Protokole uyulmazsa başvurulacak yol, borcun türüne ve hükmün yazımına göre değişir. Nafaka ve açık para borçları için ilamlı icra takibi yapılır; nafaka ödenmezse üç aya kadar tazyik hapsi istenebilir. Belirsiz maddeler, örneğin “tüm okul masrafları” gibi kalıplar, icra kabiliyeti taşımaz. Hüküm yalnız “tespit” veya “tasdik” içeriyorsa eda davası veya tescil davası gerekir. Protokole dayanan davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir; ama hâkim tarafından onaylanmayan ek protokoller genel hükümlere tabidir. Zamanaşımı TMK m. 178’deki bir yıl değil, on yıldır. Aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmeden yerine getirilemez. Kararda tereddüt varsa tavzih istenir. Eşlerin kendi aralarında yaptıkları adi protokol, kesinleşmiş nafaka ilamını değiştirmez; bunun için dava açılmalıdır. Nafaka alacaklısıyla fiilen birlikte yaşandığı savunması ise icra mahkemesinde tanıkla da ispat edilebilir.
Protokole uyulmazsa ne yapılır?#
Dört yol vardır ve seçim, protokolün hükme nasıl geçtiğine bağlıdır:
| Yol | Ne zaman? |
|---|---|
| İlamlı icra | Hükümde veya onaylı protokolde açık, belirli para ve teslim borcu; nafaka (İİK m. 38) |
| İlamsız icra ve itirazın iptali | Borç protokolde var, ama bedel veya hesap tartışmalı (Yargıtay 2. HD, 2022/11197 E., 2024/3926 K., 28.05.2024) |
| Eda davası | Hüküm yalnız “tespit” içeriyor veya bedelin belirlenmesi gerekiyor (Yargıtay 2. HD, 2023/9267 E., 2024/4045 K., 30.05.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/7783 E., 2024/3118 K., 02.05.2024) |
| Tescil davası | Taşınmaz devri, hükümde tescil yok (TMK m. 716; 18. Bölüm) |
| Tavzih | Hüküm yeterince açık değil, icrasında tereddüt var (HMK m. 305) (Yargıtay 2. HD, 2023/7962 E., 2024/5219 K., 02.07.2024) |
Hükmün yazımı, alacaklının yolunu baştan belirler. Bir dosyada boşanma kararında protokol hükümlerinin yalnız “tespitine” karar verilmişti; kadın icra takibi aşamasında bu engelle karşılaşmış ve yıllar sonra eda davası açmak zorunda kalmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/9267 E., 2024/4045 K., 30.05.2024). Çocuklar için ev alma taahhüdünde ise anne ilamsız takip yapmış, borçlunun itirazı üzerine açılan itirazın iptali davası kabul edilmiş ve yüzde 20 icra inkâr tazminatına hükmedilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2022/11197 E., 2024/3926 K., 28.05.2024). Bu dosyada borçlunun, ilamlı icra yoluna başvurulması gerektiği yönündeki savunması sonuç vermemiştir. Mahkeme huzurundaki kabuller ilam hükmündedir (İİK m. 38); Hukuk Genel Kurulu’nun önüne de “anlaşmalı boşanma protokolü ve buna bağlı boşanma ilamı kapsamında” yapılan ilamlı takipten doğan bir menfi tespit davası gelmiştir (Yargıtay HGK, 2020/364 E., 2022/1618 K., 29.11.2022). Kurul bu dosyada temyiz sınırı nedeniyle esasa girmemiştir.
İcra mahkemesi dar yetkilidir ve kararı uyuşmazlığı bitirmez. Protokole dayanan takipte borçlu icranın geri bırakılması kararı almış ve ayrıca menfi tespit davası açmıştı. Mahkeme, takip iptal edildiği için menfi tespit davasının konusuz kaldığına karar verdi. Daire, icra mahkemesinin itirazları dar yetkisi içinde değerlendirdiğini belirterek esas hakkında karar verilmesi gerektiğini söylemiş ve hükmü bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2026/4427 E., 2026/7350 K., 29.06.2026).
