TMK 133'e göre akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez. 743 sayılı Kanun akıl hastalarının "asla" evlenemeyeceğini öngörüyordu; yeni Kanun bu yasağı rapor şartına dönüştürmüştür. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre akıl hastalığı kural olarak kesin evlenme engelidir, ancak her akıl hastalığını kapsamaz (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015). Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması mutlak butlan sebebidir (TMK m. 145/3). Butlan davasında belirleyici olan, evlenme tarihindeki durumdur. Akıl hastalığı sonradan iyileşmişse bu davayı yalnız iyileşen eş açabilir (TMK m. 147/2).
- Akıl hastalığı
- Kanunda tanımlanmamıştır. Hukuk Genel Kurulu'na göre akıl hastalıklarının hepsi ayırt etme gücünü mutlaka ortadan kaldırmaz (Yargıtay HGK, 2015/1328 K.).
- Resmî sağlık kurulu raporu
- Kişinin evlenmesinde tıbbi sakınca bulunmadığını gösteren ve resmî bir sağlık kurulunca düzenlenen rapor (TMK m. 133).
- Evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı
- Evlenme sırasında bulunduğunda evliliği mutlak butlanla sakatlayan akıl hastalığı (TMK m. 145/3).
- Ayırt etme gücü
- Akla uygun biçimde davranma yeteneği; ayırt etme gücü olmayanlar evlenemez (TMK m. 13, 125).
TMK 133 ne düzenler?
743 sayılı Kanun, akıl hastalıklarından birine yakalanmış kişinin "asla" evlenemeyeceğini öngörüyordu. Yeni Kanun bu mutlak yasağı kaldırmış ve evlenmeyi, tıbbi sakınca bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporuna bağlamıştır.
TBMM gerekçesine göre eski düzenleme akıl hastalığını ayırt etme gücünü düzenleyen maddede sayıyordu ve bu durum, akıl hastalığının yalnız ayırt etme gücünü kaldırdığı için engel oluşturduğu gibi bir anlam çıkarılmasına elverişliydi. Gerekçeye göre akıl hastalığı, ayırt etme gücünü sürekli olarak kaldırmasa ve kişi tören sırasında ayırt etme gücüne sahip olsa bile, neslin sağlığı açısından bir evlenme engeli oluşturabilir. Bu nedenle akıl hastalığı engeli ayrı bir maddede düzenlenmiştir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Akıl hastalığı | Resmî sağlık kurulu raporuyla tıbbi sakınca olmadığı anlaşılmadıkça evlenemez | TMK m. 133 |
| Ayırt etme gücü | Ayırt etme gücüne sahip olmayan evlenemez; rapor bu eksikliği gidermez | TMK m. 125 |
| Herkes için sağlık raporu | Evlenme başvurusunda evlenmeye engel hastalığın bulunmadığını gösteren sağlık raporu verilir | TMK m. 136 |
| Evlenmeden önce muayene | Evlenecek erkek ve kadın evlenmeden önce tıbbi muayeneye tabidir | 1593 s. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m. 122 |
| Özel sağlık hükmü | Akıl hastalığına ("marazı akliye") yakalananların nikâhı, şifa bulduğuna dair tabip raporu verilmedikçe kıyılmaz | 1593 s. K. m. 123 |
| Evlenme sırasında engel derecede akıl hastalığı | Mutlak butlan | TMK m. 145/3 |
| Evlilik sırasında ortaya çıkan ve iyileşmesi mümkün olmayan akıl hastalığı | Boşanma sebebi olabilir | TMK m. 165 |
Evlenmeden önce: rapor şartı
Evlenmek isteyen herkes, evlenme başvurusunda evlenmeye engel hastalığının bulunmadığını gösteren sağlık raporunu vermek zorundadır (TMK m. 136). Akıl hastası için ayrıca, evlenmesinde tıbbi sakınca bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporu gerekir (TMK m. 133). Evlendirme memuru, evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmadığını veya evlenmeye yasal bir engel bulunduğunu anlarsa başvuruyu reddeder (TMK m. 137). Ret kararına karşı mahkemeye başvurulabilir; mutlak butlan sebeplerinden birine dayanan ret kararlarına karşı açılan davalar basit yargılama usulüyle görülür (TMK m. 138).
