TMK 183'e göre boşanmadan sonra ortaya çıkan yeni olgular gerektirirse hâkim velayet, kişisel ilişki ve çocuğa ilişkin diğer önlemleri kendiliğinden veya ana ya da babanın istemi üzerine yeniden düzenler. Velayetin değiştirilmesi için velayet sahibinin görevini savsakladığı veya çocuğun yararının değişikliği gerektirdiği somut delillerle ortaya konmalıdır; Hukuk Genel Kurulu'na göre çocuğun kurulu düzeni korunur, süreklilik göstermeyen münferit olaylar yeterli değildir (Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014). Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işidir ve bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir (Yargıtay 2. HD, 2020/5568 E., 2020/6784 K., 22.12.2020).
- Yeni olgu
- Boşanma kararından sonra ortaya çıkan ve çocuğa ilişkin düzenlemenin gözden geçirilmesini gerektiren durum; kanun örnek olarak ana veya babanın başkasıyla evlenmesini, başka yere gitmesini ve ölmesini sayar.
- Velayetin değiştirilmesi
- Velayetin bir ebeveynden alınarak diğerine verilmesi; çekişmesiz yargı işidir (HMK m. 382/2-b-13).
- Velayetin kaldırılması
- Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemler yetersiz kalırsa, ana babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde velayetin kaldırılması (TMK m. 348).
- Temsil kayyımı
- Çocuk ile yasal temsilcisi arasında menfaat çatışması bulunan davada çocuğu temsil etmek üzere atanan kişi (TMK m. 426/2).
TMK 183 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yeni olgular | Yeniden evlenme, başka yere gitme, ölüm gibi olgularda önlemler yeniden düzenlenir | TMK m. 183 |
| Yeniden evlenme | Tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirirse velayet değişir | TMK m. 349; Yargıtay HGK, 2018/1132 K. |
| Münferit olaylar | Süreklilik göstermeyen olaylar değiştirme sebebi değildir | Yargıtay HGK, 2014/30 K. |
| Anlaşmalı boşanmadan hemen sonra | Çocuğun yararı gerektiriyorsa kısa süre geçmiş olması engel değildir | Yargıtay HGK, 2021/346 K. |
| Usul | Çekişmesiz yargı; re'sen araştırma, tanık ve üç kişilik uzman heyeti | Yargıtay HGK, 2017/1196 K.; Yargıtay HGK, 2018/672 K. |
| Kayyım | Çocuk ile ana baba arasında menfaat çatışması; temsil kayyımı atanır | Yargıtay HGK, 2018/1148 K. |
| İştirak nafakası | Velayet kararının kesinleşmesinden itibaren; ayrı vekâlet ücreti yok | Yargıtay HGK, 2018/1052 K.; Yargıtay HGK, 2019/51 K. |
| Kişisel ilişki | Kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değişince yeniden düzenlenir | Yargıtay 2. HD, 2015/16804 K. |
| Kanun yolu | Bölge adliye mahkemesi kararı kesin; son yol bireysel başvuru | Yargıtay 2. HD, 2020/6784 K.; AYM, B. No: 2022/57577 |
TBMM gerekçesine göre madde eski Kanun'un 149. maddesini karşılar ve İsviçre aslı göz önünde tutularak yeniden kaleme alınmıştır; yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin re'sen veya ana ya da babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağını düzenler.
Velayetin değiştirilmesi davası açacaksanız, boşanmadan sonra değişen somut durumu ve bunun çocuğa etkisini belgeleyin: çocuğun fiilen kimin yanında yaşadığı, velayet sahibinin çocuğu başkasına bırakıp bırakmadığı, okul ve sağlık kayıtları, kişisel ilişkinin engellenmesi. Tanıklarınızı dilekçenizde bildirin ve aile mahkemesi uzmanlarından oluşan heyetten rapor alınmasını isteyin. Karşı tarafın yeniden evlenmesi veya ekonomik durumunuzun daha iyi olması tek başına yeterli sayılmaz. İstinaf incelemesi sonunda verilecek karar kesin olduğundan, istinaf dilekçesini eksiksiz hazırlayın.
Yeni olgular ve hâkimin görevi
- Re'sen veya istem üzerine: Boşanma kararıyla yapılan velayet ve kişisel ilişki düzenlemesi değişmez değildir. Yeni olgular gerektirirse hâkim önlemleri kendiliğinden veya ana ya da babanın istemi üzerine yeniden düzenler (TMK m. 183); durum değişirse çocuğun korunmasına ilişkin önlemler yeni koşullara uydurulur (TMK m. 351).
- Yeniden evlenme: Velayet sahibi ana veya babanın yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349). Hukuk Genel Kurulu, yeniden evlenen annenin yanında kurulu bir düzeni olan ve üvey babası tarafından iyi davranılan çocuğun velayetinin değiştirilmesini doğru bulmamıştır (Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018).
