Anlaşmalı boşanma kararı verilebilmesi için hâkim iki eşi de bizzat dinlemelidir. Bu şart, eşlerin her türlü baskı ve tehditten uzak, özgür iradeleriyle beyanda bulunduklarının denetlenmesi içindir. Avukatın varlığı, vekâletnamedeki özel yetki, imzalı protokol veya dilekçedeki kabul bu dinlemenin yerini tutmaz: Yargıtay’a göre vekâletnamede özel yetki bulunsa bile vekilin beyanı sonuç doğurmaz. Eşlerden birinin dinlenmediği dosyalarda verilen anlaşmalı boşanma kararı bozulur. Öğretide istinabe yoluyla dinlemenin mümkün olmadığı kabul edilir. Ses ve görüntü aktarımı (SEGBİS) ise Kanun’da düzenlenmiştir; 7589 sayılı Kanunla 2026’da eklenen hükme göre bu yolla katılanlar bakımından davayı kabul gibi beyanlarda elle atılan imza kuralı korunmuştur. Duruşmada beyanlar okunup imzalanır; bu imza sonraki davalarda güçlü bir delildir.
Anlaşmalı boşanmada duruşmaya gitmek zorunlu mu?#
Evet. İki eş de duruşmada hazır bulunmalıdır. Kanun, hâkimin “tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi”ni şart koyar (TMK m. 166/3). Hukuk Genel Kurulu bu koşulu şöyle anlatır:
Üçüncü koşul, eşlerin iradelerini hâkime bizzat açıklamalarıdır. Hâkimin eşleri dinleyerek serbest iradelerinin oluşup oluşmadığına karar vermesi gerekir. Madde hükmü, duruşmada tarafların her türlü baskı ve tehditten uzak olarak özgür iradeleri ile beyanda bulunduklarının denetlenmesini amaçladığından hâkimin bu hususta her türlü özeni göstermesi gerekmektedir (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Genel Kurul bu cümlede Kılıçoğlu’na atıf yapmaktadır)
Dinleme, biçimsel bir imza töreni değildir. Doğan’a göre hâkimin gerçek iradeyi saptamak için eşleri birlikte veya ayrı ayrı dinleme ve gerekli araştırmayı yapma konusunda geniş bir takdir yetkisi vardır (Doğan, s. 768). Uygulamada hâkim şu soruları sorar: Boşanmak istiyor musunuz? Bu kararı kendi iradenizle mi aldınız? Protokolü okudunuz mu, imza sizin mi? Başka bir talebiniz var mı? Çocukların durumu ne olacak? Mali konularda ne anlaştınız? Beyanlar tutanağa geçer, okunur ve imzalanır.
Avukat eşin yerine duruşmaya girebilir mi?#
Hayır. Vekâletnamede özel yetki olsa bile vekilin beyanı eşin dinlenmesinin yerini tutmaz. Yargıtay’ın bu konudaki kararı açıktır:
Vekâletnamede özel yetki bulunsa bile vekilin beyanı anlaşmalı boşanma için sonuç doğurmaz
Mahkeme, tarafların boşanma ve mali sonuçlar yönünden anlaştıklarını belirterek anlaşmalı boşanmaya karar vermişti. Davacı, kendisini vekille temsil ettirmiş, duruşmaya gelmemişti. Daire şöyle demiştir:
“Ancak, davacı kendisini vekil ile temsil ettirmiş, bizzat mahkeme huzurunda hazır bulunarak boşanma ve sonuçları hakkında bir irade açıklamasında bulunmamıştır. Vekaletnamesinde özel yetki bulunsa bile vekilin beyanı sonuç doğurmaz. Hal böyle olunca anlaşmalı boşanma koşullarının oluştuğundan söz edilemez.”
Değerlendirme. Kural iki eş için de geçerlidir. Vekâletnamedeki en geniş yetki bile hâkimin eşi görüp dinlemesinin yerine geçmez. Eşlerden biri duruşmaya gelemeyecekse anlaşmalı boşanmanın koşulları o gün için oluşmamıştır.