Hukuk Genel Kurulu, 133. maddenin her akıl hastalığını kapsamadığını ve raporla sakıncası bulunmadığı belgelenen kişinin evlenmesine engel olunamayacağını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015).
Kısıtlı bir kişinin evlenmesinde ayrıca vasinin izni gerekir (TMK m. 127).
Evlendikten sonra: mutlak butlan davası
Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması, evliliği mutlak butlanla sakatlar (TMK m. 145/3). Davayı Cumhuriyet savcısı re'sen, ilgisi olan herkes de açabilir (TMK m. 146). Evlilik sona ermişse savcı re'sen dava açamaz; her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir (TMK m. 147/1).
| İlke | Açıklama | Dayanak |
|---|---|---|
| Bakılacak an | Evlenme tarihindeki durum; evlenmeden önce veya sonra alınan raporlar bu tarihteki durumu göstermiyorsa yetmez | Yargıtay HGK, 2015/1328 K.; Yargıtay 2. HD, 2019/11719 K. |
| Delil | Tüm tedavi kayıtları getirtilerek Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas kurulundan rapor alınır | Yargıtay HGK, 2018/1717 K. |
| Rapor hastalığın evlenme tarihinde bulunduğunu gösteriyorsa | Mutlak butlana karar verilir | Yargıtay 2. HD, 2019/11916 K. |
| Süre | Mutlak butlan davası süreye tabi değildir | Yargıtay HGK, 2018/1717 K. |
| Hastalık iyileşmişse | Davayı yalnız iyileşen eş açabilir | TMK m. 147/2; Yargıtay 2. HD, 2020/5067 K. |
| İptal kararına kadar | Evlilik geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur | TMK m. 156 |
Evlenmeden yıllar önce vesayet dosyasında alınan bir rapor, kişinin evlenme tarihindeki durumunu göstermez. Hukuk Genel Kurulu, yalnız böyle bir rapora dayanılarak verilen iptal kararını bozmuştur (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015). Butlan davasında evlenme tarihine ilişkin tıbbi değerlendirme mutlaka istenmelidir.
Engelli Hakları Sözleşmesi ve evlenme hakkı
Hukuk Genel Kurulu'nun aktardığı üzere, Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, evlilik çağına gelmiş engellilerin evlenme ve aile kurma hakkının tanınmasını öngörür (Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018). Kurul, otuz yıl önce evlenen ve sonradan kısıtlanan eşlerle ilgili bu davada, sözleşmenin TMK'nın evlenmenin butlanına ilişkin hükümlerini bertaraf edici nitelikte olmadığını oy çokluğuyla kabul etmiştir. Kurula göre ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerin irade açıklamaları hukuki sonuç doğurmaz.
Butlan mı, boşanma mı?
| Mutlak butlan (TMK m. 145/3) | Akıl hastalığı sebebiyle boşanma (TMK m. 165) | |
|---|---|---|
| Hastalık ne zaman? | Evlenme sırasında bulunmalı | Evlilik sırasında ortak hayatı çekilmez kılmalı |
| Rapor | Evlenme tarihindeki durumu gösteren tıbbi değerlendirme | Hastalığın geçmesine olanak bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporu |
| Davayı kim açar? | Savcı ve ilgisi olan herkes; iyileşmişse yalnız iyileşen eş | Diğer eş |
| Süre | Yok | 165. maddede özel süre öngörülmemiştir |
Uygulamada davalar çoğu zaman terditli açılır: önce butlan, butlan koşulları yoksa boşanma istenir (Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018; Yargıtay 2. HD, 2019/4181 E., 2019/11916 K., 03.12.2019).
