TMK 273'e göre bir kesimin borcu başka bir kesimden ödenmişse tasfiye sırasında denkleştirme istenebilir; her borç ilişkin olduğu kesimi yükümlülük altına sokar ve hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç ortaklık mallarına ilişkin sayılır. Aynı mantık değerler bakımından da geçerlidir: bir kesimin kaynaklarıyla diğer kesimdeki malın iyileştirilmesi karşılıksız bırakılmaz (Yargıtay 8. HD, 2012/12531 E., 2013/5479 K., 11.04.2013).
- Denkleştirme
- Bir kesimden diğerine geçen değerin tasfiyede karşılanması (TMK m. 273/1).
- Mal kesimi
- Ortaklık malları ve kişisel mallar (TMK m. 256).
- Belirsiz borç karinesi
- Hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borcun ortaklığa ait sayılması (TMK m. 273/2).
- Değer artışı
- İyileştirme sonucu malda doğan artış (Yargıtay 8. HD, 2013/5479 K.).
TMK 273 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Denkleştirme | Bir kesimin borcu diğerinden ödenmişse istenebilir | TMK m. 273/1 |
| Zaman | Tasfiye sırasında | TMK m. 273/1 |
| Temel ilke | Her borç ait olduğu kesimi yükümlülük altına sokar | TMK m. 273/2 |
| Karine | Belirsiz borç ortaklık mallarına ilişkin sayılır | TMK m. 273/2 |
| Kaynak | İsviçre Medenî Kanunu m. 238 | S. Sayısı 723, s. 105 |
| Paralel hüküm | Edinilmiş mallara katılmada aynı kural | TMK m. 230 |
| İyileştirme | Değer artışının yarısı üzerinde hak doğar | Yargıtay 8. HD, 2013/5479 K. |
| Çeyiz eşyası | Tasfiye kapsamında alacak istenemez | Yargıtay 8. HD, 2013/9598 K. |
| Katkı | Değer artış payı hükümleri uygulanır | TMK m. 274 |
TBMM gerekçesine göre madde İsviçre Medenî Kanunu'nun 238. maddesinden aynen alınmıştır ve edinilmiş mallara katılma rejimindeki hükme (TMK m. 230) paralel olarak sevk edilmiştir. Gerekçe, eşlerin kişisel mallarına ilişkin borçların ortaklık mallarından ya da ortaklık mallarına ilişkin borçların kişisel mallardan ödenmesi hâlinde tasfiyede denkleştirmeye gidileceğini belirtir. İkinci fıkra bakımından gerekçe iki şey söyler: borçlar ait oldukları mal kesimini yükümlülük altına sokar ve fıkranın ikinci cümlesiyle bir karine getirilmiştir; bir borcun hangi kesime ait olduğunun anlaşılamaması hâlinde bunun ortaklık mallarına ait olduğu varsayılacaktır. Tasarının 273. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
İkinci fıkradaki karine, pratikte tarafların hesabını doğrudan değiştirir. Bir borcun hangi kesime ait olduğu anlaşılamıyorsa kanun onu ortaklık mallarına ilişkin sayar; yani borç, paylaşılacak kütleden düşülür ve dolaylı olarak her iki eşi de etkiler. Bu nedenle kişisel bir borcunuz varsa, onun kişisel malınıza ilişkin olduğunu belgeyle ortaya koyun; aksi hâlde borç ortaklığa yazılır. Aynı şekilde eşinizin borcunun aslında kişisel malına ilişkin olduğunu düşünüyorsanız bunu ispatlamak sizin yararınızadır. İkinci pratik nokta, denkleştirmenin yalnız borçlarla sınırlı olmadığıdır: bir kesimin kaynaklarıyla diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine ya da korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artış payına ilişkin hükümler devreye girer (TMK m. 274). Bu nedenle kredi taksitlerini, tadilat faturalarını ve para transferlerini tarih tarih belgeleyin.
Denkleştirme ne zaman istenir?
- Kural: Kişisel mallara ilişkin borç ortaklık mallarından ödenmişse denkleştirme istenebilir (TMK m. 273/1).
- Tersi: Ortaklık mallarına ilişkin borç kişisel mallardan ödenmişse de istenebilir.
- Zaman: İstem tasfiye sırasında ileri sürülür.
