TMK 131'e göre gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir davayla isteyebilir; ayrı dava davacının yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Gaiplik kararı istenebilmesi için ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haberin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır (TMK m. 33). Yargıtay'ın bir kararında gaiplik istemine sulh hukuk mahkemesinin, gaiplik nedeniyle evliliğin feshi istemine aile mahkemesinin bakacağı belirtilmiştir (Yargıtay (Kapatılan) 17. HD, 2013/13577 E., 2013/14556 K., 30.10.2013). Ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlarda kaybolan kişi ise ölmüş sayılır ve fesih kararı gerekmez (TMK m. 31).
- Gaiplik
- Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya uzun zamandan beri haber alınamayan kişinin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, mahkemenin bu kişinin gaipliğine karar vermesi (TMK m. 32).
- Ölüm karinesi
- Ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolan kişinin, cesedi bulunamasa bile gerçekten ölmüş sayılması (TMK m. 31).
- Evliliğin feshi
- Gaipliğine karar verilen kişinin evliliğinin, eşinin istemi üzerine mahkeme kararıyla sona erdirilmesi (TMK m. 131).
- Çekişmesiz yargı
- İlgililer arasında uyuşmazlık bulunmayan işlerde mahkemenin hukuku uygulaması. Gaiplik kararı ve gaiplik nedeniyle evliliğin feshi bu işler arasında sayılmıştır (HMK m. 382/2-a-4, 382/2-b-2).
TMK 131 ne düzenler?
Gaiplik kararıyla ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m. 35). Buna rağmen kanun, evliliğin bu kararla kendiliğinden sona ermesini kabul etmemiştir. Kaybolanın eşi yeniden evlenmek istiyorsa, ayrıca evliliğin feshine karar verilmesini istemelidir.
TBMM gerekçesine göre Medeni Kanun sisteminde evlilik ya kendiliğinden (ölümle) sona erer ya da mahkeme kararıyla (boşanma, iptal, evliliğin feshi) sona erdirilir. 1988'de 3444 sayılı Kanunla getirilen, gaiplik kararını alan eşin bu kararı nüfus idaresine vererek evliliğin feshini tescil ettirmesi yöntemi bu sisteme yabancı bulunmuş ve madde yeniden kaleme alınmıştır.
| Ölüm karinesi | Gaiplik | |
|---|---|---|
| Koşul | Ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolma | Ölüm tehlikesi içinde kaybolma veya uzun süre haber alınamama; ölüm hakkında kuvvetli olasılık |
| Süre | Aranmaz | Ölüm tehlikesinden en az bir yıl veya son haberden en az beş yıl; ilanla en az altı ay |
| Nasıl belirlenir? | Mülki amirin emriyle kütüğe ölü kaydı düşürülür | Mahkemenin gaiplik kararı |
| Evlilik | Kişi ölmüş sayıldığından evlilik ölümle sona erer | Kendiliğinden sona ermez; fesih kararı gerekir |
| Dayanak | TMK m. 31, 44 | TMK m. 32–35, 131 |
Gaiplik kararı için şartlar
| Şart | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimler başvurabilir? | Hakları kaybolanın ölümüne bağlı olanlar; kaybolanın eşi fesih istemini gaiplik başvurusuyla birlikte ileri sürebilir | TMK m. 32, 131/2 |
| Süre | Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl | TMK m. 33 |
| İlan | Mahkeme, bilgisi olanları usulüne göre ilanla çağırır; süre ilk ilandan başlayarak en az altı aydır | TMK m. 33 |
| İstemin düşmesi | Kaybolan kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar, haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse | TMK m. 34 |
| Yetkili mahkeme | Kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri; yoksa nüfusa kayıtlı olduğu yer; o da yoksa anasının veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi | TMK m. 32 |
| Kararın etkisi | Ölüme bağlı haklar ölüm ispatlanmış gibi kullanılır; karar ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur | TMK m. 35 |
Evliliğin feshi nasıl istenir?