Uygulamada sık karşılaşılan durumlar
| Durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Şizofreni veya bipolar bozukluk tanılı kişi evlenmek istiyor | Tıbbi sakınca bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporuyla evlenebilir | TMK m. 133 |
| Eşim evlenirken akıl hastalığını benden saklamış | Hastalık evlenmeye engel derecedeyse mutlak butlan; değilse altı ay ve beş yıllık süreler içinde yanılma veya aldatmaya dayanan iptal ya da boşanma değerlendirilir | TMK m. 145/3, 149/2, 150/2, 152, 165 |
| Eşimin hastalığı tedaviyle geçti | Mutlak butlan davasını yalnız iyileşen eş açabilir | TMK m. 147/2; Yargıtay 2. HD, 2020/5067 K. |
| Otuz yıllık evlilikte butlan davası açıldı | Süre engeli yoktur; evlenme tarihindeki durum Adli Tıp raporuyla belirlenir | Yargıtay HGK, 2018/1717 K. |
| Elimde yalnız evlenmeden önceki vesayet raporu var | Evlenme tarihindeki durumu göstermediği için tek başına yetmez | Yargıtay HGK, 2015/1328 K. |
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Her akıl hastalığı evlenme engeli değildir; engel, evlenme tarihindeki durumu gösteren tıbbi değerlendirmeyle belirlenir
Koca boşanma davası açtı. Kadın karşı davasında kocanın evlenme sırasında akıl hastası olduğunu ileri sürerek evliliğin mutlak butlanla iptalini istedi. Yerel mahkeme, evlenmeden önce, 2001'de vesayet dosyasında alınan sağlık kurulu raporuna dayanarak evliliğin iptaline karar verdi. Özel Daire kararı bozdu, yerel mahkeme direndi. Hukuk Genel Kurulu, akıl hastalığının kural olarak kesin evlenme engeli olduğunu, ancak bu engelin her akıl hastalığını kapsamadığını belirtti. Evlenmeden önce alınan raporun evlenme tarihindeki durumu göstermediğini, bu tarihte ayırt etme gücünün ve evlenmeye engel akıl hastalığının bulunup bulunmadığının tıbben belirlenmesi gerektiğini kabul ederek direnme kararını bozdu.
“Mevcut akıl hastalığının evlenme bağlamında herhangi bir sakınca doğurmayacağı resmi sağlık kurulu raporuyla belgelendiği takdirde, bu hastalığa yakalanmış olan bir kişinin evlenmesine engel bulunmamaktadır.”
Ne anlama geliyor? 133. madde akıl hastalarını evlenmekten tümüyle yasaklamaz. Butlan davasında da bakılacak an, evlenme tarihidir.
Engelli Hakları Sözleşmesi, evlenmenin butlanına ilişkin TMK hükümlerini ortadan kaldırmaz
Eşler 1979'da evlenmiş ve otuz yıl birlikte yaşamıştı. Evlilikten sonra ikisi de akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlandı. Kadın, evliliğin mutlak butlanla iptalini, bu olmazsa boşanmayı istedi. İlk derece mahkemesi, otuz yıl sonra açılan davanın iyiniyet kurallarıyla bağdaşmadığını ve Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'ye göre evliliğin engellilerin insan hakkı olduğunu belirterek davayı reddetti ve bozmaya direndi. Hukuk Genel Kurulu, sözleşmenin TMK'nın butlan hükümlerini bertaraf edici nitelikte olmadığını belirtti. Davalının evlenme tarihindeki durumunun, askerlik belgeleri, doktor raporları ve reçeteler dahil tüm kayıtlar getirtilerek Adli Tıp Kurumu raporuyla belirlenmesi gerektiğini ve mutlak butlan davasının süreye tabi olmadığını kabul ederek direnme kararını oy çokluğuyla bozdu.
“Bu noktada engellilerin tüm insan hak ve özgürlüklerinden tam ve eşit bir şekilde yararlandırılmasını teşvik ve temin amaçlı getirilen bu sözleşmenin TMK'nın evlenmenin butlanı ile ilgili hükümlerini bertaraf edici nitelikte olmadığı anlaşılmaktadır.”