Hangi protokol maddesi icra edilemez?#
Belirli olmayan maddeler icra edilemez. Daire, ortak çocuğun “tüm okul masrafları ve servis giderlerinin” yarı yarıya karşılanacağını öngören düzenlemenin “borç konusunun belirli olması en azından belirlenebilir olması ilkesine aykırı olup icra kabiliyeti” bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2026/3365 E., 2026/6507 K., 11.06.2026). Başka bir kararda da “okul ücreti”nin kapsamı belirsiz olup infazı kabil nitelikte görülmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2026/2775 E., 2026/4877 K., 29.04.2026). Bu iki dosyada çözüm, eğitim giderlerini de kapsayan iştirak nafakası belirlemektir (13. Bölüm). Hükmün sonuç kısmında taraflara yüklenen borçlar “açık, şüphe ve tereddüt uyandırmayacak şekilde” gösterilmelidir (HMK m. 297/2).
Tereddütte tavzih yoluna gidilebilir:
- Protokolde ayrı adı konmayan düzenli aylık ödeme yoksulluk nafakası sayılmış, tavzih talebinin reddi bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2025/4089 E., 2025/7681 K., 23.09.2025).
- Yoksulluk nafakası için hükümde ayrı bent kurulmayan bir dosyada, protokol onaylandığına göre infazın mümkün olduğu, tereddüt olursa tavzihle düzeltileceği kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2019/5908 E., 2019/9189 K., 25.09.2019).
- Hükümde yazılmayan oturma hakkı için tavzih koşullarının oluştuğu belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/7962 E., 2024/5219 K., 02.07.2024).
Ancak hüküm fıkrasında taraflara tanınan haklar ve yüklenen borçlar tavzih yoluyla “sınırlandırılamaz, genişletilemez ve değiştirilemez” (HMK m. 305/2). Nitekim evin satışına ilişkin bir dosyada tavzih talebi reddedilmiş, kadın ayrıca dava açmak zorunda kalmıştır (Yargıtay 2. HD, 2025/5783 E., 2026/4535 K., 22.04.2026).
Protokol borcu ne zaman icra edilebilir?#
Kararın kesinleşmesinden sonra. “Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez” (HMK m. 350/2, 367/2). 12. Hukuk Dairesi bu kurala şunu ekler: “Ayrıca, boşanma kararının eklentisi olan yargılama gideri ve tazminat vs. alacaklara ilişkin hükümler de aynı kurala tabidirler.” Somut olayda takip konusu ilam nişanın bozulmasına ilişkin olduğundan bu kural uygulanmamıştır (Yargıtay 12. HD, 2025/3520 E., 2025/5878 K., 02.10.2025). Boşanma hükmü kesinleştikten sonra ise, Yargıtay kararlarına göre, aynı ilamla hükmedilen maddi ve manevi tazminata ilişkin kısımlar kesinleşmeden de takibe konulabilir (Yargıtay HGK, 22.10.2008, E. 2008/12-656, K. 2008/638 ve HGK, 28.02.2001, E. 2001/12-206, K. 2001/217 (aktaran Acun, s. 1964, dn. 87)). Anlaşmalı boşanmada kararın tümü genellikle birlikte kesinleşir. Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m. 350/1, 367/1; İİK m. 36/4).
Faiz başlangıcı protokolde yazılmalıdır. Yazılmamışsa, Daire’nin çekişmeli boşanmalardaki yaklaşımına göre boşanma eki tazminatta faiz, boşanma kararının kesinleşmesinden işler (Yargıtay 2. HD, 2025/4752 E., 2025/10740 K., 04.12.2025). Ödeme tarihi belirlenmiş borçta bu günün geçmesiyle borçlu temerrüde düşer (TBK m. 117/2).
