TMK Madde 165: Akıl Hastalığı

Akıl hastalığı

Kişinin akla uygun biçimde davranma yeteneğini etkileyen ruhsal hastalık; 165 anlamında varlığı ve geçmesine olanak bulunup bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenir.

Akıl zayıflığı

Zekâ geriliği veya mental retardasyon gibi zihinsel yetersizlik; TMK m. 405'te akıl hastalığıyla birlikte kısıtlama sebebi olarak sayılır.

Ayırt etme gücü

Akla uygun biçimde davranabilme yeteneği (TMK m. 13); ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz (TMK m. 15).

Resmî sağlık kurulu raporu

Resmî bir sağlık kuruluşunda birden çok hekimden oluşan kurulca düzenlenen rapor; 165'te herhangi bir bilirkişi raporu veya tek hekim raporu yeterli değildir.

Çekilmezlik

Hastalık yüzünden ortak hayatın sağlıklı eş için katlanılamaz hâle gelmesi.

Kısıtlama ve vasi

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen ergin kişinin vesayet altına alınması (TMK m. 405) ve onu temsil edecek vasinin atanması.

Mutlak butlan

Evlenme sırasında var olan ağır bir sakatlık nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesi; evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bu sebeplerdendir (TMK m. 145/3). Batıl evlilik de hâkim kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 156).

TMK 165 ne düzenler?

TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı eski Kanun'un 133. maddesini karşılar ve sadeleştirilerek yeniden yazılmıştır. Eski Kanun akıl hastalığının en az üç yıldan beri devam etmesini arıyordu. Gerekçeye göre hastalığın geçmesine olanak yoksa sağlıklı eşi üç yıl gibi uzun bir süre dayanılmaz hayat şartları altında bırakmak adil olmayacağından bu süre kaldırılmıştır. Gerekçe ayrıca akıl hastalığı gibi önemli bir konuda herhangi bir bilirkişi raporuyla yetinilmeyip resmî sağlık kurulu raporu alınması esasının benimsendiğini belirtir. Tasarı'nın 165. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir.

Akıl hastalığı nedeniyle boşanmanın şartları

• Dört şart: Yargıtay'a göre akıl hastalığı nedeniyle boşanma kararı verilebilmesi için akıl hastalığının ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirmesi ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi şarttır (Yargıtay 2. HD, 2013/17177 E., 2013/29701 K., 16.12.2013). Buna göre eşlerden biri akıl hastası olmalı, ortak hayat bu hastalık yüzünden çekilmez hâle gelmeli, hastalığın geçmesine olanak bulunmamalı ve bu durum resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenmelidir.
• Şartlar gerçekleşince dava kabul edilir: Yargıtay, davalı kocanın akıl hastası olduğu, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlendiği ve ortak hayatın davacı kadın için çekilmez hâle geldiği bir dosyada davanın reddini bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2011/15761 E., 2011/16174 K., 18.10.2011).
• Süre şartı yoktur: 743 sayılı Kanun'un 133. maddesi hastalığın üç yıldan beri devam etmesini arıyordu. 4721 sayılı Kanun bu süreyi kaldırmıştır; hastalığın ne zamandan beri sürdüğü değil, geçmesine olanak bulunup bulunmadığı önemlidir.
• Mutlak bir sebep değildir: Kanun çekilmezliği ayrı bir şart olarak aradığından, akıl hastalığının varlığı tek başına boşanma için yetmez. Yargıtay, önceki 165 davası davalıdaki psikotik bozukluğun ortak hayatı çekilmez hâle getirmediği gerekçesiyle reddedilip kesinleşmişse, yeni bir maddi olay ispatlanmadıkça evliliğin aynı sebeple çekilmez hâle geldiğinin kabul edilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/16076 E., 2012/12636 K., 10.05.2012).
• Bedensel hastalık 165 kapsamında değildir: Hukuk Genel Kurulu, MS hastalığının evlilik birliğinden doğan görevlerin yerine getirilmesine engel olmadığı ve evlilik birliğini diğer taraf için çekilmez hâle getirmediği resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilen dosyada bu hastalığın başlı başına boşanma sebebi olmadığını belirten Özel Daire bozmasını benimsemiştir (Yargıtay HGK, 2011/2-829 E., 2012/145 K., 14.03.2012). Bedensel bir hastalık süresince yaşanan olaylar ancak 166. madde çerçevesinde değerlendirilebilir.

