TMK 261'e göre bir eşin kişisel malı olduğu ispatlanmadıkça tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır. Bu, çürütülebilir bir kanuni karinedir: karineye dayanan taraf yalnız karinenin temelindeki vakıayı ispatlar, aksini ileri süren taraf ise onu çürütmek zorundadır (Yargıtay HGK, 2017/451 E., 2019/355 K., 26.03.2019).
- Ortaklık malı karinesi
- Kişisel mal ispatlanmadıkça malın ortaklık malı sayılması (TMK m. 261).
- Çürütülebilir karine
- Aksi ispat edilebilen kanuni karine (S. Sayısı 723, s. 102).
- İspat yükü
- Karinenin aksini iddia edene düşen yük (TMK m. 261).
- İkame kuralı
- Kişisel mal yerine geçen değerin de kişisel mal sayılması (Yargıtay 8. HD, 2017/2296 K.).
TMK 261 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Karine | Tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır | TMK m. 261 |
| Niteliği | Çürütülmesi mümkün kanuni karine | S. Sayısı 723, s. 102 |
| Kaynak | İsviçre Medenî Kanunu m. 226 | S. Sayısı 723, s. 102 |
| İspat yükü | Kişisel mal olduğunu iddia edende | TMK m. 261 |
| Kim ileri sürebilir | Eşlerden biri ya da üçüncü kişi | S. Sayısı 723, s. 102 |
| Karineye dayanan | Yalnız temel vakıayı ispatlar | Yargıtay HGK, 2019/355 K. |
| Kapsam | Kişisel mal grubundan katkı iddiası da ispatlanır | Yargıtay 8. HD, 2013/10821 K. |
| Deliller | Tapu ve banka kayıtları, tarih ve değer karşılaştırması | Yargıtay 8. HD, 2017/2296 K. |
| Sonuç | İspatlanamayan değer ortaklık malı olarak tasfiye edilir | TMK m. 261 |
TBMM gerekçesine göre madde İsviçre Medenî Kanunu'nun 226. maddesinden aynen alınmıştır ve "eşlerin tüm mallarının, aksi kanıtlanmadıkça ortaklık mallarına dahil olduğu yönünde çürütülmesi mümkün bir karine" getirir. Gerekçe ispat yükünü de açıkça belirler: aksini iddia eden, yani malın ortaklık malı değil kişisel mal olduğunu ileri süren kişi bunu kanıtlamakla yükümlüdür. Gerekçenin son cümlesi uygulamada kolay atlanan bir noktayı kayda geçirir: bu kişi eşlerden biri olabileceği gibi üçüncü kişi de olabilir. Tasarının 261. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
Bu madde, mal ortaklığı davalarında kimin ne ispatlayacağını belirlediği için pratikte sonucu doğrudan değiştirir. Ortaklık malı olduğunu ileri süren eşin ayrıca bir şey ispatlaması gerekmez; malın rejim süresince mevcut olduğunu göstermesi yeterlidir. Buna karşılık "bu benim kişisel malım" diyen taraf, malın TMK 260'taki üç kaynaktan birine dayandığını belgeyle ortaya koymak zorundadır. Uygulamada en sık düşülen hata, kişisel mal savunmasının tanık beyanı ve genel ifadelerle yapılmasıdır; oysa tapu kayıtlarının, banka hareketlerinin, devir tarihlerinin ve alım-satım değerlerinin birlikte değerlendirilmesi aranır (Yargıtay 8. HD, 2015/11803 E., 2017/2296 K., 21.02.2017). Kişisel malın satışından elde edilen parayla yeni bir mal alındığı iddiasında da bağlantının somut biçimde kurulması gerekir. İspat edilemezse sonuç tek yönlüdür: mal ortaklık malı sayılır ve tasfiyede paylaşıma girer.
Ortaklık malı karinesi
- Kural: Kişisel mal olduğu ispatlanmadıkça tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır (TMK m. 261).
- Niteliği: Gerekçeye göre çürütülmesi mümkün bir karinedir (S. Sayısı 723, s. 102).
- Kapsam: Taşınmaz, taşınır, para, alacak ve hak niteliğindeki tüm değerler.
- Kaynak: Madde İsviçre Medenî Kanunu'nun 226. maddesinden aynen alınmıştır (S. Sayısı 723, s. 102).