Ne anlama geliyor? Kurul görüşmelerinde, otuz yıllık evlilikte butlan davasının iyiniyetle bağdaşmadığı ve sözleşmenin göz ardı edilemeyeceği görüşü ileri sürülmüş, ancak çoğunlukça benimsenmemiştir.
Akıl hastalığı iyileşmişse mutlak butlan davasını yalnız iyileşen eş açabilir
Koca, eşinin evlenme sırasında akıl hastası olduğunu ileri sürerek evliliğin mutlak butlan sebebiyle iptalini istedi. Dosyadaki raporlar birbiriyle çelişkiliydi; bir raporda kadının uzun süredir şizofreni tanısıyla tedavi gördüğü ve hastalığının remisyonda olduğu belirtilmişti. Daire, raporların yetersiz olduğunu belirtti. Hastalığın iyileşmiş olması veya ayırt etme gücünün sonradan kazanılması hâlinde dava hakkının yalnız o eşe ait olacağını hatırlattı. Kadının evlenme tarihindeki durumunun tüm kayıtlarla Adli Tıp Kurumu raporuyla belirlenmesi gerektiğini kabul ederek kararı bozdu.
“Bu hallerde dava hakkı, sonradan iyileşen eşe aittir (TMK. m. 147/2).”
Ne anlama geliyor? Remisyon bildiren bir rapor, hastalığın iyileşip iyileşmediğinin araştırılmasını gerektirir. Bu araştırma, dava hakkının kime ait olduğunu belirler.
Sağlık kurulu raporu hastalığın evlenme tarihinde de bulunduğunu gösteriyorsa mutlak butlana karar verilir
Koca, evliliğin butlan nedeniyle iptalini, bu olmazsa boşanmayı istedi. İlk derece mahkemesi butlan koşullarının bulunmadığını kabul ederek yalnız boşanma istemi hakkında karar verdi ve onu da reddetti; bölge adliye mahkemesi istinafı reddetti. Daire, kadının akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlandığını tespit etti. Sağlık kurulu raporunda kadında hafif derecede mental retardasyon ve organik olmayan psikoz bulunduğunun ve rahatsızlığın evlilik tarihinde mevcut olduğunun belirtildiğini gözeterek kararı bozdu.
“Bu itibarla, davacı erkeğin davasının kabulü ile evliliğin mutlak butlan nedeniyle iptaline hükmedilecek yerde, yazılı şekilde hüküm tesisi doğru görülmemiş ve kararın bozulmasını gerektirmiştir.”
Ne anlama geliyor? Raporun, hastalığın evlenme tarihinde de bulunduğunu açıkça belirtmesi belirleyicidir.
Madde gerekçesi
Akıl hastalığının evlenme engeli oluşturmasına ilişkin hüküm, yürürlükteki Kanunda, evlenme şartlarından temyiz kudretini düzenleyen 89 uncu maddede yer almaktadır. Bu durum, akıl hastalığının, temyiz kudretini kaldırması sebebiyle evlenmeye engel oluşturacağı gibi bir anlam çıkarılmasına müsaittir. Oysa doktrinde isabetle belirtildiği üzere, temyiz kudreti açısından akıl hastalığının ayrıca belirtilmesine ihtiyaç yoktur. Akıl hastalığı, temyiz kudretini devamlı olarak kaldırmasa ve evlenme merasimi sırasında akıl hastası ayırt etme gücüne sahip bulunsa bile, neslin sağlığı açısından akıl hastalığının bir evlenme engeli oluşturması gerekebilir. Bu sebeple akıl hastalığının evlenme engeli oluşturması, evlenmenin ayırt etme gücü (temyiz kudreti) koşulundan bağımsız olarak ayrı bir maddede düzenlenmiştir. Ancak resmî sağlık kurulu raporu ile evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı tespit edildiği takdirde akıl hastalarının evlenmesine izin verilecektir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 66743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Evlenmeye, yalnız mümeyyiz olanlar ehildir. Akıl hastalıklarından birine müptela olan kimse asla evlenemez.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 89/2 | 4721 sayılı Kanun m. 133 | |
|---|---|---|
| Kural | Akıl hastası "asla evlenemez" | Resmî sağlık kurulu raporuyla tıbbi sakınca yoksa evlenebilir |
| Yeri | Ayırt etme gücüne ilişkin maddede | Ayrı bir maddede, ayırt etme gücünden bağımsız |
Değişiklik geçmişi
TMK m. 133, 01.01.2002'de yürürlüğe girdiğinden bu yana hiç değiştirilmemiştir. mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir Anayasa Mahkemesi iptal notu da yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 125: Evlenmede ayırt etme gücü.