- Amaç: Bir kesimden diğerine geçen değerin karşılıksız kalmasını önlemek.
- Paralel hüküm: Yasal rejimde aynı kural uygulanır (TMK m. 230).
- Kapsam: Hem borç ödemeleri hem kesimler arası katkılar (TMK m. 274).
Her borç kendi kesimine
- Kural: Her borç, ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar (TMK m. 273/2).
- Kişisel mal borcu: Kişisel malın vergisi, kredisi ve bakım gideri o kesime yazılır.
- Ortaklık borcu: Ortaklık malına ilişkin borçlar ortaklık mallarına yazılır.
- Sorumluluk hükümleri: Üçüncü kişilere karşı sorumluluk ayrıca düzenlenmiştir (TMK m. 268, TMK m. 269).
- İç ilişki: Bu madde eşler arasındaki hesabı düzenler.
- Belge: Borcun kaynağı ve kullanıldığı mal belgelenmelidir.
Belirsiz borç karinesi
- Kural: Hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç ortaklık mallarına ilişkin sayılır (TMK m. 273/2).
- Nitelik: Gerekçeye göre bu bir karinedir (S. Sayısı 723, s. 105).
- Sonuç: Borç paylaşılacak kütleden düşülür.
- İspat: Borcun kişisel mala ilişkin olduğunu iddia eden bunu kanıtlar (4721 s. K. m. 6).
- Yasal rejimle fark: Orada belirsiz borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230).
- Uygulama: Kredi sözleşmeleri ve harcama belgeleri belirleyici olur.
Kesimler arası katkı ve iyileştirme
- Kural: Bir kesimin kaynaklarıyla diğer kesimdeki malın iyileştirilmesi karşılıksız kalmaz (Yargıtay 8. HD, 2012/12531 E., 2013/5479 K., 11.04.2013).
- Tespit: İyileştirmelerin hangi tarihlerde ve hangi kesimin kaynağıyla yapıldığı belirlenir.
- Örnekler: Ek yapı, doğrama değişimi, meyve ağacı dikimi gibi değer artırıcı işler.
- Sonuç: Belirlenen değer artışının yarısı üzerinde hak doğar.
- Yollama: Katkı hâlinde değer artış payı hükümleri uygulanır (TMK m. 274).
- Değerleme: Hesapta tasfiye anındaki değer esas alınır (TMK m. 275).
Hangi değerler tasfiyeye girer?
- Çeyiz eşyası: Mal rejiminin tasfiyesi kapsamında alacak istemine konu edilemez (Yargıtay 8. HD, 2013/10529 E., 2013/9598 K., 20.06.2013).
- Evlilik içinde edinilen eşya: Tasfiyeye girer ve hakkında karar verilmelidir.
- Ayırma: Mahkeme, eşyaların hangisinin çeyiz hangisinin sonradan edinilen olduğunu belirletir.
- Dönem ayrımı: 01.01.2002 öncesi ve sonrası için ayrı hükümler uygulanır.
- Karine: Kişisel mal olduğu ispatlanmadıkça değerler ortaklık malı sayılır (TMK m. 261).
- Kişisel mal: Kişisel malın kaynakları ayrıca düzenlenmiştir (TMK m. 260).
Tasfiyedeki yeri
- Sıra: Önce kapsam, sonra denkleştirme, sonra değer artış payı, sonra paylaşma.
- Kapsam anı: Malların kapsamı sona erme tarihine göre belirlenir (TMK m. 271).
- Değer anı: Değerlendirmede tasfiye anı esas alınır (TMK m. 275).
- Kişisel mala ekleme: Sosyal güvenlik ödemelerinin bir kısmı kişisel mal sayılır (TMK m. 272).
- Paylaşma: Kalan ortaklık malları kural olarak yarı yarıya paylaşılır (TMK m. 276).
- Görev: Tasfiye istemleri aile mahkemesinde görülür (4787 s. K. m. 4).