Benzer dosyalarda da sonuç değişmemiştir. Mahkemenin, vekillerin boşanma ve eki istekler konusunda anlaştıklarını ve eşlerin bu beyanları imzalarıyla tasdik ettiklerini belirterek verdiği karar, eşler hâkim tarafından bizzat dinlenmediği için bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2015/5231 E., 2015/19248 K., 22.10.2015). Son oturumda yalnız davalının dinlendiği, davacı için vekil beyanının yeterli sayıldığı dosyada da anlaşmalı boşanmanın şartları gerçekleşmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/2775 E., 2014/14031 K., 19.06.2014). Temyiz aşamasında dosyaya giren bir protokol üzerine eşlerin duruşmaya çağrılıp bizzat dinlenmeleri için hüküm bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2009/15740 E., 2010/17824 K., 27.10.2010).
Avukat yine de faydalıdır: Protokolü hazırlar, hâkimin sorularına karşı eşi bilgilendirir, tutanağın doğru yazılmasını denetler, kararın kesinleşmesini izler. Vekâletnamede şu yetkilerin bulunması gerekir: Boşanma davası açma ve takip (kişiye sıkı sıkıya bağlı hak), davayı kabul, sulh, davadan ve kanun yollarından feragat, yargılamanın iadesi (HMK m. 74).
Yurt dışındaki eş nasıl dinlenir, istinabe olur mu?#
Öğretide baskın görüş, tarafların istinabe yoluyla dinlenemeyeceği yönündedir; çünkü hâkimin kanaati kendi gözlemine dayanmalıdır (Doğan, s. 768). Kanun’un “bizzat dinleyerek” ifadesi de bunu destekler. Yargıtay’ın kararlarında istinabe, daha çok çocuğun velayet görüşünün alınması için anılır: Çocuğun mahkemece bizzat ya da istinabe yoluyla bilgilendirilerek görüşünün alınması ayrı bir konudur (Yargıtay 2. HD, 2023/9103 E., 2024/1397 K., 29.02.2024; Yargıtay 2. HD, 2016/17073 E., 2018/6023 K., 03.05.2018). Yurt dışındaki eşin seçenekleri 26. Bölümde topluca ele alınmıştır: Türkiye’ye gelip duruşmaya katılmak, ses ve görüntü aktarımıyla katılım imkânını mahkemeden istemek, yerleşim yerindeki yetkili yabancı makamda boşanıp kararı Türkiye’de tanıtmak.
SEGBİS ile anlaşmalı boşanma olur mu?#
Kanun ses ve görüntü aktarımını yasaklamaz, ama anlaşmalı boşanma için özel bir hüküm de koymaz. HMK m. 149/1’e göre mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulunduğu yerden duruşmaya katılmasına ve usul işlemleri yapmasına karar verebilir. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde mahkeme ilgililerin bu yolla dinlenmesine kendiliğinden de karar verebilir (HMK m. 149/3).
16.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla eklenen dördüncü fıkra ise önemli bir sınır koymuştur: Bu yolla katılanlar bakımından, “ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ile sulh olma hâlleri hariç olmak üzere” elle atılan imzaya ilişkin hükümler uygulanmaz (HMK m. 149/4). Yani bu beyanlar için imza kuralı sürer; HMK m. 154/3-ç’ye göre davayı kabul beyanı beyanda bulunana okunur ve imzası alınır.