- Bağlantı: Karine, TMK 260'taki kişisel mal tanımıyla birlikte okunur (TMK m. 260).
- Sonuç: İspatlanamayan değer ortaklık malı olarak tasfiyeye girer (TMK m. 256).
İspat yükü kimde?
- Kural: Karinenin aksini iddia eden, yani malın kişisel mal olduğunu ileri süren taraf ispatlar (TMK m. 261).
- Karineye dayanan: Yalnız karinenin temelini oluşturan vakıayı ispatlar (Yargıtay HGK, 2017/451 E., 2019/355 K., 26.03.2019).
- Aksini ispat: Kanunda öngörülen istisnalar dışında karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir.
- Üçüncü kişi: Gerekçeye göre karinenin aksini üçüncü kişi de ileri sürebilir (S. Sayısı 723, s. 102).
- Katkı iddiası: Kişisel mal grubundan katkı yapıldığını iddia eden de bunu kanıtlar (Yargıtay 8. HD, 2013/819 E., 2013/10821 K., 10.07.2013).
- Genel kural: Herkes hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (4721 s. K. m. 6).
Karine nasıl çürütülür?
- Belge: Tapu kayıtları ve gerekirse banka kayıtları eksiksiz getirtilir (Yargıtay 8. HD, 2015/11803 E., 2017/2296 K., 21.02.2017).
- Tarih karşılaştırması: İki malın el değiştirme tarihlerinin yakınlığı ve öncelik-sonralık ilişkisi incelenir.
- Değer karşılaştırması: Alım ve satım değerleri birlikte değerlendirilir.
- Bağlantı: Kişisel malın satışından elde edilen paranın yeni malın alımında kullanıldığı somut olarak gösterilmelidir.
- Katkı oranı: Bağlantı kurulursa katkı oranı belirlenir ve tasfiye tarihindeki sürüm değeriyle çarpılır.
- Bilirkişi: Gerekirse konusunun uzmanı bilirkişiden yardım alınır.
Kişisel mal savunmasının dayanakları
- Sözleşme: Mal rejimi sözleşmesiyle kişisel mal sayılan değerler (TMK m. 259).
- Üçüncü kişi kazandırması: Miras ve bağış gibi karşılıksız kazandırmalar (TMK m. 260).
- Kanun: Kişisel kullanıma ayrılmış eşya ile manevî tazminat alacakları (TMK m. 260/2).
- İkame: Kişisel mal yerine geçen değerler de aynı kütlede kalır (Yargıtay 8. HD, 2015/11803 E., 2017/2296 K., 21.02.2017).
- Gelirler: Kişisel malların gelirleri rejim türüne göre farklı sonuç doğurur (TMK m. 257, TMK m. 258).
- Zaman: Rejim başlamadan önce edinilen mallar rejimin kapsamına girmez (TMK m. 258).
Kredi ve taksitli alımlarda ispat
- Belge: Kredinin hangi malın alımında kullanıldığı banka dökümüyle belirlenir (Yargıtay 8. HD, 2013/819 E., 2013/10821 K., 10.07.2013).
- Tarih farkı: Bildirilen alım tarihi ile tapu kayıt tarihi arasındaki farklılık üzerinde durulur.
- İpotek şerhi: Tapudaki ipoteğin söz konusu krediye ilişkin olup olmadığı araştırılır.
- Taksit ayrımı: Rejimin sona erdiği tarihten önce ve sonra ödenen taksitler ayrı ayrı belirlenir.
- Denkleştirme: Sonradan kişisel maldan ödenen taksitler hesapta denkleştirilir (4721 s. K. m. 230).
- Uygulama: Aynı yöntem mal ortaklığında ortaklık malı ile kişisel mal arasında da izlenir.
Usul
- Görev: Mal rejiminden doğan istemler aile mahkemesinde görülür (4787 s. K. m. 4).
- Deliller: Mahkeme, taraf delillerini eksiksiz toplamakla yükümlüdür (6100 s. HMK m. 31).
- Rejim dönemleri: Önce hangi dönemde hangi rejimin geçerli olduğu belirlenir (TMK m. 179).
- Sona erme: Kişisel malın kapsamı rejimin sona erdiği ana göre belirlenir (TMK m. 271).
- Değerleme: Tasfiyede sürüm değeri esas alınır (TMK m. 275).
