Anlaşmalı boşanma kesinleşince medeni hâl, soyadı, mirasçılık, aylık ve sağlık güvencesi değişir. Kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; eski eşin soyadını kullanmaya devam etmesi protokolde kararlaştırılabilir veya hâkimden istenebilir. Bu izin, koşullar değişirse erkeğin davasıyla kaldırılabilir; ama erkek somut zarar veya değişikliği ispatlamalıdır. Çocuğun soyadı boşanmayla kendiliğinden değişmez; velayet sahibi anne, çocuğun üstün yararını göstererek dava açabilir. Anayasa Mahkemesi, velayetin anneye böyle bir dava hakkı vermeyeceği gerekçesiyle yapılan reddi ayrımcılık saymıştır. Kadın boşanmadan sonra 300 gün evlenemez, ama gebe olmadığı anlaşılırsa veya eşler birbiriyle yeniden evlenecekse mahkeme süreyi kaldırır. Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olmaz, önceki vasiyetlerden de kural olarak yararlanamaz. Boşanmanın kesinleşmesinden sonra eski eşten dul aylığı alınmaz. Boşanmadan sonra 300 gün içinde doğan çocuğun babası kanunen eski kocadır.
Boşanmanın kesinleşmesi neleri değiştirir?#
Boşanma, kararın kesinleştiği gün gerçekleşir (22. Bölüm) ve nüfus kaydına işlenir (5490 sayılı Kanun m. 7, 14). Boşanma kararında eşlerin ve evlilik içinde doğan çocukların kimlik bilgilerine yer verilmesi zorunludur (5490 sayılı Kanun m. 27). Başlıca sonuçlar şunlardır:
| Konu | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Soyadı | Kadın evlenmeden önceki soyadını alır, izin varsa eski soyadını sürdürür | TMK m. 173 |
| Yeniden evlenme | Erkek hemen, kadın 300 gün sonra veya süre kaldırılınca | TMK m. 132 |
| Mirasçılık | Yasal mirasçılık ve önceki vasiyetler sona erer | TMK m. 181 |
| Mal rejimi | Dava tarihinden geçerli olarak sona erer | TMK m. 225/2 |
| Babalık karinesi | 300 gün daha sürer | TMK m. 285 |
| Dul aylığı | Eski eşten aylık hakkı doğmaz | 5510 sayılı Kanun m. 34 |
| Sağlık güvencesi | Eşin bakmakla yükümlü olduğu kişi sıfatı sona erer | 5510 sayılı Kanun m. 3 |
| Aile konutu | Protokolde düzenleme yoksa malik serbestçe tasarruf eder | Doğan, s. 779 |
Kadın boşanınca hangi soyadını kullanır?#
Evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. “Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak, evlenmeden önceki soyadını yeniden alır” (TMK m. 173/1). Kadın evlenmeden önce dul idiyse hâkimden bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir.
Eski eşin soyadını kullanmaya devam etmek için iki yol vardır. Birincisi protokoldür: Öğretiye göre “Boşanma anlaşmasıyla kadının evlilik soyadını kullanmaya devam edebileceği de kararlaştırılabilir. Bu durumda hâkim TMK m. 173/II’de yer alan şartların varlığını aramadan ilgili anlaşmayı onaylar.” (Doğan, s. 779) İkincisi davadır: “Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceği ispatlanırsa” hâkim izin verir (TMK m. 173/2). Protokole yazılacak madde, hükme de açıkça geçirilmelidir; aksi hâlde nüfus işlemi yapılamayabilir.
Soyadı izni sonradan kaldırılabilir mi?#
Evet, koşullar değişirse (TMK m. 173/3); ama ispat yükü izni kaldırmak isteyen erkektedir. Protokolde izin verilmiş olması, erkeğin dava hakkını kaldırmaz, ama işini güçleştirir:
Çocuklarla aynı soyadı taşısın diye protokolle verilen izin, zarar ispatlanmadıkça kaldırılamaz
Eşler 2017’de anlaşmalı olarak boşandı. Protokolde erkek, kadının çocuklarıyla farklı soyadı taşımak istememesi nedeniyle kendi soyadını kullanmasına rıza gösterdi. Erkek sonradan iznin kaldırılmasını istedi; kadının soyadını kullanmakta menfaati kalmadığını ve bunun kendisine zarar verdiğini ileri sürdü. Mahkeme, erkeğin kendi isteğiyle protokolde bu konuda anlaştığını, kadının çocuklarıyla aynı soyadını kullanmakta menfaatinin sürdüğünü belirterek davayı reddetmiş, karar onanmıştır. Mahkemenin gerekçesinde şu tespit yer alır:
“…davacı tarafın boşanma gerçekleştikten sonra sözleşme ile kararlaştırılan davalı kadının davacının soyadını kullanmakla davacıya bir zarar verdiğini de kanıtlayamadığı…”
Değerlendirme. Protokole iznin gerekçesini yazmak, sonraki davada güçlü bir dayanak olur. Süreli veya koşullu izin de düşünülebilir: Örneğin yeniden evlenmeye veya çocuğun ergin olmasına kadar.
