TMK 160'a göre evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Yetkili mahkeme eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Yargıtay'a göre bu yetki kesin değildir; mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez (Yargıtay 2. HD, 2012/18793 E., 2013/10778 K., 17.04.2013). Butlan sebebi yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanmalıdır (Yargıtay 2. HD, 2012/4165 E., 2013/5478 K., 04.03.2013).
- Yetki
- Davanın hangi yer mahkemesinde görüleceği.
- Kesin yetki
- Tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyen ve mahkemenin kendiliğinden gözettiği yetki; butlan davasındaki yetki kesin değildir.
- İlk itiraz
- Kesin olmayan yetki itirazı gibi, cevap dilekçesinde ileri sürülmesi zorunlu olan itiraz (HMK m. 116, 117).
- Vicdani kanaat
- Hâkimin davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmesi (TMK m. 184).
TMK 160 ne düzenler?
| Konu | Butlan davasında | Dayanak |
|---|---|---|
| Görevli mahkeme | Aile mahkemesi | 4787 s. K. m. 4 |
| Yetkili mahkeme | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturulan yer | TMK m. 168 |
| Yetkinin niteliği | Kesin değildir; mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez | Yargıtay 2. HD, 2013/10778 K. |
| Yetki itirazı | Cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir | HMK m. 116, 117; Yargıtay 2. HD, 2012/1086 K. |
| İspat | Vicdani kanaat aranır; yemin önerilemez; ikrar hâkimi bağlamaz; deliller serbestçe takdir edilir | TMK m. 184; Yargıtay 2. HD, 2013/5478 K. |
| Geçici önlemler | Hâkim davanın devamı süresince gerekli önlemleri kendiliğinden alır | TMK m. 169; Yargıtay 2. HD, 2014/22289 K. |
| Feragat | Hüküm kesinleşinceye kadar mümkündür | HMK m. 307, 310; Yargıtay 2. HD, 2024/1154 K. |
| Duruşmanın gizliliği | Taraflardan birinin istemiyle gizli yapılabilir | TMK m. 184/6 |
TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı eski Kanun'un 128. maddesini karşılar. Madde sadeleştirilmiş ve diğer maddelerde olduğu gibi "fesih" yerine, mutlak ve nispi butlan hâllerini kapsamak üzere "iptal" sözcüğü kullanılarak yeniden kaleme alınmıştır.
Cumhuriyet savcısının açtığı mutlak butlan davalarında da yetki kesin değildir (Yargıtay 2. HD, 2012/18793 E., 2013/10778 K., 17.04.2013). Yargıtay, karşı oy bulunan bir kararında savcının duruşmalara katılmasının zorunlu olduğunu ve kamu adına açılan dava dosyasının işlemden kaldırılamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/8443 E., 2013/8515 K., 28.03.2013).
Yetki
- Yetkili mahkeme: Boşanma davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Yargıtay, butlan davasında da bu kuralın uygulanacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/4072 E., 2012/12182 K., 07.05.2012).
- Kesin yetki değildir: Yargıtay'a göre 168. maddedeki kural kamu düzenine ilişkin kesin yetki kuralı değildir ve ancak ilk itiraz olarak ileri sürüldüğünde incelenebilir (Yargıtay 2. HD, 2011/8980 E., 2012/3345 K., 21.02.2012).
- İtiraz süresi: Yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; aksi hâlde dinlenemez (HMK m. 117). Cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 127). Yargıtay, süresinden sonra yapılan yetki itirazı üzerine verilen yetkisizlik kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2010/14623 E., 2012/1086 K., 24.01.2012).
İspat ve yargılama
- Boşanma usulü: Hâkim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin öneremez; tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz ve hâkim kanıtları serbestçe takdir eder (TMK m. 184).
- Delil türleri: Yargıtay, butlan davasının yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanması gerektiğini, butlan sebebinin niteliğine göre nüfus kayıtları, tanık ve resmî sağlık kurulu raporu gibi delillere dayanılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/4165 E., 2013/5478 K., 04.03.2013).
- Davayı kabul bağlamaz: Yargıtay, butlan davalarında tarafların ikrarının ve davalının davayı kabul açıklamasının tek başına sonuç doğurmayacağını ve bu kuralın yokluk davalarında da geçerli olduğunu kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/17966 E., 2014/25724 K., 15.12.2014).
- Geçici önlemler: Dava açılınca hâkim, eşlerin barınması, geçimi ve çocukların korunması gibi geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Yargıtay, butlan davası sürerken kadın yararına tedbir nafakası takdir edilmesi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/14649 E., 2014/22289 K., 10.11.2014).
Davalı, yetkiye itiraz edecekse bunu cevap dilekçesinde yapmalıdır (HMK m. 117). Butlan sebebi, niteliğine göre nüfus kaydı, resmî sağlık kurulu raporu ve tanık gibi yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanmalıdır; karşı tarafın iddiayı kabul etmesi tek başına yeterli değildir (TMK m. 184).