Denkleştirme istemi kendiliğinden dikkate alınmaz; onu ileri sürmek ve belgelemek size düşer. Tasfiyeye hazırlanırken iki liste yapın. Birincisi borç listesi: her borcun hangi mala ilişkin olduğunu kredi sözleşmesi, ipotek kaydı ya da harcama belgesiyle gösterin. Bunu yapmazsanız kanun borcu ortaklık mallarına yazar ve borç paylaşılacak kütleden düşülür. İkincisi ödeme listesi: kişisel malınızın borcunu ortaklık mallarından mı ödediniz, yoksa ortaklık malının borcunu kendi kişisel malınızdan mı; her ödemenin tarihini ve kaynağını çıkarın. Kişisel malınızdan yapılan ödemeler için tasfiyede denkleştirme isteyin. Ayrıca bir kesimin parasıyla diğer kesimdeki mala yapılan tadilat, ek yapı ya da kalıcı iyileştirmeleri fotoğraf ve faturalarla belgeleyin; bunlar değer artışı doğurur ve artışın yarısı üzerinde hak sahibi olabilirsiniz. Son olarak evlenirken getirdiğiniz çeyiz eşyasını tasfiye listesine yazmayın; bu eşyalar bakımından tasfiye kapsamında alacak istenemez, ayrı bir istem gerekir.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Bir kesimdeki malın iyileştirilmesi diğer kesimin gelirleriyle yapılmışsa, doğan değer artışının yarısı üzerinde hak doğar
Mirasbırakanın kişisel malı niteliğindeki bir taşınmaz, 2003 yılında başka bir kişisel malın devri yoluyla edinilmişti. Edinmeden sonra evlilik birliği sürerken taşınmaz üzerine kömürlük yapılmış, pimapen ve balkon kapaması eklenmiş, ayrıca ekonomik değeri olan meyve ağaçları dikilmişti. Sağ kalan eş tasfiye isteminde bulundu; mahkeme bu iyileştirmeleri tartışmadan hüküm kurdu.
“Bu kapsamda, nizalı taşınmazın edinilmesinden sonra evlilik birliği devam ederken miras bırakanın kişisel malı niteliğinde olan taşınmazda bir takım iyileştirmeler yapıldığı sabittir. Bu iyileştirmeler, davacı ile miras bırakanın edinilmiş mal kapsamında bulunan gelirleri ile yapıldığının kabulü halinde, davacının taşınmazın edinilmesinden sonra oluşan değer artışı bakımından katılma payı alacağının bulunduğunun kabulü gerekir. Ne var ki, mahkemece, açıklanan hususlar tartışılmadan ve bu konuda olumlu veya olumsuz bir karar verilmeden hüküm kurulmuştur. Hal böyle iken, Mahkemece, nizalı taşınmazın edinildiği tarihten sonra evlilik birliği içerisinde yapılan iyileştirmelerin hangi tarihlerde ve miras bırakanın kişisel malı veyahut davacı ile miras bırakanın edinilmiş mal kapsamında bulunan gelirleri ile yapılıp yapılmadığının tespit edilerek, edinilmiş mal kapsamındaki gelirler ile yapıldığının belirlenmesi halinde, belirlenen değer artış tutarının ½ sinin davacının katılma alacağı olduğunun kabulü gerekir.”
Ne anlama geliyor? Daire hükmü bozmuştur. Karar, TMK 273'ün mantığını somut olarak gösterir: bir mal kesiminin kaynakları başka bir kesimdeki malın iyileştirilmesine harcanmışsa, bu aktarım tasfiyede karşılıksız bırakılmaz. Mahkemenin yapması gereken, iyileştirmelerin hangi tarihlerde ve hangi kesimin kaynaklarıyla yapıldığını belirlemek, sonra doğan değer artışını hesaplamaktır. Mal ortaklığında da ölçü aynıdır: ortaklık mallarının geliriyle kişisel mala yapılan iyileştirme ya da tersi, tasfiyede denkleştirilir.
Çeyiz eşyası bakımından mal rejiminin tasfiyesi kapsamında alacak istenemez; her değer ait olduğu kesime ve döneme göre değerlendirilir
Eşlerden biri, dava dilekçesinde ev eşyalarının bir kısmının birlikte edinildiğini, bir kısmını ise çeyiz olarak kendisinin getirdiğini açıklayarak mal rejiminin tasfiyesini istedi. Taşınmaz bakımından ise edinmeden sonra yapılan iyileştirme ve eklentiler tartışma konusuydu. Mahkeme, evlilik birliği içinde edinilen eşyalar hakkında olumlu ya da olumsuz bir karar vermedi.