Resmî sağlık kurulu raporu ve Adli Tıp

• Rapor zorunludur: Yargıtay'a göre bir kimsenin akıl hastası olup olmadığı ancak resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilebilir; davalı hakkında bu rapor alınmadan, psikiyatri uzmanının tetkik ve gözlemine dayanmayan yetersiz bir rapora göre hüküm kurulamaz (Yargıtay 2. HD, 2013/18035 E., 2013/30652 K., 24.12.2013). Gerekçe de akıl hastalığı gibi önemli bir konuda herhangi bir bilirkişi raporuyla yetinilmeyeceğini açıkça belirtir.
• Kurulda psikiyatri uzmanı bulunmalıdır: Yargıtay, sağlık kurulunda psikiyatri uzmanının bulunmadığı ve 165'in kapsamı karşısında yetersiz kalan bir rapora dayanılarak verilen boşanma kararını bozmuş, psikiyatri uzmanının katılacağı resmî sağlık kurulundan yeniden rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/14898 E., 2013/1794 K., 24.01.2013).
• Rapor neyi cevaplamalıdır: Raporun yalnız teşhis koyması yetmez; hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığını ve ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirip getirmediğini de değerlendirmelidir. Yargıtay, orta derece mental retardasyon tanısıyla vesayet altına alınan davalı hakkında bu hususlar resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmeden boşanmaya karar verilmesini eksik inceleme saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2007/2435 E., 2007/16020 K., 19.11.2007).
• Vesayet dosyasındaki rapor yetmez: Yargıtay, vasi tayini dosyasında yer alan ve "davalının vesayet altına alınması uygundur" ibaresini taşıyan raporla yetinilmesini, raporda hastalığın geçmesine olanak bulunmadığına ilişkin bir açıklama olmadığı için doğru bulmamıştır (Yargıtay 2. HD, 2013/17177 E., 2013/29701 K., 16.12.2013). Çalışma olanağı vermeyen psikolojik bozukluk tanısıyla vesayet altına alınan davalı için de aynı sonuca varılmıştır (Yargıtay 2. HD, 2009/9395 E., 2010/10627 K., 31.05.2010).
• Adli Tıp Kurumu: Uygulamada rapor çoğunlukla Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas kurulundan veya üniversite ve eğitim araştırma hastanelerinin sağlık kurullarından alınır. Yargıtay, şizofreni tanısı konulan, hastalığı sürekli olmakla birlikte vasi tayini gerekmediği bildirilen davalı hakkında hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığının ve ortak hayatı çekilmez hâle getirip getirmediğinin Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas dairesinden alınacak raporla belirlenmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2010/8296 E., 2011/8811 K., 23.05.2011).
• Çelişkili raporlar: Yargıtay, Adli Tıp Kurumu 4. İhtisas Dairesi raporu ile hastane raporları arasında çelişki bulunan dosyada, 2659 sayılı Adli Tıp Kurumu Kanunu'nun 15/f maddesi uyarınca Adli Tıp Genel Kurulundan rapor alınması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/2726 E., 2012/20646 K., 10.09.2012). Evlenme tarihindeki ehliyete ilişkin raporlar çeliştiğinde de aynı yol izlenmiştir (Yargıtay 2. HD, 2013/17531 E., 2014/8304 K., 08.04.2014).
• Masraf ve ispat yükü: Hastalığı ispat yükü davacıdadır. Yargıtay, üniversite raporunda 165 kapsamında bir akıl hastalığı bulunmadığı bildirilen, Adli Tıp raporu için gerekli avansı yatırmak istemeyip mevcut raporla yetinilmesini isteyen davacının iddiasını ispat edemediğini kabul etmiş ve kendi bozma kararını kaldırarak ret kararını onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2007/17584 E., 2007/16081 K., 19.11.2007).

Hastalığın geçmesine olanak bulunmaması

• Şizofreni: Yargıtay, davalıda şizofreni tespit edilmiş olsa bile hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusundaki rapor yetersizse bu yetersiz rapora dayanılarak hüküm kurulamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/11614 E., 2012/29155 K., 04.12.2012). Buna karşılık Daire çoğunluğu, resmî sağlık kurulu raporunda şizofreni tanısı bulunan ve bu tür hastalığın iyileşmesine olanak bulunmadığı anlaşılan bir dosyada boşanma kararını onamış, karşı oy yazısında iyileşme olanağının ayrıca resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi gerektiği savunulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2013/18496 E., 2014/346 K., 14.01.2014).
• Bipolar bozukluk: Yargıtay, sağlık kurulu raporlarında bipolar afektif bozukluğun iyileşmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda açıklama yer almayan dosyada, bu husus resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmeden verilen hükmü bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2016/16503 E., 2018/5217 K., 18.04.2018).
• Remisyon (iyilik dönemi): Yargıtay, aynı kişi hakkında hastalığın kronik olduğunu ve tedavi süresinin öngörülemeyeceğini, sonra remisyonda olduğunu, en son da hastalık gidişini öngörmenin tıbben mümkün olmadığını bildiren raporların hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda çelişkili olduğunu ve hüküm kurmaya elverişli olmadığını belirterek davalının tüm dosyayla birlikte Adli Tıp ilgili ihtisas kuruluna sevkini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2010/6639 E., 2011/7636 K., 03.05.2011).

Çekilmezlik nasıl kanıtlanır?