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Butlan davasında yetki kesin değildir; mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez
Cumhuriyet savcısı, eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunduğu gerekçesiyle evliliğin iptalini istedi. Mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı verdi ve karar davalılarca temyiz edildi. Daire, butlan davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümlerin uygulandığını, bu nedenle evliliğin iptali davalarında yetkinin kesin olmadığını belirterek kararı bozdu.
“Bu husus gözetilmeksizin mahkemece re'sen yetkisizlik kararı verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, hükmün bozulmasına karar vermek gerekmiştir.”
Ne anlama geliyor? Yetki kesin olmadığından mahkeme yetkisizliği ancak süresinde yapılmış bir itiraz üzerine inceleyebilir. Davayı savcının açmış olması bu sonucu değiştirmez.
Süresinden sonra ileri sürülen yetki itirazı dinlenmez
Cumhuriyet savcısının hısımlık sebebiyle açtığı mutlak butlan davasında davalılardan biri, dava dilekçesinin tebliğinden sonra on günlük cevap süresi geçtikten sonra yetki itirazında bulundu. Mahkeme yetkisizlik kararı verdi. Daire, yetki itirazının ilk itirazlardan olduğunu ve cevap süresi içinde ileri sürülmesi gerektiğini belirtti. Süresinde yapılmayan itirazın reddiyle işin esasının incelenmesi gerektiğini belirterek kararı oy çokluğuyla bozdu.
“Bu süre geçtikten sonra ileri sürülen yetki itirazı dinlenmez.”
Ne anlama geliyor? Karar, on günlük cevap süresi öngören eski usul kanunu dönemine aittir. Bugün cevap süresi iki haftadır ve ilk itirazlar cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir (HMK m. 117, 127).
Butlan davası yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanır; yalnız tanık beyanıyla yetinilemez
Cumhuriyet savcısı, nüfus kayıtlarına göre dayı ve yeğen olan eşlerin 1981'de yaptığı evliliğin mutlak butlanla iptalini istedi. Mahkeme tanık beyanlarını dikkate alarak davayı reddetti; ayrıca usulüne uygun açılmış bir dava bulunmadığı hâlde nüfus kaydına ilişkin bir baba adı tespitine karar verdi ve karar temyiz edilmeden kesinleşti. Adalet Bakanlığının istemi üzerine Daire, butlan davasının yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanması gerektiğini belirtti. Akrabalık ilişkisi usulüne uygun tespit ettirilmeden yalnız tanık beyanlarıyla hüküm kurulmasını eksik inceleme saydı ve kararı sonuca etkili olmamak üzere kanun yararına bozdu.
“Bu itibarla bu davanın yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatı gerekmekte olup, mutlak butlan sebebinin mahiyetine göre, nüfus kayıtları, tanık ve resmi sağlık kurulu raporu gibi delillere dayanılması gerekmektedir.”
Ne anlama geliyor? Nüfus kayıtlarının gerçeği yansıtmadığı iddiası ayrı ve usulüne uygun bir davada incelenmelidir; mahkeme istenmeyen bir tespit hükmü kuramaz.
Butlan ve yokluk davalarında ikrar ve davayı kabul hâkimi bağlamaz
Kadın, kendisi yurt dışındayken evliliğin sahte kimlikle gerçekleştirildiğini ve nüfusta ortak çocukları gibi görünen çocuğun da kendi çocuğu olmadığını ileri sürerek evliliğin yok hükmünde olduğunun tespitini istedi. Davalı erkek de evlenmek istediği bir başka kadının davacının kimliğini kullandığını belirterek davayı kabul etti. Mahkeme iddiayı ispatlanmamış sayarak davayı reddetti. Daire, butlan davalarında tarafların ikrarının ve davayı kabulün hâkimi bağlamadığını, bu kuralın yokluk davalarında da geçerli olduğunu belirtti. Evlenmeyi yapan belediyeden defterin getirtilmesi, imzaların ve fotoğrafların taraflarla karşılaştırılması, nikâh tanıklarının dinlenmesi ve gerekirse imza incelemesi yaptırılması gerektiğini belirterek kararı bozdu.
“Evlenmenin butlanı davaları, yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümlere tabi olduğundan (TMK m. 160), bu davalarda tarafların ikrarı ve davalının davayı kabul açıklaması tek başına sonuç doğurmaz ve hakimi bağlamaz (TMK m. 184/3).”
Ne anlama geliyor? Hâkim, taraflar anlaşsa bile butlan veya yokluk iddiasını belgelerle ve tanıklarla kendisi araştırmalıdır.
Butlan davasında hüküm kesinleşinceye kadar feragat edilebilir; feragatin kapsamı açıklattırılmalıdır
Eşler karşılıklı olarak evliliğin mutlak butlanla iptalini istedi. İlk derece mahkemesi iki davayı da kabul ederek evliliği iptal etti ve kadın yararına tedbir nafakasına hükmetti; bölge adliye mahkemesi kadın yararına yoksulluk nafakasına da hükmetti. Temyiz aşamasında kadın tedbir nafakası talebinden feragat ettiğini bildirdi; erkek ise kadının nafaka taleplerinden feragat ettiğini ileri sürdü, ancak dayandığı anlaşmayı sunmadı. Daire, evliliğin iptaline yönelik temyiz itirazlarını yerinde görmedi. Feragatin yoksulluk nafakasını da kapsayıp kapsamadığının taraflara açıklattırılarak karar verilmesi için hükmü bozdu.