Taramamızda, SEGBİS yoluyla verilen anlaşmalı boşanma kararını doğrudan inceleyen bir Yargıtay kararına rastlamadık. Kanaatimizce hâkimin eşi görüntülü olarak eş zamanlı dinlemesi “bizzat dinleme” sayılabilir; çünkü aracı yoktur ve hâkim soru sorup cevabı doğrudan alır. Ancak iki şart aranmalıdır: Eşin kimliği ve serbest iradesi güvenli biçimde saptanmalı, kabul beyanı ve protokol elle imzalanarak dosyaya girmelidir. Bu nedenle en güvenli yol, duruşmaya bağlanılan yerde (adliye veya mahkemenin uygun gördüğü resmî yer) görevli önünde imza atılmasıdır. Mahkeme bu talebi takdiren reddedebilir; karar kesinleşmeden önce kaldırılma riski de göz önünde tutulmalıdır.
Tutuklu veya cezaevindeki eş anlaşmalı boşanabilir mi?#
Evet, boşanma için bir engel yoktur; ancak hâkim onu da bizzat dinlemelidir. Cezaevindeki eşin duruşmaya getirilmesi ya da ses ve görüntü aktarımıyla dinlenmesi mahkemenin kararına bağlıdır. Bir çekişmeli boşanma dosyasında cezaevindeki davalının SEGBİS ile bağlanma veya duruşmaya getirilme talebinin reddi bölge adliye mahkemesince usule aykırı görülmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2022/9156 E., 2023/6506 K., 26.12.2023). Anlaşmalı boşanmada ise dinleme şart olduğundan mahkemenin bu talebi reddetmesi hâlinde anlaşmalı karar verilemez.
Duruşmada imzalanan tutanağın sonradan değeri nedir?#
Çok yüksektir. Yargıtay, sonradan “kandırıldım” veya “irademi yanlış açıkladım” iddialarını değerlendirirken tutanağa bakar. Eşlerin duruşmada bizzat hazır bulunduğu, protokolün okunduğu, imzaların teyit edildiği bir dosyada yargılamanın iadesi istemi reddedilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/1455 E., 2024/7592 K., 21.10.2024). Başka bir dosyada kadının duruşmaya katılan kişinin kendisi olmadığına veya imzanın ona ait olmadığına dair bir iddiasının bulunmaması da ret gerekçeleri arasında sayılmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/8763 E., 2024/2370 K., 03.04.2024). Yazılı protokol yapılmayan bir dosyada duruşmadaki imzalı beyan, mahkeme içi ikrar sayılarak sonradan açılan katkı payı davasının reddine dayanak olmuştur (Yargıtay 2. HD, 2022/10165 E., 2024/2453 K., 16.04.2024).
Hâkimin eşleri bizzat dinlemesi anlaşmalı boşanmanın vazgeçilmez koşuludur. Vekâletnamede özel yetki bulunsa bile vekilin beyanı bu koşulu karşılamaz; eşlerden biri dinlenmeden verilen anlaşmalı boşanma kararı bozulur (Yargıtay HGK, 2017/1941 E., 2019/475 K., 18.04.2019; Yargıtay 2. HD, 2014/20562 E., 2015/4949 K., 19.03.2015; Yargıtay 2. HD, 2015/5231 E., 2015/19248 K., 22.10.2015; Yargıtay 2. HD, 2014/2775 E., 2014/14031 K., 19.06.2014).
Duruşmadan önce eşe şunları anlatın: Kimlik yanında olmalı; protokolün her maddesi okunmuş ve anlaşılmış olmalı; hâkim “kendi rızanızla mı” diye sorduğunda baskı varsa bunu söylemek için tek uygun an orasıdır. Tutanak okunmadan imzalanmamalıdır. Eşlerden biri yabancı dil konuşuyorsa veya işitme engelliyse mahkemeye önceden bildirilmeli, tercüman hazır edilmelidir. Yurt dışındaki eş için SEGBİS talep edilecekse dilekçede gerekçesiyle yazılmalı ve mahkemenin kararı beklenmeden uçak bileti alınmamalıdır.
Bu bölümde anılan öğreti
- Doğan, Burak, “Türk Hukukunda Anlaşmalı Boşanma (TMK m. 166/III)”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 19, S. 2, 2024, s. 755–787