Kaybolanın eşi evliliğin feshini, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir davayla isteyebilir. Ayrı açılan fesih davası, davacının yerleşim yeri mahkemesinde görülür (TMK m. 131/2, 131/3).
Görevli mahkeme konusunda Yargıtay'ın bir kararında, gaiplik kararının çekişmesiz yargı işi olarak sulh hukuk mahkemesinde, gaiplik nedeniyle evliliğin feshi isteminin ise aile mahkemesinde görüleceği belirtilmiştir (Yargıtay (Kapatılan) 17. HD, 2013/13577 E., 2013/14556 K., 30.10.2013). Daire, iki istemin yargılama usulleri farklı olduğundan fesih isteminin ayrılarak aile mahkemesine gönderilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Bir başka kararda da evliliğin feshi talebinin sulh hukuk mahkemesinin görevine girmediği belirtilmiştir (Yargıtay 17. HD, 2014/460 E., 2014/5097 K., 03.04.2014). Aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukuna ilişkin kitabından doğan dava ve işlere bakar (4787 sayılı Kanun m. 4/1).
Gaiplik kararı ve gaiplik nedeniyle evliliğin feshi, çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır (HMK m. 382/2-a-4, 382/2-b-2). Yargıtay, bu istemlere ilişkin bölge adliye mahkemesi kararına karşı yapılan temyiz başvurusunu, çekişmesiz yargı kararlarının kesin olduğu gerekçesiyle reddetmiştir (Yargıtay 2. HD, 2021/10384 E., 2022/7978 K., 11.10.2022).
Gaiplik davası uzun sürer: en az bir veya beş yıllık bekleme süresinin geçmiş olması gerekir, ilan süresi de en az altı aydır (TMK m. 33). Fesih istemi gaiplik başvurusuyla birlikte ileri sürülebilir. Görev konusunda mahkemeler arasında uyuşmazlık çıkabildiğinden, dava açılırken hangi istemin hangi mahkemede görüleceği baştan değerlendirilmelidir.
Fesihten sonra: yeniden evlenme ve diğer sonuçlar
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yeniden evlenme | Önceki evliliğin sona erdiği fesih kararıyla ispatlanır | TMK m. 130 |
| Kadın için bekleme süresi | Evlilik sona ermişse kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe evlenemez; hâkim belirli hâllerde süreyi kaldırır | TMK m. 132 |
| Fesih kararı olmadan evlenme | Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması mutlak butlan sebebidir | TMK m. 145/1 |
| Çocukların soybağı | Kocanın dava açma süresi geçmeden gaipliğine karar verilmişse, baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davası açabilir | TMK m. 291/1; Yargıtay 2. HD, 2011/11458 K. |
Kanunda, fesih kararından sonra kaybolan kişinin ortaya çıkması hâlinde feshedilen evliliğin kendiliğinden yeniden kurulacağına ilişkin bir hüküm yoktur. İlan süresi dolmadan ortaya çıkma ise gaiplik istemini düşürür (TMK m. 34).