- Başka yere gitme: Velayet sahibinin çocukla birlikte başka bir ülkeye yerleşmesi kişisel ilişkinin yeni duruma göre düzenlenmesini gerektirir. Yargıtay, velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenerek çocukla Amerika'ya yerleştiği dosyada kişisel ilişkinin tarafların ayrı ülkelerde yaşadığı gözetilerek yeniden düzenlenmesini istemiş (Yargıtay 2. HD, 2010/1020 E., 2010/7787 K., 20.04.2010), velayet sahibinin çocukla Norveç'te yaşadığı dosyada da kişisel ilişkinin tarafların aynı veya ayrı şehirde yaşamalarına göre değil, mevcut duruma göre düzenlenmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/9367 E., 2011/20846 K., 05.12.2011).
- Ölüm: Velayet sahibi ölürse çocuğun velayeti açıkta kalır. Yargıtay, velayet sahibi annenin ölümü üzerine velayetin babaya verilmesine engel ciddi bir sebep ve delil bulunmadığı gerekçesiyle velayetin babaya verilmesine ilişkin kararı onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2014/19427 E., 2015/2610 K., 24.02.2015).
Velayetin değiştirilmesinin koşulları
- Görevin savsaklanması ve çocuğun yararı: Velayetin değiştirilmesi için velayet sahibinin görevini gereği gibi yerine getirmediği, çocuğa yeterli ilgiyi göstermediği ya da çocuğun yararının değişikliği gerektirdiği kanıtlanmalıdır. Hukuk Genel Kurulu, anlaşmalı boşanmadan dört gün sonra açılan davada, çocuğu başka bir şehirdeki babaannenin yanına bırakan babadan velayetin alınarak anneye verilmesini yerinde bulmuş, davanın boşanmadan kısa süre sonra açılmasını önemsiz saymıştır (Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021).
- Kurulu düzen: Uzun süredir velayet sahibinin yanında kurulu bir düzeni olan çocuğun bu düzeni, velayet sahibinin kusuru veya ihmali kanıtlanmadıkça bozulmaz (Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018).
- Münferit olaylar: Süreklilik göstermeyen tek tük olaylar velayetin değiştirilmesini gerektirecek ağırlıkta değildir (Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014). Yargıtay, annenin yanında yaşadığı evdeki dayının zaman zaman alkol almasını, çocuk bakımından hemen meydana gelebilecek bir tehlike oluşturmadıkça yeterli sebep saymamıştır (Yargıtay 2. HD, 2012/22667 E., 2013/15401 K., 04.06.2013).
- Ekonomik durum: Hukuk Genel Kurulu'na göre maddi durumun iyiliği tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez (Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021).
- Çocuğun görüşü: İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınmalı ve önemsenmelidir; son görüşünün alınmasından bu yana uzun süre geçmişse yeniden danışılmalıdır (Yargıtay HGK, 2011/2-884 E., 2012/197 K., 16.03.2012). Ancak çocuğun isteği tek başına belirleyici değildir; kurulu düzen ve uzman görüşüyle birlikte değerlendirilir (Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018).
- Kişisel ilişkinin engellenmesi: Velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir (TMK m. 324/3, TMK m. 182/2).
Davanın usulü
- Çekişmesiz yargı ve re'sen araştırma: Velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi çekişmesiz yargı işidir (HMK m. 382/2-b-13) ve re'sen araştırma ilkesi geçerlidir (HMK m. 385/2). Hukuk Genel Kurulu, velayetin değişen şartlara göre her zaman yeniden değerlendirilebileceğini ve tanıkların sonradan da bildirilebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2017/1887 E., 2017/1196 K., 14.06.2017).
- Tanık ve uzman heyeti: Tanık deliline dayanan tarafa tanıklarını bildirme imkânı tanınmalı; aile mahkemesi bünyesindeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten rapor alınmalıdır. Yalnız pedagog raporuyla karar verilmesi doğru değildir (Yargıtay HGK, 2017/1575 E., 2018/672 K., 04.04.2018).
- Temsil kayyımı: Hukuk Genel Kurulu'na göre velayetin değiştirilmesi davasında çocuk ile ana baba arasında menfaat çatışması bulunduğundan, çocuğu davada temsil etmek üzere kayyım atanması için vesayet makamına ihbarda bulunulmalıdır (Yargıtay HGK, 2017/2486 E., 2018/1148 K., 30.05.2018).
- Kanun yolu: Çekişmesiz yargı işlerinde istinaf incelemesi sonunda verilen kararlar temyiz edilemez (HMK m. 362/1-ç). Yargıtay bu nedenle velayetin yeniden düzenlenmesine ilişkin temyiz dilekçesini reddetmiş, aynı dosyadaki kişisel ilişkinin kaldırılması ve kısıtlanması istemlerini ise incelemiştir (Yargıtay 2. HD, 2020/5568 E., 2020/6784 K., 22.12.2020). Bölge adliye mahkemesinin yetersiz gerekçeli kesin kararına karşı Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir (AYM, Maya Muattarhon Özyağcı, B. No: 2022/57577, 19.11.2024).