Uygulamada ölçüler şöyle şekillenmiştir:
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Kadın iş ve sosyal hayatında bu soyadıyla tanınıyor, somut zarar yok | İzin sürer (Yargıtay 2. HD, 2024/3961 E., 2024/6272 K., 23.09.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/1835 E., 2024/2123 K., 26.03.2024) |
| Kadının şikâyet ve dava açması | Yasal hakkın kullanılması sayılır, kötüye kullanma değildir (Yargıtay 2. HD, 2024/1835 E., 2024/2123 K., 26.03.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/3961 E., 2024/6272 K., 23.09.2024) |
| Erkek kadının kusurlu davranışlarını kanıtlayamadı | İzin sürer; ispat yükü davacıdadır (Yargıtay 2. HD, 2024/237 E., 2024/6168 K., 19.09.2024) |
| Kadının eski eşe karşı eylemleri mahkeme kararlarıyla ortada | Koşullar değişmiş sayılır, izin kaldırılır (Yargıtay 2. HD, 2024/152 E., 2024/1428 K., 04.03.2024) |
| Kadın yeniden evlenip yeni eşin soyadını aldı | Dava konusuz kalır; erkek haklılığını ispatlayamadıysa giderlere katlanır (Yargıtay 2. HD, 2023/8622 E., 2024/709 K., 08.02.2024) |
Çocuğun soyadı boşanınca değişir mi?#
Kendiliğinden değişmez. Çocuğun soyadını değiştirmek için velayet sahibi anne dava açmalı ve çocuğun üstün yararını göstermelidir. Bu alanda Anayasa Mahkemesi ile Yargıtay’ın kararları birlikte okunmalıdır.
Anayasa Mahkemesi, boşanma sonrası velayeti alan annenin çocuğa kendi soyadının verilmesi istemini reddeden bir kararda, velayetin annenin soyadı değişikliği davası açma hakkı vermeyeceği ve değişikliğin çocuğun “evlilik içinde doğmakla kazandığı” statüye zarar vereceği gerekçelerini yeterli görmemiş, aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar vermiştir. Ayrıca bu kararın davanın kabulü gerektiği anlamına gelmediğini, yeniden yargılamada değerlendirmenin mahkemelere ait olduğunu belirtmiştir (AYM (İkinci Bölüm), B. No: 2022/4717, 28.05.2025).
Yargıtay ölçüsü de çocuğun üstün yararıdır:
- “Sadece velâyet hakkına sahip olmak, velâyet hakkına sahip davacı anneye bekarlık soyadını çocuğuna kendiliğinden verme hakkını kazandırmaz.” Annenin haklı ve meşru neden ve çocuğun üstün yararını ispatlayamadığı dosyada davanın kabulü bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2023/8295 E., 2024/788 K., 13.02.2024).
- Çocuğun annesiyle yaşadığı ve soyadı değişikliğinden olumsuz etkilenmeyeceği anlaşılan dosyada kabul kararı onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/9548 E., 2024/963 K., 20.02.2024).
- Annenin yeniden evlenmekle aldığı soyadının çocuğa verilmesi istemi ise reddedilmiş, karar onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2024/759 E., 2024/1620 K., 11.03.2024).
Protokolde çocuğun soyadı hakkında anlaşma yapılabilir, ama bu da çocuk yararı denetiminden geçer. Çocuğun yaşı ve görüşü dikkate alınmalıdır.
Kadın hemen evlenebilir mi?#
Kural olarak hayır, 300 gün beklemelidir. “Evlilik sona ermişse, kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün geçmedikçe evlenemez” (TMK m. 132/1). Doğurmakla süre biter. “Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâllerinde mahkeme bu süreyi kaldırır” (TMK m. 132/3). Erkek için bekleme süresi yoktur.
Uygulamada kadın sağlık raporuyla aile mahkemesine başvurur; süre, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren hesaplanır. Bu nedenle yeniden evlenme planı olan kadın için kesinleşme tarihi ayrıca önem taşır. Tebliğden önce verilen feragat nedeniyle kesinleşmemiş sayılan bir kararla yapılan sonraki işlemler sorun doğurabilir (22. Bölüm).
Boşandıktan sonra doğan çocuğun babası kimdir?#
Boşanmadan sonra 300 gün içinde doğan çocuğun babası kanunen eski kocadır. “Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır” (TMK m. 285/1). Eski eş bu karineyi ancak soybağının reddi davasıyla çürütebilir. Bu nedenle kadın gebeyse, protokolde doğacak çocuğun velayeti, nafakası ve kişisel ilişkisi de düşünülmelidir. Boşanma sırasında gebelik hâkime bildirilmelidir.