- Sonuç: İspat edilemeyen kişisel mal savunması hükme esas alınmaz.
Mal ortaklığında dava açıyorsanız ya da size karşı açılan bir davada kişisel mal savunması yapıyorsanız işe belge toplayarak başlayın. Ortaklık malı olduğunu ileri süren taraf iseniz ek bir ispat yükünüz yoktur; malın rejim süresince mevcut olduğunu göstermeniz yeterlidir. Kişisel mal savunması yapıyorsanız dayanağınızı baştan belirleyin: sözleşme mi, üçüncü kişiden gelen karşılıksız kazandırma mı, yoksa kanun mu? Mirastan gelen mallarda veraset ilamı ve tapudaki kazanma sebebini, bağışta bağış senedini ya da banka dekontunu dosyaya koyun. Kişisel malınızı satıp yerine başka bir mal aldıysanız zinciri kurun: eski malın satış tarihi ve bedeli, paranın hangi hesaba girdiği, yeni malın alım tarihi ve bedeli. Tarihler birbirine yakınsa ve tutarlar örtüşüyorsa mahkeme bu bağlantıyı kabul eder. Kredili alımlarda kredi dökümünü mutlaka getirtin ve taksitlerin hangisinin rejim süresi içinde, hangisinin sonrasında ödendiğini ayrı ayrı gösterin. Unutmayın: ispat edemediğiniz her değer ortaklık malı sayılır ve yarısı karşı tarafa gider.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Kanuni karineye dayanan taraf yalnız karinenin temelindeki vakıayı ispatlar; karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir
Kadın, evlenme sırasında düzenlenen mehir senedine dayanarak eşinden ve kayınbabasından altın ile ev eşyası istedi. Senette vaat edilen 150 gram altın kendisine verilmiş, ancak saklanmak üzere bırakıldığı evden hırsızlık olayıyla çalınmıştı. Mahkeme davayı kısmen kabul etti; direnme kararı Hukuk Genel Kuruluna geldi.
“Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, karşı taraf, kanuni karinenin aksini ispat edebilir.”
Ne anlama geliyor? Kurul, kanuni karinenin nasıl işlediğini genel olarak açıklamıştır ve bu açıklama TMK 261 bakımından doğrudan geçerlidir. Mal ortaklığında karineye dayanan eşin ispatlaması gereken tek şey, malın mal rejimi süresince mevcut olduğudur; malın kişisel mal olduğunu ileri süren taraf ise karinenin aksini ispatlamak zorundadır. Kararda ayrıca bağışlama taahhüdü yerine getirilerek kadına verilen altınların onun kişisel malı sayıldığı, elinden zorla alındığı iddiası bulunmadığından bunlardan üçüncü kişinin sorumlu tutulamayacağı belirtilmiştir.
Karineye rağmen malın kişisel mal olduğunu ya da kişisel maldan katkı yapıldığını iddia eden eş bunu kanıtlamakla yükümlüdür
Eşler 1985'te evlenmiş, 2009'da açılan boşanma davasıyla ayrılmışlardı. Kadın, kat irtifakı kurularak eşi adına tescil edilen mesken bakımından tapu iptali ve tescil, olmazsa değerinin yarısını istedi. Taşınmazın alımında banka kredisi kullanıldığı konusunda taraflar arasında uyuşmazlık yoktu, ancak kredi belgeleri dosyaya getirtilmemişti.
“TMK.nun 222/3. Fıkrası hükmüne göre bir eşin evlilik birliği içinde edindiği tüm malları, aksi kanıtlanıncaya kadar edinilmiş mal kabul edilir. Belirtilen maddede getirilen edinilmiş mal karinesine rağmen bu malın edinilmiş mal olmayıp, kişisel mal olduğunu veya kişisel mal grubundan katkı yapıldığını iddia eden eş bunu kanıtlamakla yükümlüdür.”
Ne anlama geliyor? Karar yasal rejimdeki karineye ilişkindir; mal ortaklığında TMK 261 aynı yapıyı kurar; yalnız sonuç değişir, ispatlanamayan mal edinilmiş mal değil ortaklık malı sayılır. Daire ayrıca kredi ile alınan taşınmazda yapılacak işi göstermiştir: kredinin taşınmazın alımında kullanılıp kullanılmadığı bankadan getirtilecek dökümle belirlenir; rejimin sona ermesinden önce ödenen taksitler rejime dâhil kütleden, sonra ödenenler ise kişisel maldan karşılanmış sayılır ve hesapta buna göre denkleştirme yapılır.