İştirak nafakası ve kişisel ilişki
- Nafakanın başlangıcı: Velayet değiştirilirse yeni velayet sahibi lehine iştirak nafakası velayet kararının kesinleşmesinden itibaren başlar; çocuğun fiilen diğer ebeveynin yanında kalmış olması dava tarihinden nafakaya hükmedilmesini sağlamaz (Yargıtay HGK, 2017/1899 E., 2018/1052 K., 09.05.2018). Yargıtay, velayetin değiştirilmesine ilişkin karar kesinleşinceye kadar velayetin önceki velayet sahibinde kaldığını ve bu dönem için çocuk yararına nafaka takdir edilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014).
- Nafaka davanın fer'isidir: Velayetin değiştirilmesi davasında istenen iştirak nafakası ayrı bir dava değildir; hâkim açık bir vazgeçme beyanı yoksa nafakaya kendiliğinden hükmeder ve bu nafaka nedeniyle ayrıca vekâlet ücreti ve yargılama giderine hükmedilmez (Yargıtay HGK, 2017/2444 E., 2019/51 K., 31.01.2019).
- Kişisel ilişki yeniden düzenlenir: Kişisel ilişki kararları kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değişince genişletilebilir, sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir. Kardeşlerle kişisel ilişki aynı tarih ve sürelerde kurulmalıdır (Yargıtay 2. HD, 2015/17100 E., 2015/16804 K., 29.09.2015). Yetersiz bulunan kişisel ilişki de bu yolla uygun sürelere göre yeniden düzenlenebilir (Yargıtay 2. HD, 2010/9021 E., 2011/135 K., 17.01.2011).
- Nafakanın değiştirilmesi: Durum değişirse hâkim istem üzerine iştirak nafakasının miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m. 331).
Velayetin değiştirilmesini istiyorsanız dava dilekçesinde boşanmadan sonra ortaya çıkan olguları tarih vererek anlatın; velayet sahibinin çocuğu başkasına bırakması, çocuğun eğitim ve sağlık durumundaki değişiklik, kişisel ilişkinin engellenmesi gibi vakıaları tanık, okul ve kolluk kayıtlarıyla destekleyin. Tanıklarınızın adlarını ve hangi vakıayı ispat edeceklerini dilekçede belirtin, üç kişilik uzman heyetinden rapor alınmasını ve çocuğa kayyım atanmasını isteyin. Çocuk için iştirak nafakası talebinizi aynı davada ileri sürün. Karşı taraf kişisel ilişkiyi engelliyorsa kararın yerine getirilmesini isteyin ve durumu belgeleyin. İstinaf incelemesi sonunda verilecek karar kesin olacağından istinaf dilekçenizde tüm itirazlarınızı gerekçeleriyle yazın.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Anlaşmalı boşanmadan birkaç gün sonra da velayetin değiştirilmesi istenebilir; belirleyici olan çocuğun üstün yararıdır
Eşler anlaşmalı olarak boşanmış, protokol uyarınca birkaç aylık bebeğin velayeti babaya bırakılmıştı. Anne, boşanma kararının kesinleşmesinden dört gün sonra velayetin değiştirilmesi davası açtı; velayeti babaya bırakmayı baskı altında kabul ettiğini ve babanın çocuğu başka bir şehirde yaşayan kendi annesinin yanına bıraktığını ileri sürdü. Mahkeme velayeti tedbiren anneye verdi, ardından davayı kabul etti. Özel Daire, babanın velayet görevini savsakladığının kanıtlanmadığını ve değiştirme koşullarının oluşmadığını belirterek bozdu; mahkeme direndi.
“Mahkemece, açıklanan özellikler yanında mümkün oldukça çocuğun alıştığı ortamın değiştirilmemesine, kardeşlerin ayrılmamasına özen gösterilmeli, velayetin verileceği taraf yanında kalmasının çocuğun bedeni, fikri, ahlaki gelişmesine engel olup olmayacağı yönünde ciddi ve inandırıcı delil olup olmadığı veya hemen meydana gelecek tehlikenin varlığının ispat edilip edilemediği ve maddi durumun iyiliğinin tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmeyeceği hususu da mutlaka değerlendirilmelidir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu velayet yönünden direnme kararını oybirliğiyle yerinde bulmuş, nafaka miktarının incelenmesi için dosyayı Özel Daireye göndermiştir. Kurul'a göre çocuğun üstün yararı karşısında davanın anlaşmalı boşanmadan dört gün sonra açılmasının önemi yoktur; velayet sahibi baba, velayete sahip olduğu üç ay boyunca görevini gereği gibi yerine getirmemiş, çocuk tedbir kararından beri annenin yanında yaşamaktadır ve bu düzenin bozulması çocuğun gelişimini olumsuz etkiler. Maddi durumun iyiliği ise tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez.