“Mahkemece, davacıya dava dilekçesinde belirtilen eşyaların nelerden ibaret oldukları açıklatılıp, hangilerinin çeyiz eşyası hangilerinin evlilik birliği içerisinde sonradan edinilen eşyalar olduğu belirlendikten sonra, dava dilekçesinde mal rejiminin tasfiyesi istenildiğine ve çeyiz eşyaları bakımından mal rejiminin tasfiyesi kapsamında alacak isteğinde bulunulamayacağına göre, evlilik birliğinde edinilen mallar bakımından davacının katkı payı ve katılma alacağının bulunup bulunmadığının yöntemine uygun biçimde araştırılarak (743 sayılı TKM ve 4721 sayılı TMK'nın 202 ve devamı maddeleri), iddia ve savunma kapsamında tüm deliller birlikte değerlendirilerek hasıl olacak sonuca göre karar verilmesi gerekirken, evlilik birliği içerisinde edinilen mallar bakımından istek bulunduğu halde olumlu veya olumsuz bir karar verilmemiş olması isabetsiz olmuştur.”
Ne anlama geliyor? Daire hükmü bozmuştur. Karar, TMK 273/2'deki "her borç ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar" kuralının ayna görüntüsünü verir: her değer de ait olduğu kesime yazılır. Evlenirken getirilen çeyiz eşyası rejime dâhil bir değer olmadığından tasfiye kapsamında alacak istemine konu edilemez; buna karşılık evlilik birliği içinde edinilen eşyalar tasfiyeye girer. Daire ayrıca iyileştirmelerin yapım tarihlerinin belirlenmesini ve 01.01.2002 öncesi ile sonrası için ayrı hükümlerin uygulanmasını istemiştir.
Madde gerekçesi
Madde 273- Madde İsviçre Medeni Kanununun 238 inci maddesinden aynen alınmıştır. Edinilmiş mallara katılma rejimindeki hükme (md.230) paralel olarak sevk edilen bu maddede eşlerin kişisel mallarına ilişkin borçların ortaklık mallarından, ya da ortaklık mallarına ilişkin borçların kişisel mallardan ödenmesi hâlinde tasfiyede denkleştirmeye gidilmesi hükme bağlanmıştır. Maddenin ikinci fıkrası, eşlerin borçlarının, hangi mal kesimine ait ise o mal kesimini yükümlülük altına sokması hükme bağlanmıştır. Aynı fıkranın ikinci cümlesiyle de bir karine hükmü getirilmiştir. Buna göre, bir borcun hangi kesime ait olduğunun anlaşılamaması hâlinde bunun ortaklık mallarına ait olduğu varsayılacaktır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 105Gerekçenin son cümlesi, maddenin en çok işe yarayan kısmını açıklar: ikinci fıkranın ikinci cümlesi bir karinedir. Bir borcun hangi kesime ait olduğu anlaşılamıyorsa ortaklık mallarına ait sayılır; yani borç paylaşılacak kütleden düşülür. Yasal rejimde aynı karine edinilmiş mallar lehine kurulmuştur (TMK m. 230/2); mal ortaklığında ise ortaklık malları lehine işler. Bu, karinenin yönünü belirleyen tek farktır. Birinci fıkra ise basit bir hakkaniyet kuralıdır: bir kesimin borcu başka bir kesimden ödenmişse ödeyen kesim tasfiyede alacaklı olur. Tasarının 273. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun denkleştirmeyi bugünküne çok yakın biçimde kurmuştu. 219. maddenin ikinci fıkrasına göre ortaklık borcunun mahfuz mallardan (bugünkü kişisel mallardan) ya da mahfuz mal borcunun ortaklık mallarından ödenmesi hâlinde alınan paranın yerine konması istenebiliyordu; üstelik bu istem evliliğin devamı sırasında da ileri sürülebiliyordu. Maddenin ilk fıkrası ise ortaklık borcunun ortaklık mallarından ödenmesi hâlinde yerine koyma istenemeyeceğini belirtiyordu; bu, bugün de geçerli olan "her borç kendi kesimini yükümlülük altına sokar" ilkesinin karşılığıdır.