Eşler yeniden birbiriyle evlenebilir mi?#
Evet, mahkeme bekleme süresini de bu amaçla kaldırır (TMK m. 132/3). Ancak yeni evlilik, önceki protokolün sonuçlarını kendiliğinden geri almaz. Bir dosyada eşler 2011’de anlaşmalı olarak boşanmış, protokolle erkek adına kayıtlı taşınmaz kadına bırakılmış, eşler 2013’te yeniden evlenmişti. İkinci boşanmadan sonra erkek, ilk boşanmanın yurt dışında evlenebilmek için görünüşte yapıldığını, devrin inançlı işlem olduğunu ileri sürerek katılma alacağı istedi. Mahkeme, taşınmazın ilk boşanmayla kadının kişisel malı hâline geldiğini, ikinci evliliğe kişisel mal olarak girdiğini ve “kişinin kendi yarattığı muvazaa iddiasına dayanamayacağı”nı belirterek davayı reddetmiş, karar onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/8384 E., 2024/3291 K., 09.05.2024).
Yoksulluk nafakası alacaklının yeniden evlenmesiyle kendiliğinden kalkar (TMK m. 176/3); çocuğun iştirak nafakası ise başka bir kişiyle yapılan evlilikle sona ermez (14. Bölüm).
Miras hakkı ne olur?#
Boşanan eşler “bu sıfatla birbirlerinin yasal mirasçısı olamazlar ve boşanmadan önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine sağlanan hakları, aksi tasarruftan anlaşılmadıkça, kaybederler” (TMK m. 181/1). Boşanma kesinleşmeden ölüm hâlinde ise evlilik ölümle sona ermiş sayılır: Tebliğden önce verilen feragatin geçersiz olduğu bir dosyada erkek hüküm kesinleşmeden öldüğü için boşanma davası konusuz kalmıştır (22. Bölüm) (Yargıtay 2. HD, 2024/10396 E., 2025/517 K., 20.01.2025). Boşanmadan sonra vasiyetname, sigorta lehtarı ve banka yetkileri gözden geçirilmelidir. Eski eş lehine bir kazandırma sürdürülmek isteniyorsa bu, yeni tasarrufta açıkça yazılmalıdır.
Aylık ve sağlık güvencesi nasıl etkilenir?#
Boşanmanın kesinleşmesiyle eski eşin ölümünden dul aylığı alınmaz; çünkü aylık “dul eşine” bağlanır (5510 sayılı Kanun m. 34). Buna karşılık sigortalı anne veya babadan aylık alma bakımından “evli olmakla beraber sonradan boşanan” kız çocuklar hak sahibi olabilir (5510 sayılı Kanun m. 34/1-b-3). Boşandıktan sonra eski eşle fiilen birlikte yaşanıyorsa bu aylık kesilir ve geriye dönük olarak geri alınır (24. Bölüm) (Yargıtay HGK, 2025/18 E., 2026/205 K., 01.04.2026).
Eşinin sigortasından yararlanan eş, boşanmayla bu sıfatı kaybeder ve kendi güvencesini düzenlemelidir. Çocuklar bakımından hak sahipliği, sigortalı ana veya babaya bağlı olarak sürer; velayetin kimde olduğu ayrıca kontrol edilmelidir.
Boşanan kadın evlenmeden önceki soyadını alır. Eski eşin soyadını kullanma izni, koşullar değiştiği ispatlanırsa kaldırılabilir. Çocuğun soyadı, yalnız velayetin anneye verilmesiyle değişmez; ölçü çocuğun üstün yararıdır ve bu istem cinsiyete dayalı gerekçelerle reddedilemez (Yargıtay 2. HD, 2023/9121 E., 2024/827 K., 13.02.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/152 E., 2024/1428 K., 04.03.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/8295 E., 2024/788 K., 13.02.2024; AYM (İkinci Bölüm), B. No: 2022/4717, 28.05.2025).
Karar kesinleşince şu listeyi izleyin: kesinleşme şerhli karar örneği alın; e-Devlet’ten medeni hâl ve soyadını kontrol edin; soyadı değişmişse kimlik, pasaport, ehliyet, banka ve iş kayıtlarını güncelleyin; adres beyanını yapın; tapu devirleri ve nafaka ödemeleri için takvim çıkarın; sigorta lehtarı, vasiyet ve vekâletnameleri gözden geçirin; sağlık güvencesini kontrol edin; çocuğun okuluna velayet kararını bildirin. Kadın müvekkile bekleme süresini ve birlikte yaşamanın aylık sonuçlarını açıkça anlatın. Soyadı izni isteniyorsa gerekçesini protokole yazın ve hükme geçirin.
Bu bölümde anılan öğreti
- Doğan, Burak, “Türk Hukukunda Anlaşmalı Boşanma (TMK m. 166/III)”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 19, S. 2, 2024, s. 755–787