Kurulu düzen bozulmaz: annenin yeniden evlenmesi ve çocuğun babasıyla kalmak istemesi tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez
Eşler 2005'te boşanmış, çocuğun velayeti anneye verilmişti. Baba yaklaşık on yıl sonra, çocuğun büyüdüğünü ve kendisiyle yaşamak istediğini, ekonomik durumunun daha iyi olduğunu ileri sürerek velayetin değiştirilmesini istedi. Anne bu arada yeniden evlenmişti. Sosyal inceleme raporu velayetin annede kalmasını önerdi; mahkeme ise idrak çağındaki çocuğun duruşmada ve raporda babasıyla yaşamak istediğini belirtmesine itibar ederek davayı kabul etti. Özel Daire oyçokluğuyla bozdu; mahkeme direndi.
“Yapılan açıklamaların ışığında, boşanma kararının kesinleştiği tarihten bu davanın açılmasına kadar geçen sürede küçüğün davalı anne yanında kurulu bir düzeninin bulunduğu, velayetin değiştirilmesine (TMK.md.349) neden olacak şekilde davalı annenin bir kusurunun ya da ihmalinin olmadığı anlaşıldığı gibi sosyal inceleme raporunda da müşterek çocuğun velayetinin davalı annede kalmasının çocuğun yüksek yararına olacağı bildirilmiştir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını değişik gerekçeyle oybirliğiyle bozmuştur. Kurul, çocuğun annesinin yanında kaldığını, babasının yardım etmediğini, üvey babanın çocuğa kötü davranmadığını ve çocuğun babasıyla kalma isteğini babasının evlenmemiş olmasına dayandırdığını belirtmiştir. Velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349). İdrak çağındaki çocuğun isteği önemlidir, ancak kurulu düzen, velayet sahibinin görevini yerine getirmesi ve uzman görüşü birlikte değerlendirilir.
Süreklilik göstermeyen münferit olaylar velayetin değiştirilmesi için yeterli değildir
Eşler 2009'da anlaşmalı olarak boşanmış, çocuğun velayeti anneye bırakılmıştı. Baba aynı yıl, annenin evinde düzensiz bir hayat sürüldüğünü, çocuğun gece geç saatlerde yalnız bırakıldığını, okul günlerinde zeytin toplamaya götürüldüğünü ve kişisel ilişkiye engel olunduğunu ileri sürerek velayetin değiştirilmesini istedi. Mahkeme bilirkişi raporuna dayanarak davayı kabul etti; Özel Daire, annenin velayetin değiştirilmesini gerektirecek bir kusurunun kanıtlanmadığını belirterek bozdu, mahkeme direndi.
“Kaldı ki, anneye izafe edilen her iki olay da münferit olup, süreklilik arzetmemesi nedeniyle velayetin değiştirilmesini gerektirecek ağırlıkta olduğu kabul edilemez.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını oybirliğiyle bozmuştur. Kurul'a göre annenin çocuğu gece yetişkin kardeşinin gözetimine bırakması kusur sayılamaz, zeytin toplama iddiası ise görgüye dayalı tanıkla kanıtlanmamıştır. Velayetin değiştirilmesi için velayet sahibinin görevini savsakladığı veya çocuğun yararının değişikliği gerektirdiği somut delillerle ortaya konmalıdır. Özel Daire ayrıca velayetin babaya verilmesine ilişkin karar kesinleşinceye kadar velayetin annede kaldığını ve bu dönem için çocuk yararına nafaka takdir edilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işidir; re'sen araştırma geçerlidir ve tanık bildirmek için süre verilmelidir
Baba, boşanma kararıyla velayeti anneye verilen çocuğun velayetinin kendisine verilmesini istedi; annenin velayet görevini kötüye kullandığını, çocuğun bakımını fiilen kendisinin üstlendiğini ve çocuğun da kendisiyle kalmak istediğini ileri sürdü. Anne cevap dilekçesinde tanık deliline dayandı ancak tanık adlarını bildirmedi. Mahkeme, tanıkların ilk tahkikat duruşmasına kadar bildirilmediği ve hazır edilmediği gerekçesiyle annenin tanık dinletme talebini reddederek davayı kabul etti. Özel Daire bozdu; mahkeme basit yargılama usulündeki delil bildirme kuralına dayanarak direndi.
“Yukarıda yapılan açıklamalar karşısında velayetin kamu düzeni ile ilgili olması ve çocuğun üstün yararı da dikkate alındığında değişen şartlara göre her zaman yeniden değerlendirilmesi ve yargılamanın her aşamasında ileri sürülen hususların nazara alınması mümkündür.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını oybirliğiyle bozmuştur. Kurul'a göre velayetin değiştirilmesi HMK m. 382'de çekişmesiz yargı işi olarak sayılmıştır ve bu işlerde aksine hüküm yoksa re'sen araştırma ilkesi geçerlidir (HMK m. 385/2). Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan taraf tanıklarını sonradan da bildirebilir; tanık dinletme talebinin süre geçtiği gerekçesiyle reddi doğru değildir.