Mal ortaklığına terettüp eden bir borcu ödemek için bu mallardan alınan meblağın yerine konmasını, karı koca yekdiğerinden hiç bir zaman talebedemez. Mal ortaklığına terettüp eden bir borcun mahfuz mallardan veya mahfuz mallara terettüp eden borcun ortaklık mallarından ödenmesi halinde alınan paranın yerine konması evliliğin devamı esnasında dahi istenebilir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 219 | 4721 sayılı Kanun m. 273 | |
|---|---|---|
| Kesimler arası ödeme | Yerine koyma istenebilir | Denkleştirme istenebilir |
| Zaman | Evliliğin devamında dahi | Tasfiye sırasında |
| Aynı kesimden ödeme | Yerine koyma istenemez | Borç kendi kesimini yükümler |
| Belirsiz borç | Düzenlenmemiş | Ortaklık mallarına ilişkin sayılır |
| Katkı | Düzenlenmemiş | Değer artış payı (m. 274) |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; belirsiz borç karinesi eklendi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 230: Edinilmiş mallara katılmada denkleştirme.
- TMK m. 256: Mal ortaklığının kapsamı.
- TMK m. 260: Kişisel mallar.
- TMK m. 261: İspat.
- TMK m. 268: Ortaklık borçları.
- TMK m. 269: Kişisel borçlar.
- TMK m. 271: Sona erme anı.
- TMK m. 272: Kişisel mala ekleme.
- TMK m. 274: Değer artış payı.
- TMK m. 275: Değer belirlenmesi.
Tasfiyede denkleştirme isteminizi belgelendirmek ve borçların hangi kesime yazılacağını belirlemek için İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 273 ne diyor?
Bir kesimin borcu başka bir kesimden ödenmişse tasfiyede denkleştirme istenebilir; her borç ait olduğu kesimi yükümlülük altına sokar, belirsiz borç ortaklık mallarına ilişkin sayılır.
Denkleştirme ne demek?
Bir kesimden diğerine geçen değerin tasfiyede karşılanmasıdır.
Ne zaman isteyebilirim?
Tasfiye sırasında (TMK m. 273/1).
Kendiliğinden dikkate alınır mı?
Hayır; istemi ileri sürüp belgelemeniz gerekir.
Kişisel malımın kredisini ortak paradan ödedim, ne olur?
Ortaklık lehine denkleştirme doğar.
Ortaklık malının borcunu kendi paramdan ödedim?
Kişisel malınız lehine denkleştirme isteyebilirsiniz.
Her borç hangi kesime yazılır?
İlişkin bulunduğu kesime (TMK m. 273/2).
Borcun hangi kesime ait olduğu belli değilse?
Ortaklık mallarına ilişkin sayılır.
Bu bir karine mi?
Evet; gerekçe açıkça karine olduğunu belirtir (S. Sayısı 723, s. 105).
Aksini nasıl ispatlarım?
Kredi sözleşmesi, ipotek kaydı ve harcama belgeleriyle.
Yasal rejimde de aynı mı?
Orada belirsiz borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230).
Sadece borçlar mı denkleştirilir?
Hayır; kesimler arası katkılar da hesaba katılır (TMK m. 274).
Eşimin kişisel malına tadilat yaptık, hakkım var mı?
Ortak kaynakla yapıldıysa değer artışı doğar (Yargıtay 8. HD, 2012/12531 E., 2013/5479 K., 11.04.2013).
Ne kadar hak doğar?
Belirlenen değer artış tutarının yarısı.
Hangi işler değer artırıcı sayılır?
Ek yapı, doğrama değişimi, meyve ağacı dikimi gibi kalıcı iyileştirmeler.
Mahkeme neyi araştırır?
İyileştirmelerin tarihini ve hangi kesimin kaynağıyla yapıldığını.
Çeyiz eşyamı tasfiyede isteyebilir miyim?
Evlilik içinde alınan eşyalar ne olur?
Tasfiyeye girer ve hakkında karar verilmelidir.
Değerleme hangi ana göre yapılır?
Tasfiye anına göre (TMK m. 275).
Hangi mahkeme görevli?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; yerine koyma istemi evliliğin devamında dahi mümkündü (743 s. K. m. 219).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 6, 230, 256, 260, 261, 268, 269, 271, 272, 273, 274, 275, 276
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 219
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 146
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 273 gerekçesi s. 105, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Yargıtay 8. HD, 2013/10529 E., 2013/9598 K., 20.06.2013
- Yargıtay 8. HD, 2012/12531 E., 2013/5479 K., 11.04.2013