Kişisel mal yerine geçen değer iddiasında tapu ve banka kayıtları getirtilerek tarih yakınlığı ve değerler birlikte değerlendirilir
Eşler 1985'te evlenmiş, 2011'de eşlerden birinin ölümüyle rejim sona ermişti. Sağ kalan eş, mal rejiminin tasfiyesi ile aile konutu üzerinde mülkiyet hakkı tanınmasını istedi. Dosyada, tasfiyeye konu taşınmazın rejim başlamadan önce sahip olunan başka bir taşınmazın satışından elde edilen parayla alındığı ileri sürülmüştü.
“Bu yönde iddianın bulunması durumunda yapılacak iş; öncelikle, iddia ve savunma çerçevesinde mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan dava dışı taşınmazın ve dava konusu taşınmazın devir tarihleriyle birlikte önceki malik veya maliklerini de gösterir tapu kayıtları ile gerek görülmesi durumunda banka kayıtları bulundukları yerlerden eksiksiz olarak getirtilerek dosya arasına konulmalıdır. Her iki taşınmazın el değiştirme tarihlerinin yakınlığı, öncelik-sonralık ilişkisi, alım-satım değerleri vs göz önünde bulundurularak, toplanan/toplanacak diğer tüm delillerle birlikte tartışılıp değerlendirilerek kurulacak hükme esas alınır.”
Ne anlama geliyor? Karar, karinenin pratikte nasıl çürütüleceğini gösterir. Kişisel mal yerine geçen değerin de kişisel mal sayılması (ikame kuralı) soyut bir iddiayla değil, belgeyle ortaya konur: iki taşınmazın devir tarihleri, el değiştirme sırası, alım-satım değerleri ve banka hareketleri birlikte değerlendirilir. Bağlantı kurulabilirse katkı oranı belirlenir ve bu oran tasfiye tarihindeki sürüm değeriyle çarpılarak alacak hesaplanır. Mal ortaklığında kişisel mal savunması yapan eşin izlemesi gereken yol da budur.
Madde gerekçesi
Madde 261- Madde İsviçre Medenî Kanununun 226 ncı maddesinden aynen alınmıştır. Madde, eşlerin tüm mallarının, aksi kanıtlanmadıkça ortaklık mallarına dahil olduğu yönünde çürütülmesi mümkün bir karine getirmiştir. Bunun aksini iddia eden, yani malın ortaklık malı değil, kişisel mal olduğunu iddia eden kişi bunu kanıtlamakla yükümlü olacaktır. Bu kişi eşlerden birisi olabileceği gibi üçüncü kişi de olabilir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 102Gerekçe kısa ama üç noktayı kesin biçimde belirler. Birincisi karinenin çürütülebilir olmasıdır; yani ortaklık malı sayılma kesin bir kural değil, aksi ispatlanabilen bir başlangıç kabulüdür. İkincisi ispat yükünün yönüdür: kişisel mal iddiasında bulunan taraf kanıtlar. Üçüncüsü ve uygulamada en çok gözden kaçanı, karinenin aksini ileri sürebilecek kişinin yalnız eşler olmamasıdır; üçüncü kişi de bir malın kişisel mal olduğunu iddia edebilir. Bu, alacaklıların takip ve istihkak süreçlerinde ya da mirasçılar arasındaki uyuşmazlıklarda önem taşır. Tasarının 261. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun aynı kuralı, mal ortaklığını düzenleyen 211. maddenin son fıkrasında içeriyordu. Hüküm doğrudan ispat yükünü göstermekte, bir malın ortaklığa dâhil olmadığını iddia eden eşin bunu ispat etmesi gerektiğini belirtmekteydi. Bugünkü metin aynı fikri karine biçiminde ifade etmiş ve ayrı bir maddeye taşımıştır.
Bir malın ortaklığa dahil olmadığını iddia eden karı veya koca, davasını ispata mecburdur.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 211/son | 4721 sayılı Kanun m. 261 | |
|---|---|---|
| Anlatım | İspat yükü kuralı | Karine biçiminde |
| İddia sahibi | Karı veya koca | Herkes |
| Yeri | Mal ortaklığı maddesi içinde | Ayrı madde |
| Kapsam | Ortaklığa dâhil olmama iddiası | Tüm malvarlığı değerleri |
| Sonuç | İspat edilemezse ortaklığa dâhil | İspat edilemezse ortaklık malı |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; ortaklık malı karinesi ayrı maddede düzenlendi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 179: Mal rejiminin tasfiyesi.