Tanıklar dinlenmeden ve üç kişilik uzman heyetinden rapor alınmadan velayetin değiştirilmesi davası karara bağlanamaz
Baba, anlaşmalı boşanmada velayeti anneye bırakılan çocuğun velayetinin değiştirilmesini istedi; annenin yaşam düzeninin çocuğu olumsuz etkilediğini ve idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması gerektiğini ileri sürdü. Taraflar dilekçelerinde tanık deliline dayanmıştı. Mahkeme, tanıklarla hangi vakıanın ispat edileceğinin açıklanmadığı gerekçesiyle tanıkları dinlemeden, çocuğun beyanı ve pedagog raporuna göre davayı reddetti. Özel Daire hukuki dinlenilme hakkının ihlal edildiğini belirterek bozdu; mahkeme direndi.
“Mahkemece yapılacak iş, davacı tanıkları dinlendikten ve 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 5. maddesi gereğince aile mahkemesi bünyesinde bulunan "psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan" oluşan üç kişilik bilirkişi heyetinden rapor alındıktan sonra diğer tüm deliller birlikte değerlendirilmek suretiyle velayet hususunda bir karar vermekten ibarettir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını değişik gerekçeyle oybirliğiyle bozmuştur. Kurul'a göre velayet kamu düzenine ilişkin ve çekişmesiz yargı işi olduğundan mahkeme re'sen delil toplayabilir, taraflar da yargılamanın her aşamasında delil sunabilir; tanık deliline dayanan tarafa tanıklarını bildirme imkânı tanınmalıdır. Yalnız pedagogun düzenlediği rapor yeterli değildir; 4787 sayılı Kanun'un 5. maddesine göre aile mahkemesi bünyesindeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten rapor alınmalıdır.
Velayetin değiştirilmesi davasında çocuk ile ana baba arasında menfaat çatışması vardır; çocuğa temsil kayyımı atanmalıdır
Eşler anlaşmalı olarak boşanmış, çocuğun velayeti babaya bırakılmıştı. Anne, babanın yeniden evlendiğini, çocuğun uzun süredir babaanne ve dedenin yanında kaldığını ve kişisel ilişki günlerinde kendisiyle görüştürülmediğini ileri sürerek velayetin değiştirilmesini istedi. Mahkeme davayı kabul etti. Özel Daire, babanın tanıkları usulüne uygun dinlenmeden ve annenin yaşam alanında uzman incelemesi yaptırılmadan karar verildiğini belirterek bozdu; mahkeme direndi.
“O hâlde çocuk ile yasal temsilcisi arasında bir menfaat çatışmasının olduğu kabul edilerek TMK'nın 426. maddesinin ikinci fıkrası gereğince küçüğe bir temsil kayyımı atanması gerekmektedir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını değişik gerekçeyle oybirliğiyle bozmuştur. Kurul'a göre velayetin değiştirilmesi davaları çocuğun güvenliğini doğrudan ilgilendirir; bu davaların açılış amacı diğer ebeveynin çocuğun menfaatine aykırı davrandığı iddiası olduğundan çocuk ile yasal temsilcisi arasında menfaat çatışması bulunur. Mahkeme, çocuğu davada temsil etmek üzere kayyım atanması için vesayet makamına ihbarda bulunmalı, atanan kayyımı duruşmaya çağırmalı ve göstereceği delilleri toplamalıdır (TMK m. 426/2). Kurul aynı gün velayetin kaldırılmasına ilişkin bir davada da çocuğa kayyım atanması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2017/1587 E., 2018/1147 K., 30.05.2018).
Velayet değiştirilirse yeni velayet sahibi lehine iştirak nafakası, dava tarihinden değil velayet kararının kesinleşmesinden itibaren başlar
Anlaşmalı boşanmada çocuğun velayeti anneye verilmişti. Baba, çocuğun kendisiyle yaşamak istediğini ve bir süredir fiilen yanında kaldığını ileri sürerek velayetin değiştirilmesini ve çocuk için iştirak nafakasını istedi; ayrıca birleşen davayla anneye ödediği iştirak nafakasının kaldırılmasını talep etti. Mahkeme davaları kabul ederek çocuk için dava tarihinden itibaren baba lehine iştirak nafakasına hükmetti. Özel Daire bozdu; mahkeme nafakanın başlangıcı yönünden direndi.
“Mahkemece verilen velayetin değiştirilmesi kararı da ancak kararın kesinleşmesiyle geçerlilik kazanacağından, iştirak nafakasının başlangıç tarihinin de velayetin değiştirilmesi kararının kesinleşme tarihi olması gerekmektedir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını oybirliğiyle bozmuştur. Kurul'a göre iştirak nafakası istemek için velayet hakkına sahip olmak gerekir; velayet kendisine bırakılmamış eşin çocuğa fiilen bakması hâlinde nafakaya hükmedileceğine ilişkin bir düzenleme yoktur. Özel Daire aynı kararda, velayet anneden alınıp babaya verildiğinde anne ile çocuk arasında kişisel ilişki düzenlenmesi gerektiğini de belirtmiştir (TMK m. 323).