Uygulamada sık karşılaşılan durumlar
| Durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Eşim yıllar önce kayboldu, yeniden evlenmek istiyorum | Önce gaiplik, sonra veya birlikte evliliğin feshi kararı alınmalıdır | TMK m. 32, 131 |
| Eşim deniz kazasında kayboldu, cesedi bulunamadı | Ölüme kesin gözle bakılıyorsa mülki amirin emriyle ölü kaydı düşülür; evlilik ölümle sona erer | TMK m. 31, 44 |
| Gaiplik kararı aldım ama fesih istemedim | Evlilik sürer; yeniden evlenmek için fesih kararı gerekir | TMK m. 131/1 |
| Gaiplik ve fesih davasında karar aleyhime çıktı | Çekişmesiz yargı kararı olduğundan bölge adliye mahkemesi kararı temyiz edilemez | Yargıtay 2. HD, 2022/7978 K. |
| Gaip kocadan olmadığı ileri sürülen çocuklar | Baba olduğunu iddia eden kişi soybağının reddi davası açabilir | TMK m. 291/1 |
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Gaiplik istemine sulh hukuk, gaiplik nedeniyle evliliğin feshine aile mahkemesi bakar
Davacı, 30 yıl önce kimseye haber vermeden ortadan kaybolan eşinin gaipliğine ve evliliğin gaiplik nedeniyle feshine karar verilmesini istedi. Asliye hukuk (aile) mahkemesi, işin çekişmesiz yargı niteliğinde olduğu ve sulh hukuk mahkemesinde görüleceği gerekçesiyle görevsizlik kararı verdi. Sulh hukuk mahkemesi ise davanın aile mahkemesinin görev alanına girdiği gerekçesiyle görevsizlik kararı verdi. Daire, gaiplik kararının kanunda çekişmesiz yargı işi olarak sayıldığını ve aksine düzenleme bulunmadıkça sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğunu belirtti. Evliliğin gaiplik nedeniyle feshi isteminin ise aile mahkemesinin görev alanına girdiğini kabul etti. İki istemin yargılama usulleri farklı olduğundan yargı yerlerini ayrı ayrı belirledi.
“O halde Sulh Hukuk Mahkemesince, evliliğin gaiplik nedeniyle feshine dair talep tefrik edilmek suretiyle Aile Mahkemesine gönderilip, gaipliğe karar verilmesi istemi bakımından dava görülmeye devam edilip karar verilmesi gereklidir.”
Ne anlama geliyor? 131. madde iki istemin birlikte ileri sürülebileceğini söyler; ancak bu karara göre iki istem farklı mahkemelerin görevine girer. Bu dosyalarda sulh hukuk ve aile mahkemeleri arasında görev uyuşmazlığı çıkabilmektedir.
Evliliğin feshi talebi sulh hukuk mahkemesinin görevine girmez
Davacı, uzun süredir haber alınamayan eşinin gaipliğine ve evliliğin feshine karar verilmesini istedi. Asliye hukuk mahkemesi, davanın çekişmesiz yargı işi olduğu gerekçesiyle her iki talep yönünden görevsizlik kararı verdi. Sulh hukuk mahkemesi ise fesih talebini ayırarak bu talep yönünden görevsizlik kararı verdi. Fesih talebi bakımından iki ayrı görevsizlik kararı bulunduğundan dosya yargı yerinin belirlenmesi için Yargıtay'a gönderildi. Daire, evliliğin feshi talebinin sulh hukuk mahkemesinin görev alanına giren işlerden olmadığını belirterek bu talep yönünden asliye hukuk mahkemesini yargı yeri olarak belirledi.
“Dava, kendisinden uzun süredir haber alınamayan eşinin gaipliğine ve evliliğin feshine karar verilmesi isteminden kaynaklanmaktadır.”
Ne anlama geliyor? Karara göre fesih talebi, gaiplik isteminden farklı olarak sulh hukuk mahkemesinde görülmez.
Gaiplik ve gaiplik nedeniyle evliliğin feshine ilişkin kararlar çekişmesiz yargı kararıdır; temyiz edilemez
Davacı eş, gaipliğe ve gaiplik nedeniyle evliliğin feshine karar verilmesi istemine ilişkin davada bölge adliye mahkemesinin verdiği kararı duruşmalı olarak temyiz etti. Daire, davanın çekişmesiz yargı niteliğinde olduğunu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre çekişmesiz yargı işleri hakkında verilen kararların kesin olduğunu belirterek temyiz dilekçesini reddetti.
“Dava, çekişmesiz yargı niteliğinde bulunan gaipliğe karar verilmesi ve gaiplik nedeniyle evliliğin feshi istemine ilişkindir.”