Nafaka ödenmezse ne olur?#
İlamlı icra takibi yapılır. Ödenmezse alacaklının şikâyeti üzerine “üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir”; hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m. 344/1). Protokolde adı konmayan aylık ödemenin nafaka sayılması bu nedenle önem taşır (14. Bölüm). Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler gözetilerek tazyik hapsinin uygulanması davanın sonuna bırakılabilir (İİK m. 344/2).
Eşler nafakayı kendi aralarında değiştirebilir mi?#
Ödedikleri tutarı aralarında konuşabilirler, ama adi bir protokol kesinleşmiş nafaka ilamını değiştirmez. 12. Hukuk Dairesi’nin kararı bu konuda çok açıktır:
Haricî nafaka protokolü ilamı değiştirmez; yapılacak iş nafakanın indirilmesi davasıdır
Boşanmadan sonra alacaklı ile borçlu iki protokol imzaladı. Buna göre birikmiş nafaka karşılığı 1.500.000 TL ödenmiş, cari nafakanın aylık 4.000 TL olarak ödenmesi kabul edilmişti. Borçlu bu protokollere dayanarak icranın geri bırakılmasını istedi. İcra mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi kabul etti. 12. Hukuk Dairesi kararı bozdu: İlama dayalı takipte itfa, İİK m. 33’teki belgelerle ispat edilmelidir; imzası ikrar edilen ibra belgesi borcu sona erdirir, ama bu kavram dar yorumlanır. Haricen ödendiği bildirilen 1.500.000 TL ise dosya hesabında dikkate alınacaktır. Daire’nin temel gerekçesi şudur:
“Kesin hükmün bağlayıcılığı ve değiştirilemeyeceği açık yasa hükmü iken; adı her ne olursa olsun haricen düzenlenmiş bir belge ile hükmün yorumlanması/değiştirilmesi kabul edilemez. Taraflarca yapılacak iş mevcut protokolle somut uyuşmazlığa konu nafakanın tenkisi veya kaldırılması yönünde görevli mahkemede dava açmaktır.”
Değerlendirme. Nafakayı düşürmek için anlaşan eşler, anlaşmalarını mahkeme kararına dönüştürmelidir. Aksi hâlde alacaklı eski ilam üzerinden takibi sürdürebilir.
Fiilî birlikte yaşama savunması ise farklı değerlendirilir. Hukuk Genel Kurulu, formalite olarak boşandıkları ve sonrasında 11 yıl 10 ay birlikte yaşadıkları iddiasının İİK m. 33’teki belgelerle sınırlı olmadığını, tanıkla da ispat edilebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2022/759 E., 2023/49 K., 08.02.2023).
Protokole dayanan davaya hangi mahkeme bakar?#
Aile mahkemesi bakar. Anlaşmalı boşanma protokolünden kaynaklanan tapu iptali ve tescil istemini asliye hukuk mahkemesinin görmesi bozma sebebidir (Yargıtay 2. HD, 2025/5346 E., 2026/2985 K., 23.03.2026). Alacak davasında da sonuç aynıdır: “Davanın temeli boşanma protokolü olduğuna ve uyuşmazlık aile hukukundan kaynaklandığına göre alacak davasına bakmakla aile mahkemesi görevlidir” (Yargıtay 2. HD, 2026/668 E., 2026/1379 K., 09.02.2026). Protokoldeki cezai şart davası ve taşınmaz bedeli için açılan alacak davası da görevsizlik kararlarından sonra aile mahkemesine gelmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/5940 E., 2023/5566 K., 23.11.2023; Yargıtay 2. HD, 2023/7783 E., 2024/3118 K., 02.05.2024). Kural, TMK’nın aile hukuku kitabından doğan uyuşmazlıkların aile mahkemesinde görülmesidir (4787 sayılı Kanun m. 4).