Velayetin değiştirilmesi davasında istenen iştirak nafakası ayrı bir dava değildir; bu nafaka nedeniyle ayrıca yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmez
Anne, anlaşmalı boşanmada velayeti babaya bırakılan çocukların velayetinin kendisine verilmesini ve çocuklar için iştirak nafakası istedi. Mahkeme, idrak çağındaki çocuklardan birinin isteğini ve uzman raporunu dikkate alarak onun velayetini anneye verdi, diğer çocuk yönünden istemi reddetti. Velayeti anneye verilen çocuk için tedbir ve iştirak nafakasına hükmetti ve nafaka nedeniyle babayı ayrıca yargılama gideri ve vekâlet ücretinden sorumlu tuttu. Özel Daire bozdu; mahkeme direndi.
“Tüm bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde velayet düzenlemeleri ve bunun tabii sonucu olan iştirak nafakası istemlerinde amaç küçüğün menfaatinin korunması olduğundan "açıkça nafaka istemiyorum" şeklinde bir beyanın varlığı dışında hâkimin kendiliğinden iştirak nafakasına hükmetmesi gerekir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu direnme kararını oyçokluğuyla bozmuştur. Kurul'a göre iştirak nafakası çocuk için bir haktır ve velayetin değiştirilmesi davasının fer'isidir; ayrıca harç alınmış olması bu istemi bağımsız bir dava hâline getirmez. Bu nedenle nafaka yüzünden davalı aleyhine ayrı bir vekâlet ücreti ve yargılama giderine hükmedilmez. Bağımsız olarak açılan nafaka artırım veya azaltım davalarında ise yargılama giderleri kabul ve ret oranına göre belirlenir. Azınlıktaki üyeler, iki istemin ayrı davalar olduğu görüşündedir.
Kişisel ilişki kararları kesin hüküm oluşturmaz; kardeşlerle kişisel ilişki aynı tarih ve sürelerde kurulmalıdır
Baba, tanıma yoluyla kendisine bağlanan iki çocuğuyla kişisel ilişki kurulmasını istedi. Çocuklardan biriyle daha önce ayrı bir kararla kişisel ilişki düzenlenmişti. Mahkeme o çocuk yönünden davayı kesin hüküm nedeniyle reddetti, diğer çocukla ise farklı sürelerde kişisel ilişki kurdu.
“Bu sebeple, kişisel ilişki tesisine bu ilişkinin değiştirilmesine veya kaldırılmasına dair ilamlar, maddi anlamda kesin hüküm oluşturmazlar. Kişisel ilişki tesis edilirken, kardeşlerin birbirlerinden ayrılmamalarına özen gösterilmeli, onların ebeveynleriyle birlikte olmalarına olanak sağlanmalı, şayet ayrı ayrı ilamlarla bu ilişki tesis edilmiş veya edilecek ise, kendisine kişisel ilişki hakkı tanınmış olan ebeveyne ilave külfet yüklenmesinden kaçınılmalıdır.”
Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Daire'ye göre kişisel ilişki yeni olguların zorunlu kılması, durum ve koşulların değişmesi veya çocuğun menfaatinin gerektirmesi hâlinde değiştirilebilir, kaldırılabilir ya da süresi genişletilip sınırlandırılabilir. Kardeşlerin babalarının yanında birlikte olmalarına imkân vermeyen ve babaya aşırı külfet yükleyen farklı düzenlemeler yerine, her iki çocukla aynı tarihlerde ve aynı sürelerle kişisel ilişki kurulmalıdır.
Velayetin değiştirilmesi davasının, uzman ve kolluk raporları karşılanmadan reddedilmesi aile hayatına saygı hakkını ihlal eder
Eşler anlaşmalı olarak boşanmış, çocuğun velayeti babaya bırakılmıştı. Anne, çocukla kişisel ilişkisinin engellendiğini ileri sürerek velayetin değiştirilmesi davası açtı. Kolluk araştırmasına göre velayet sahibi baba yurt dışında yaşıyor, çocuk babaanneyle kalıyordu; sosyal inceleme raporu da velayetin anneye verilmesinin çocuğun yararına olacağını bildirdi. Aile mahkemesi davayı kabul etti. Bölge adliye mahkemesi ise babanın yakınlarından oluşan tanıkların beyanına dayanarak, babanın velayet görevini yerine getirdiği ve çocuğun yaşının küçük olmasının tek başına değiştirme sebebi olmadığı gerekçesiyle davayı kesin olarak reddetti.
“Velayetin tespitinde uzman raporları, tarafların koşulları, çocuğun maruz kaldığı olaylar/riskler gözetilerek çocuğun fiziksel ve ruhsal gelişimine en uygun çözümün tercih edilmesi ve bunun çocuğun yararına olduğunun yeterli gerekçeyle açıklanması gerekir.”
Ne anlama geliyor? Anayasa Mahkemesi aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş ve yeniden yargılama yapılmasına hükmetmiştir. Mahkeme'ye göre bölge adliye mahkemesi, babanın yurt dışında yaşadığını ve annenin çocuğu görmekte zorlandığını gösteren kolluk tutanağını, tanıkların yakınlığına ilişkin esaslı itirazları ve uzman raporunu karşılamadan karar vermiştir. Velayetin değiştirilmesi davalarında bölge adliye mahkemesi kararı kesin olduğundan, bu tür eksiklikler karşısında son başvuru yolu bireysel başvurudur.