Ne anlama geliyor? Bu davalarda kanun yolu istinaf aşamasında tükenir. Deliller ilk derece ve istinaf aşamasında eksiksiz sunulmalıdır.
Kocanın gaipliğine karar verilmişse, baba olduğunu iddia eden kişinin açtığı dava soybağının reddi davasıdır
Evlilik içinde 1994 ve 1996'da doğan çocukların annesinin evliliği, 2006'da fesih kararıyla sona erdi. Anne üç ay sonra davacıyla evlendi. Davacı, çocukların babası olduğunu ileri sürerek dava açtı. Mahkeme davayı babalık davası olarak nitelendirip reddetti. Daire, kocanın gaipliğine karar verildiğinden davanın, baba olduğunu iddia eden kişi tarafından açılan soybağının reddi davası olduğunu belirtti. Çocuklarla anne arasında dava nedeniyle menfaat çatışması bulunduğundan çocuklara kayyım atanması gerektiğini de belirterek kararı bozdu.
“gaipliğine karar verildiğine göre, dava babalık değil, baba olduğunu iddia eden kişi tarafından açılan soybağının reddi isteğine ilişkindir.”
Ne anlama geliyor? Gaiplik kararı yalnız evliliği değil soybağını da etkiler. 291. maddenin birinci fıkrası 2024'te 7531 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; güncel metin, dava hakkı olanlar için öğrenmeden başlayan bir yıllık süre öngörür.
Madde gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 94 üncü maddesini karşılamaktadır. Madde üç fıkra hâlinde düzenlenmiştir. 3444 sayılı Kanunla yürürlükteki 94 üncü maddeye evliliğin sona erdirilmesi hususunda getirilen yeni bir sebep "gaiplik kararını alan eşin bunu kendi istediği zamanda götürüp nüfus idaresine vermesi"dir. Bu yöntem Medenî Kanunumuzun sistemine yabancıdır. Zira Medenî Kanunumuza göre evlilik ya kendiliğinden sona erer (ölüm); ya da mahkeme kararıyla sona erdirilir (boşanma, iptal, evliliğin feshi). Bu sebeple 3444 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin isabetli olmadığı oyçokluğuyla kabul edilmiş, madde yeniden kaleme alınmıştır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 66743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Gaipliğine hükmolunan kimsenin kocası veya karısı evlilik feshedilmedikçe evlenemez. Gaibin karı veya kocası ya gaiplik davası ile birlikte evliliğin feshini ister ya da gaiplik kararı verilip de nüfusa tescil edilmiş ise nüfus idaresine müracaat ile evliliğin feshinin tescilini talep eder. Bu tescil evliliğin feshinin tüm neticelerini hasıl eder. Evliliğin feshinin gaiplik davası ile birlikte talep edilmesi halinde boşanma hakkındaki usul burada dahi caridir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 s. K. m. 94 (1926) | 743 s. K. m. 94 (1988, 3444 s. K.) | 4721 s. K. m. 131 | |
|---|---|---|---|
| Fesih nasıl olur? | Hâkim kararıyla; gaiplik davasıyla birlikte veya ayrı dava | Gaiplik davasıyla birlikte ya da nüfus idaresine başvurarak tescille | Mahkeme kararıyla; gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı dava |
| Usul | Boşanma hakkındaki usul uygulanır | Gaiplik davasıyla birlikte istenirse boşanma usulü uygulanır | Ayrı davada davacının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir |
Değişiklik geçmişi
TMK m. 131, 01.01.2002'de yürürlüğe girdiğinden bu yana hiç değiştirilmemiştir. mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir Anayasa Mahkemesi iptal notu da yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 31 ve 44: Ölüm karinesi ve cesedi bulunamayan kişinin ölü kaydı.
- TMK m. 32–35: Gaiplik kararının şartları, usulü ve hükmü.
- TMK m. 130: Önceki evliliğin sona erdiğinin ispatı.
- TMK m. 132: Kadın için bekleme süresi.