- TMK m. 127: Kısıtlının evlenmesinde yasal temsilcinin izni.
- TMK m. 136–138: Evlenme başvurusundaki belgeler, başvurunun reddi ve itiraz.
- TMK m. 145–147: Mutlak butlan sebepleri, dava hakkı ve sınırları.
- TMK m. 165: Akıl hastalığı sebebiyle boşanma.
- 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m. 122–123: Evlenmeden önce tıbbi muayene ve hastalık hâlinde evlenme yasağı.
Evliliğin butlanı, akıl hastalığı sebebiyle boşanma ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 133 ne diyor?
TMK m. 133'e göre akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez.
Akıl hastası biri evlenebilir mi?
Evet, evlenmesinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılırsa evlenebilir (TMK m. 133). Hukuk Genel Kurulu'na göre bu engel her akıl hastalığını kapsamaz (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015).
Evlenmek için hangi rapor gerekir?
Herkes evlenmeye engel hastalığının bulunmadığını gösteren sağlık raporunu verir (TMK m. 136). Akıl hastası için ayrıca tıbbi sakınca bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporu gerekir (TMK m. 133).
Eşim evlenirken akıl hastasıymış; evliliği iptal ettirebilir miyim?
Eşinizde evlenme sırasında evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı varsa evlilik mutlak butlanla batıldır (TMK m. 145/3). Bunun evlenme tarihindeki durumu gösteren tıbbi değerlendirmeyle ispatlanması gerekir (Yargıtay 2. HD, 2019/7343 E., 2019/11719 K., 28.11.2019).
Evlenmeden önce alınmış bir rapor butlan için yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir. Hukuk Genel Kurulu, evlenmeden önce vesayet dosyasında alınan raporun evlenme tarihindeki durumu göstermediğini belirterek bu rapora dayanan iptal kararını bozmuştur (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015).
Akıl hastalığı sebebiyle butlan davası için süre var mı?
Hayır. Mutlak butlan davası süreye tabi değildir (Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018).
Eşimin hastalığı iyileştiyse dava açabilir miyim?
Akıl hastalığının iyileşmiş olması hâlinde mutlak butlan davasını yalnız iyileşen eş açabilir (TMK m. 147/2; Yargıtay 2. HD, 2020/4574 E., 2020/5067 K., 22.10.2020).
Engelli Hakları Sözleşmesi butlan davasını engeller mi?
Hukuk Genel Kurulu, sözleşmenin TMK'nın evlenmenin butlanına ilişkin hükümlerini bertaraf edici nitelikte olmadığını oy çokluğuyla kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018).
Butlan yerine boşanma istenebilir mi?
Evlilik sırasında akıl hastalığı yüzünden ortak hayat çekilmez hâle gelmişse ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilirse diğer eş boşanma davası açabilir (TMK m. 165). Uygulamada butlan ve boşanma çoğu zaman terditli olarak birlikte istenir.
Evlilik iptal edilirse çocukların durumu ne olur?
Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; velayet ve kişisel ilişki boşanma hükümlerine göre düzenlenir (TMK m. 157).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 13, 125, 127, 133, 136–138, 145–147, 149, 150, 152, 156, 157, 165
- 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m. 122–123
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 89 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 133 gerekçesi, s. 66
- Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018
- Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015
- Yargıtay 2. HD, 2020/4574 E., 2020/5067 K., 22.10.2020
- Yargıtay 2. HD, 2019/4181 E., 2019/11916 K., 03.12.2019
- Yargıtay 2. HD, 2019/7343 E., 2019/11719 K., 28.11.2019