.2024, § 24)
Bu şart, aynı maddenin dördüncü fıkrasındaki bir yıllık süreyle karıştırılmamalıdır. Dördüncü fıkra, reddedilen bir boşanma davasının kesinleşmesinden sonra ortak hayatın kurulamaması hâlini düzenler; 2024’te üç yıldan bir yıla indirilen ve Anayasa Mahkemesinin 2026’da incelediği süre odur (AYM, E. 2025/203, K. 2026/39, 12.02.2026).
Bir yıl boyunca birlikte yaşamak şart mı?#
Kanunda böyle bir koşul yoktur; Kanun evliliğin sürmüş olmasını arar, ortak hayatın sürmüş olmasını değil. Öğretide süreyi, eşlerin birbirini tanımaması ihtimaline karşı konmuş bir koruma sayıp birlikte yaşamayı arayan görüş de vardır; ancak Kanunun lafzı karşısında haklı olarak birlikte yaşamanın aranmaması gerektiği savunulmaktadır (Doğan, s. 762-763). Kanaatimizce de nikâhtan kısa süre sonra ayrı yaşamaya başlayan eşler, nikâhın yıl dönümünden sonra anlaşmalı boşanma davası açabilir. Uygulamada mahkemeler nüfus kaydındaki evlenme tarihine bakar.
Bir yıl dolmadan boşanmak isteyenlerin seçenekleri nelerdir?#
| Seçenek | Dayanak | Gereken | Not |
|---|---|---|---|
| Yıl dönümünü beklemek | TMK m. 166/3 | Sürenin dolması | Eşler anlaşmış ve acil bir durum yoksa en kısa yol çoğu zaman budur |
| Evlilik birliğinin sarsılması davası | TMK m. 166/1 | Vakıaların ispatı, davalının kusuru | Eşler anlaşsa da deliller toplanır |
| Zina, hayata kast, suç, terk, akıl hastalığı | TMK m. 161-165 | Özel sebebin koşulları | Her birinin süre ve ispat kuralları ayrıdır |
| Evliliğin iptali | TMK m. 145-152 | Butlan sebebi | Boşanma değildir; sebepler sınırlıdır |
Bir yıl dolmadan açılan bir çekişmeli davada eşler, duruşmada boşanma ve sonuçları hakkında uzlaştıklarını söyleyebilir. Ancak hâkim bu beyanla yetinemez; Yargıtay, eşlerin evliliği henüz bir yılını doldurmamışsa anlaştıklarını beyan etmiş olsalar bile 166/3 uyarınca boşanma kararı verilemeyeceğini, davalının kabul beyanının hukuki sonuç doğurmayacağını ve her iki tarafa da delil gösterme imkânı tanınması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/18433 E., 2015/2645 K., 24.02.2015). Böyle bir dosyada tazminat, nafaka ve benzeri konulardaki uzlaşma, hâkimin onayıyla geçerli olabilir (TMK m. 184/5); ama boşanma sebebinin ispatı gerekir.
Anlaşmalı boşanmada evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, dava tarihi itibarıyla aranır; süre dolmamışsa eşlerin anlaşması ve davalının kabulü sonuç doğurmaz, dava çekişmeli usulle sürdürülür ve boşanma sebebi delillerle ispatlanır (Yargıtay 2. HD, 2016/16989 E., 2018/553 K., 15.01.2018; Yargıtay 2. HD, 2015/14811 E., 2016/5467 K., 21.03.2016; Yargıtay 2. HD, 2017/3712 E., 2018/4935 K., 12.04.2018).
Dilekçeyi hazırlamadan önce nüfus kayıt örneğinden evlenme tarihini kontrol edin ve dilekçe tarihini yıl dönümünün en az birkaç gün sonrasına koyun. Bir yıl dolmadan dava açılması gerekiyorsa (örneğin tedbir, şiddet veya acil velayet ihtiyacı varsa) dilekçeyi baştan TMK m. 166/1’e dayandırın, vakıaları sıra numarasıyla yazın ve tanıklarınızı gösterin. Anlaşmalı dilekçe verip sonra çekişmeli usule dönmek, yargılamayı uzatır.
Bu bölümde anılan öğreti
- Doğan, Burak, “Türk Hukukunda Anlaşmalı Boşanma (TMK m. 166/III)”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 19, S. 2, 2024, s. 755–787