- TMK m. 222: Edinilmiş mallara katılmada ispat.
- TMK m. 256: Mal ortaklığının kapsamı.
- TMK m. 257: Genel mal ortaklığı.
- TMK m. 258: Edinilmiş mallarda ortaklık.
- TMK m. 259: Diğer mal ortaklıkları.
- TMK m. 260: Kişisel mallar.
- TMK m. 271: Sona erme anı.
- TMK m. 275: Değerlendirme anı.
Mal ortaklığı tasfiyesinde kişisel mal savunmanızı belgelendirmek ya da karşı tarafın iddiasını değerlendirmek isterseniz İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 261 ne diyor?
Bir eşin kişisel malı olduğu ispatlanmadıkça tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır.
Bu kesin bir kural mı?
Hayır; gerekçeye göre çürütülmesi mümkün bir karinedir (S. Sayısı 723, s. 102).
İspat yükü kimde?
Malın kişisel mal olduğunu iddia eden taraftadır (TMK m. 261).
Ortaklık malı olduğunu ayrıca ispatlamalı mıyım?
Hayır; karineye dayanan yalnız temel vakıayı ispatlar (Yargıtay HGK, 2017/451 E., 2019/355 K., 26.03.2019).
Karinenin aksi ispat edilebilir mi?
Evet; kanunda öngörülen istisnalar dışında karşı taraf aksini ispat edebilir.
Karineye sadece eşler mi dayanabilir?
Hayır; gerekçeye göre üçüncü kişi de kişisel mal iddiasında bulunabilir (S. Sayısı 723, s. 102).
Hangi mallar karine kapsamındadır?
Taşınmaz, taşınır, para, alacak dâhil tüm malvarlığı değerleri.
Kişisel mal olduğunu nasıl ispatlarım?
Sözleşmeye, üçüncü kişinin karşılıksız kazandırmasına ya da kanuna dayandığını göstererek (TMK m. 260).
Tanık beyanı yeterli mi?
Uygulamada tapu ve banka kayıtları aranır (Yargıtay 8. HD, 2015/11803 E., 2017/2296 K., 21.02.2017).
Kişisel malımı satıp yeni mal aldım, ne olur?
Bağlantıyı ispatlarsanız yeni mal da kişisel mal sayılır.
Bu bağlantı nasıl kurulur?
Devir tarihlerinin yakınlığı, öncelik-sonralık ilişkisi ve değerler birlikte değerlendirilir.
Katkı oranı nasıl hesaplanır?
Belirlenen oran tasfiye tarihindeki sürüm değeriyle çarpılır.
Kişisel malımdan katkı yaptım, bunu ispatlamalı mıyım?
Kredili alınan malda ne yapılır?
Kredi dökümü bankadan getirtilir ve taksitler dönemlere ayrılır.
Tapudaki ipotek şerhi işe yarar mı?
Evet; kredinin o mala ilişkin olup olmadığının belirlenmesinde kullanılır.
Rejim sona erdikten sonra ödediğim taksitler ne olur?
Kişisel maldan ödenmiş sayılır ve hesapta denkleştirilir (4721 s. K. m. 230).
Bilirkişi incelemesi gerekir mi?
Değer tespiti ve hesaplama için gerekirse alınır.
İspat edemezsem sonuç ne olur?
Mal ortaklık malı sayılır ve tasfiyede paylaşıma girer (TMK m. 256).
Yasal rejimde de benzer karine var mı?
Evet (TMK m. 222).
Hangi mahkeme görevli?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; ortaklığa dâhil olmadığını iddia eden ispatla yükümlüydü (743 s. K. m. 211).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 6, 179, 222, 230, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 271, 275
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 211
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 31
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 261 gerekçesi s. 102, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Yargıtay HGK, 2017/451 E., 2019/355 K., 26.03.2019
- Yargıtay 8. HD, 2015/11803 E., 2017/2296 K., 21.02.2017
- Yargıtay 8. HD, 2013/819 E., 2013/10821 K., 10.07.2013