Madde gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 149 uncu maddesini karşılamaktadır. Madde İsviçre aslı göz önünde tutulmak ve Türkçeleştirilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Velayetin yeniden düzenlenmesi için ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde, hâkimin re'sen veya ana veya babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağı hususu düzenlenmiştir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 76Adalet Komisyonu maddeyi Tasarıdaki gibi aynen kabul etmiştir (S. Sayısı 723, s. 405). Gerekçeye göre madde, velayetin ve çocuğa ilişkin diğer önlemlerin boşanmadan sonra değişen koşullara göre yeniden düzenlenmesine imkân verir; hâkim bu konuda istemle bağlı olmaksızın re'sen de harekete geçebilir.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Ana veya babanın başkasiyle evlenmesi, başka bir yere gitmesi, ölümü gibi bir halin tahaddüsünde hakim, resen veya ana ve babadan birinin talebi üzerine hadisenin iktiza ettirdiği tedbirleri ittihaz eyler.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 149 | 4721 sayılı Kanun m. 183 | |
|---|---|---|
| Örnek olgular | Başkasıyla evlenme, başka yere gitme, ölüm | Aynı |
| Ölçüt | Olayın gerektirdiği tedbirler | Yeni olguların zorunlu kılması |
| Harekete geçme | Re'sen veya ana ya da babanın talebiyle | Re'sen veya ana ya da babadan birinin istemiyle |
Eski ve yeni metin içerik bakımından aynıdır; yeni madde dili sadeleştirmiş ve İsviçre Medeni Kanunu'ndaki karşılığına uygun biçimde yeniden yazılmıştır.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir. Kişisel ilişkiye uyulmaması hâlinde velayetin değiştirilebileceğine ilişkin kural 2021'de TMK m. 182 ve 324'e eklenmiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 182: Boşanmada velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası.
- TMK m. 323: Kişisel ilişki hakkı.
- TMK m. 324: Kişisel ilişkinin sınırları ve ihtar.
- TMK m. 331: Durumun değişmesi hâlinde nafaka.
- TMK m. 336: Ana baba evliyken ve boşanmada velayet.
- TMK m. 348: Velayetin kaldırılması.
- TMK m. 349: Velayet sahibinin yeniden evlenmesi.
- TMK m. 351: Durumun değişmesi hâlinde çocuğun korunması.
Velayetin değiştirilmesi, kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi veya velayet değişikliğine bağlı iştirak nafakası konusunda dosyanızı değerlendirmek isterseniz İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 183 ne diyor?
TMK m. 183'e göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Boşanmadan sonra velayet ve kişisel ilişki bu maddeye göre yeniden düzenlenir.
Boşandıktan sonra velayeti değiştirebilir miyim?
Evet, velayetin değiştirilmesi davası açabilirsiniz. Ancak velayet sahibinin görevini gereği gibi yerine getirmediğini veya çocuğun yararının değişikliği gerektirdiğini somut delillerle kanıtlamanız gerekir (Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014).
Anlaşmalı boşanmada velayeti eşime bıraktım; hemen dava açabilir miyim?
Açabilirsiniz. Hukuk Genel Kurulu, anlaşmalı boşanmadan dört gün sonra açılan davada, çocuğun üstün yararı karşısında sürenin kısalığını önemsiz saymış ve çocuğu başka bir şehirdeki babaannenin yanına bırakan babadan velayetin alınmasını yerinde bulmuştur (Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021).
Eski eşimin yeniden evlenmesi velayetin değiştirilmesi için yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir. Velayet sahibinin yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349). Hukuk Genel Kurulu, yeniden evlenen annenin yanında kurulu bir düzeni olan çocuğun velayetinin değiştirilmesini doğru bulmamıştır (Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018).
Çocuk benimle kalmak istiyor; velayet bana verilir mi?
Çocuğun isteği önemlidir ama tek başına belirleyici değildir. Hukuk Genel Kurulu, babasıyla kalmak isteyen çocuğun annesinin yanında kurulu bir düzeni bulunduğunu, annenin kusuru veya ihmali olmadığını ve uzman raporunun da velayetin annede kalmasını önerdiğini belirterek velayetin değiştirilmesini doğru bulmamıştır (Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018).
Ekonomik durumum eski eşimden daha iyi; velayet bana geçer mi?
Hayır. Hukuk Genel Kurulu'na göre maddi durumun iyiliği tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez (Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021).
Eski eşim çocuğu bir iki kez yalnız bıraktı; velayet değişir mi?
Süreklilik göstermeyen münferit olaylar yeterli değildir (Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014). Yargıtay, çocuğun yaşadığı evdeki bir yakının zaman zaman alkol almasını da, hemen meydana gelebilecek bir tehlike yoksa yeterli sebep saymamıştır (Yargıtay 2. HD, 2012/22667 E., 2013/15401 K., 04.06.2013).