“Usul hukukumuzda kural olarak hüküm kesinleşinceye kadar davadan feragat edilebilir.”
Ne anlama geliyor? Feragat karşı tarafın ve mahkemenin onayına bağlı değildir; ancak neyi kapsadığı açık olmalıdır. Belirsiz feragat beyanında mahkeme taraflara açıklama yaptırmalıdır.
Madde gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 128 inci maddesini karşılamaktadır. Madde sadeleştirilmek ve diğer maddelerde olduğu gibi "fesih" yerine mutlak butlan ve nisbî butlan hâllerini kapsamak üzere "iptal" sözcüğü kullanılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 71743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Evliliğin feshi davasında salahiyet ve usulü muhakeme boşanmadaki hükümlere tabidir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 128 | 4721 sayılı Kanun m. 160 | |
|---|---|---|
| Kenar başlık | Salahiyet ve usulü muhakeme | Yetki ve yargılama usulü |
| Dava | Evliliğin feshi davası | Evlenmenin butlanı davası |
| Uygulanacak hükümler | Boşanmadaki hükümler | Boşanmaya ilişkin hükümler |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Değişiklik | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir değişiklik veya Anayasa Mahkemesi iptal notu yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 146: Mutlak butlan davasını açma görevi ve hakkı.
- TMK m. 156: Butlan kararı.
- TMK m. 158: Butlanın eşler yönünden sonuçları.
- TMK m. 168: Boşanmada yetkili mahkeme.
- TMK m. 169: Geçici önlemler.
- TMK m. 184: Boşanmada yargılama usulü.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 116, 117, 127, 307, 310.
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4.
Evliliğin iptali davası, yetki itirazı ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 160 ne diyor?
TMK m. 160'a göre evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Evliliğin iptali davası hangi mahkemede açılır?
Aile mahkemesinde (4787 s. K. m. 4). Yer bakımından eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (TMK m. 168).
Yanlış yerde açılan davada mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı verebilir mi?
Hayır. Yargıtay'a göre butlan davasında yetki kesin değildir ve mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez (Yargıtay 2. HD, 2012/18793 E., 2013/10778 K., 17.04.2013).
Yetki itirazı ne zaman yapılmalı?
Cevap dilekçesinde; aksi hâlde dinlenemez (HMK m. 117). Yargıtay, süresinden sonra yapılan yetki itirazı üzerine verilen yetkisizlik kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2010/14623 E., 2012/1086 K., 24.01.2012).
Butlan davasında hangi delillerle ispat yapılır?
Yemin ve ikrar dışındaki delillerle; butlan sebebinin niteliğine göre nüfus kayıtları, tanık ve resmî sağlık kurulu raporu gibi delillerle (Yargıtay 2. HD, 2012/4165 E., 2013/5478 K., 04.03.2013).
Karşı taraf iddiayı kabul ederse evlilik iptal edilir mi?
Tek başına hayır. Yargıtay, butlan davalarında tarafların ikrarının ve davayı kabulün hâkimi bağlamadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/17966 E., 2014/25724 K., 15.12.2014).
Butlan davası sürerken nafaka ve geçici önlem istenebilir mi?
Evet. Hâkim geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Yargıtay, butlan davasında tedbir nafakası takdiri gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/14649 E., 2014/22289 K., 10.11.2014).
Butlan davasından feragat edilebilir mi?
Hüküm kesinleşinceye kadar feragat edilebilir; feragatin kapsamı açık olmalıdır (Yargıtay 2. HD, 2023/6465 E., 2024/1154 K., 22.02.2024).
Duruşma gizli yapılabilir mi?
Evet. Hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m. 184/6).
Savcının açtığı butlan davası takip edilmezse işlemden kaldırılır mı?
Yargıtay, karşı oy bulunan bir kararında kamu adına açılan dava dosyasının işlemden kaldırılamayacağını ve savcının duruşmalara katılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/8443 E., 2013/8515 K., 28.03.2013).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 146, 156, 160, 168, 169, 184
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 116, 117, 127, 307, 310
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 128 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 160 gerekçesi, s. 71
- Yargıtay 2. HD, 2012/18793 E., 2013/10778 K., 17.04.2013
- Yargıtay 2. HD, 2010/14623 E., 2012/1086 K., 24.01.2012
- Yargıtay 2. HD, 2011/8980 E., 2012/3345 K., 21.02.2012
- Yargıtay 2. HD, 2011/4072 E., 2012/12182 K., 07.05.2012
- Yargıtay 2. HD, 2012/4165 E., 2013/5478 K., 04.03.2013
- Yargıtay 2. HD, 2014/17966 E., 2014/25724 K., 15.12.2014
- Yargıtay 2. HD, 2014/14649 E., 2014/22289 K., 10.11.2014
- Yargıtay 2. HD, 2023/6465 E., 2024/1154 K., 22.02.2024
- Yargıtay 2. HD, 2012/8443 E., 2013/8515 K., 28.03.2013