- TMK m. 145: Mutlak butlan sebepleri.
- TMK m. 291: Diğer ilgililerin soybağının reddi davası.
- HMK m. 382 ve 4787 sayılı Kanun m. 4: Çekişmesiz yargı işleri ve aile mahkemesinin görevi.
Kayıp eşin gaipliği, evliliğin feshi ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 131 ne diyor?
TMK m. 131'e göre gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Fesih, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir davayla istenebilir; ayrı dava davacının yerleşim yeri mahkemesinde açılır.
Eşim yıllardır kayıp; yeniden evlenebilir miyim?
Önce eşinizin gaipliğine, ardından veya aynı başvuruda evliliğin feshine karar verilmesi gerekir (TMK m. 32, 131). Gaiplik kararı tek başına evliliği sona erdirmez.
Gaiplik kararı için ne kadar beklemek gerekir?
Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır. Mahkeme ayrıca ilan yapar; ilan süresi en az altı aydır (TMK m. 33).
Gaiplik ile ölüm karinesi arasındaki fark nedir?
Ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlarda kaybolan kişi, cesedi bulunamasa bile ölmüş sayılır ve mülki amirin emriyle ölü kaydı düşülür (TMK m. 31, 44). Bu durumda evlilik ölümle sona erer. Gaiplikte ise mahkeme kararı gerekir ve evliliğin sona ermesi için ayrıca fesih kararı alınmalıdır (TMK m. 131).
Gaiplik ve fesih davası hangi mahkemede açılır?
Yargıtay'ın bir kararına göre gaiplik istemi sulh hukuk mahkemesinde, gaiplik nedeniyle evliliğin feshi istemi aile mahkemesinde görülür (Yargıtay (Kapatılan) 17. HD, 2013/13577 E., 2013/14556 K., 30.10.2013). Ayrı açılan fesih davasında yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 131/3).
Gaiplik ve fesih kararı temyiz edilebilir mi?
Yargıtay, bu istemlerin çekişmesiz yargı niteliğinde olduğunu ve bu işlerde verilen kararların kesin olduğunu belirterek temyiz dilekçesini reddetmiştir (Yargıtay 2. HD, 2021/10384 E., 2022/7978 K., 11.10.2022).
Fesih kararından sonra kadının beklemesi gerekir mi?
Evlilik sona ermişse kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe evlenemez; doğurmakla süre biter ve hâkim belirli hâllerde süreyi kaldırır (TMK m. 132).
Kaybolan eş fesihten sonra dönerse evlilik yeniden başlar mı?
Kanunda, fesih kararından sonra kaybolan kişinin ortaya çıkması hâlinde feshedilen evliliğin kendiliğinden yeniden kurulacağına dair bir hüküm yoktur. İlan süresi dolmadan ortaya çıkarsa ise gaiplik istemi düşer (TMK m. 34).
Fesih kararı almadan yeniden evlenirsem ne olur?
Önceki evlilik sona ermediği için yeni evlilik, eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması sebebiyle mutlak butlanla batıl olur (TMK m. 145/1).
Gaiplik kararı çocukların soybağını etkiler mi?
Kocanın dava açma süresi geçmeden gaipliğine karar verilmişse, baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davası açabilir (TMK m. 291/1). Yargıtay, bu durumda baba olduğunu iddia eden kişinin davasının babalık değil soybağının reddi davası olduğunu belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/10692 E., 2011/11458 K., 04.07.2011).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 31–35, 44, 130–132, 145, 291
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 382
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 94 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 131 gerekçesi, s. 66
- Yargıtay 2. HD, 2021/10384 E., 2022/7978 K., 11.10.2022
- Yargıtay 17. HD, 2014/460 E., 2014/5097 K., 03.04.2014
- Yargıtay (Kapatılan) 17. HD, 2013/13577 E., 2013/14556 K., 30.10.2013
- Yargıtay 2. HD, 2011/10692 E., 2011/11458 K., 04.07.2011