Eski eşim çocuğu bana göstermiyor; velayeti alabilir miyim?
Velayet sahibi kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (TMK m. 324/3). Kişisel ilişkinin engellendiğini tutanak, kolluk kaydı ve tanıklarla belgeleyin.
Velayet sahibi eski eşim öldü; velayet kendiliğinden bana mı geçer?
Mahkemenin karar vermesi gerekir. Yargıtay, velayet sahibi annenin ölümü üzerine velayetin babaya verilmesine engel ciddi bir sebep bulunmadığı gerekçesiyle velayetin babaya verilmesini onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2014/19427 E., 2015/2610 K., 24.02.2015).
Eski eşim çocukla yurt dışına taşındı; ne yapabilirim?
Kişisel ilişkinin yeni duruma göre yeniden düzenlenmesini isteyebilirsiniz. Yargıtay, velayet sahibi ebeveynin çocukla başka bir ülkeye yerleştiği dosyada kişisel ilişkinin tarafların ayrı ülkelerde yaşadığı gözetilerek düzenlenmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2010/1020 E., 2010/7787 K., 20.04.2010).
Velayet davasında hangi deliller toplanır?
Mahkeme re'sen araştırma yapar; taraf tanıkları dinlenir ve aile mahkemesi bünyesindeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten rapor alınır (Yargıtay HGK, 2017/1575 E., 2018/672 K., 04.04.2018). Hukuk Genel Kurulu'na göre çocuğa davada temsil kayyımı da atanmalıdır (Yargıtay HGK, 2017/2486 E., 2018/1148 K., 30.05.2018).
Velayet bana geçerse iştirak nafakası ne zamandan başlar?
Velayetin değiştirilmesine ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren. Çocuk dava sırasında fiilen sizin yanınızda kalmış olsa bile nafakaya dava tarihinden itibaren hükmedilmez (Yargıtay HGK, 2017/1899 E., 2018/1052 K., 09.05.2018).
Velayet davasında istediğim iştirak nafakası için ayrıca vekâlet ücreti öder miyim?
Hayır. Hukuk Genel Kurulu'na göre velayetin değiştirilmesi davasında istenen iştirak nafakası ayrı bir dava değildir; bu nafaka nedeniyle ayrıca vekâlet ücreti ve yargılama giderine hükmedilmez (Yargıtay HGK, 2017/2444 E., 2019/51 K., 31.01.2019).
Kişisel ilişki kararı değiştirilebilir mi?
Evet. Kişisel ilişki kararları kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değişince süre genişletilebilir, sınırlandırılabilir veya ilişki kaldırılabilir (Yargıtay 2. HD, 2015/17100 E., 2015/16804 K., 29.09.2015).
Velayet davasında bölge adliye mahkemesinin kararını temyiz edebilir miyim?
Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi olduğundan bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir (Yargıtay 2. HD, 2020/5568 E., 2020/6784 K., 22.12.2020). Karar gerekçesiz veya esaslı itirazlar karşılanmadan verilmişse Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir (AYM, Maya Muattarhon Özyağcı, B. No: 2022/57577, 19.11.2024).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 183, 323, 324, 331, 336, 348, 349, 351, 426
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 362, 382, 385
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 5
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 149 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 183 gerekçesi s. 76, Komisyon metni s. 405
- Anayasa Mahkemesi, Maya Muattarhon Özyağcı, B. No: 2022/57577, 19.11.2024
- Yargıtay HGK, 2017/2410 E., 2021/346 K., 25.03.2021
- Yargıtay HGK, 2017/2444 E., 2019/51 K., 31.01.2019
- Yargıtay HGK, 2017/2486 E., 2018/1148 K., 30.05.2018
- Yargıtay HGK, 2017/1587 E., 2018/1147 K., 30.05.2018
- Yargıtay HGK, 2017/1567 E., 2018/1132 K., 23.05.2018
- Yargıtay HGK, 2017/1899 E., 2018/1052 K., 09.05.2018
- Yargıtay HGK, 2017/1575 E., 2018/672 K., 04.04.2018
- Yargıtay HGK, 2017/1887 E., 2017/1196 K., 14.06.2017
- Yargıtay HGK, 2013/2085 E., 2014/30 K., 22.01.2014
- Yargıtay HGK, 2011/2-884 E., 2012/197 K., 16.03.2012
- Yargıtay 2. HD, 2020/5568 E., 2020/6784 K., 22.12.2020
- Yargıtay 2. HD, 2015/17100 E., 2015/16804 K., 29.09.2015
- Yargıtay 2. HD, 2014/19427 E., 2015/2610 K., 24.02.2015
- Yargıtay 2. HD, 2012/22667 E., 2013/15401 K., 04.06.2013
- Yargıtay 2. HD, 2011/9367 E., 2011/20846 K., 05.12.2011
- Yargıtay 2. HD, 2010/9021 E., 2011/135 K., 17.01.2011
- Yargıtay 2. HD, 2010/1020 E., 2010/7787 K., 20.04.2010