İki sınır vardır. Hâkim tarafından onaylanmayan bir ek protokol genel hükümlere tabi sözleşme sayılır, uyuşmazlık aile mahkemesinin görevine girmez (Yargıtay 2. HD, 2017/3517 E., 2018/13958 K., 04.12.2018). Boşanmanın kesinleşmesinden sonra varlığı anlaşılan bir vakıaya dayanan manevi tazminat davası da genel hükümlere göre asliye hukuk mahkemesi sıfatıyla incelenir (Yargıtay HGK, 2017/2493 E., 2021/108 K., 18.02.2021).
Protokolden doğan alacak ne zaman zamanaşımına uğrar?#
On yılda. Yargıtay, TMK m. 178’deki bir yıllık sürenin boşanmayla istenebilecek maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakasına ilişkin olduğunu, “boşanma protokolüne aykırılıktan kaynaklanan davalarda Türk Medeni Kanununun 178. maddesi hükmünün uygulanması mümkün” bulunmadığını, sözleşmelere uygulanan on yıllık sürenin geçerli olduğunu belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/7724 E., 2012/17495 K., 25.06.2012; TBK m. 146). Protokole dayanan kullanım hakkının tescili istemi de bir yıllık zamanaşımına tabi görülmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/3256 E., 2024/1657 K., 12.03.2024). Süre, borcun muaccel olmasından başlar (Demirbaş, s. 591). Hukuk Genel Kurulu’nun 2026 tarihli kararında davalı bir yıllık süreye dayanmış, Kurul bu savunmayı ayrıca tartışmadan davanın kabulü gerektiğini söylemiştir (Yargıtay HGK, 2025/718 E., 2026/429 K., 01.07.2026).
İlama dayanan takip ise “son muamele üzerinden on sene geçmekle” zamanaşımına uğrar (İİK m. 39). Zamanaşımı iddiası icra mahkemesinde ileri sürülür (İİK m. 33).
Boşanma protokolüne aykırılıktan doğan davalarda TMK m. 178’deki bir yıllık süre değil, on yıllık genel zamanaşımı uygulanır. Bu davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. Protokol hükmü açık ve belirli değilse icra kabiliyeti yoktur. Kesinleşmiş ilam, haricen yapılan bir protokolle değiştirilemez (Yargıtay 2. HD, 2011/7724 E., 2012/17495 K., 25.06.2012; Yargıtay 2. HD, 2025/5346 E., 2026/2985 K., 23.03.2026; Yargıtay 2. HD, 2026/3365 E., 2026/6507 K., 11.06.2026; Yargıtay 12. HD, 2023/6110 E., 2024/3128 K., 28.03.2024).
Karar kesinleşince önce protokolün her maddesini sınıflandırın: doğrudan icra edilebilir (nafaka, belirli para), dava gerektirir (tapu, belirsiz edim), tavzih gerektirir. Takip için kesinleşme şerhli karar ve protokol birlikte sunulmalıdır. Borçluya noter ihtarı göndermek, temerrüt ve cezai şart bakımından delil oluşturur. Borçlu olarak ödemeleri IBAN’a ve açıklama yazarak yapın, elden ödemelerde noter onaylı ibra alın. Nafakada indirim için anlaştıysanız mahkemeye gidin. Karşılıklı edimlerde kendi borcunuzu da yerine getirdiğinizi gösterin.
Bu bölümde anılan öğreti
- Acun, Hüseyin, “Anlaşmalı Boşanma Kapsamında Mal Rejiminin Tasfiyesinde Tarım Arazilerinin Hukukî Konumu”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 15, S. 2, 2025, s. 1941–1968
- Demirbaş, Feride, “Anlaşmalı Boşanma Protokolünün Taşınmazlar Üzerindeki Aynî Haklara İlişkin Hükümleri ile İlgili Bazı Hukuki Sorunlar”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 2020/2, s. 559–598