• Tanıkla kanıtlanabilir: Yargıtay'a göre davalının ruh hastalığının diğer eş için çekilmez hâle geldiği tanık beyanlarıyla kanıtlanabilir; raporu yalnız hastalığın iyileşme durumuyla ilgili olan ve bu konuda tanık göstermeyen davacı için çekilmezlik kanıtlanmış sayılmamıştır (Yargıtay 2. HD, 2008/18275 E., 2008/15775 K., 24.11.2008).
• Rapor ve tanık birlikte: Yargıtay, 165'e uygun rapor alınmasının yanında evliliğin çekilmez hâle gelip gelmediği yönünde tarafların gösterdiği tanıkların da dinlenmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2013/17177 E., 2013/29701 K., 16.12.2013). Ne rapor ne de çekilmezlik kanıtı bulunan bir dosyada verilen boşanma kararı da bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2006/22273 E., 2007/11975 K., 17.09.2007).
• Yalnız Adli Tıp raporu: Daire çoğunluğu, çekilmezlik konusunda yalnız Adli Tıp Kurumu raporuna dayanan bir boşanma hükmünü onamış; iki ayrı karşı oy yazısında çekilmezliğin, hastalığın öznel etkisini değerlendirecek hâkim tarafından başka delillerle belirlenmesi gerektiği savunulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2012/4371 E., 2012/24180 K., 10.10.2012). Uygulamada çekilmezliği tanık, tedavi kayıtları ve olay tutanaklarıyla ayrıca desteklemek en güvenli yoldur.

Hangi hastalıklar 165 kapsamında?

Kanun akıl hastalıklarını tek tek saymaz; hastalığın niteliği her dosyada resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenir. İncelediğimiz kararlarda en sık karşılaşılan tanılar şunlardır:

• Şizofreni ve psikotik bozukluklar: Şizofreni, incelediğimiz 165 kararlarında sık rastlanan bir tanıdır (Yargıtay 2. HD, 2010/6639 E., 2011/7636 K., 03.05.2011; Yargıtay 2. HD, 2014/7237 E., 2014/21913 K., 06.11.2014). Organik olmayan psikoz tanısıyla ilaç kullanan davalı hakkında Yargıtay, dava ehliyeti yönünden Adli Tıp Kurumu Dördüncü İhtisas Kurulundan rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/6456 E., 2025/2707 K., 13.03.2025).
• Bipolar bozukluk: Hastalığın iyileşmesine olanak bulunup bulunmadığı raporda ayrıca değerlendirilmelidir (Yargıtay 2. HD, 2016/16503 E., 2018/5217 K., 18.04.2018).
• Zekâ geriliği (mental retardasyon): Yargıtay orta derece mental retardasyon tanısıyla vesayet altına alınan davalıya karşı açılan davayı 165 çerçevesinde incelemiştir (Yargıtay 2. HD, 2007/2435 E., 2007/16020 K., 19.11.2007). Orta derecede zekâ geriliği nedeniyle kısıtlanan eşin davranışlarının iradi kabul edilemeyeceği de belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/10421 E., 2012/7338 K., 27.03.2012).
• Demans: Karşı tarafın demans hastası olduğu ileri sürülen dosyada Yargıtay, tek hekimli bir raporla yetinilmeyip dava ve taraf ehliyeti yönünden Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/4681 E., 2025/1204 K., 10.02.2025).
• Her akıl hastası ayırt etme gücünden yoksun değildir: Hukuk Genel Kurulu, öğretiden aktardığı görüşle, akıl hastalıklarının hepsinin ayırt etme gücünü ortadan kaldırmadığını, epilepsi veya melankoli gibi bazı hastalıklara yakalananların ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olmadığını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015). Bu nedenle tanı kadar hastalığın kişinin davranışları üzerindeki etkisi de önemlidir.
• Rapor tanı dışını da açıklamalıdır: Yargıtay, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun akıl hastalığı olmadığını, kişinin donuk zekâ işlevine sahip olduğunu belirten ancak belirtilerin başka hastalık belirtileriyle örtüşebileceğini de kaydeden raporu, eşin olağan dışı davranışları karşısında vasi tayini konusunda hüküm kurmaya elverişli görmemiş ve Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/1344 E., 2025/8551 K., 09.10.2025).

Davayı kim açar, kime karşı açılır?

• Yalnız sağlıklı eş: Yargıtay'a göre madde metninden açıkça anlaşıldığı üzere akıl hastalığına dayalı boşanma davası akıl hastası olmayan eş tarafından akıl hastası olan eşe karşı açılabilir; davacının kendisindeki akıl hastalığına dayanarak bu madde gereğince boşanma istemesi hukuken mümkün değildir (Yargıtay 2. HD, 2011/14560 E., 2012/31551 K., 25.12.2012). Aynı kararda davacının 166. maddeye de dayanması nedeniyle delillerin bu çerçevede değerlendirilmesi istenmiştir.
• Akıl hastası eşin kendisi dava açarsa: Yargıtay, dava tarihinden önce alınan sağlık kurulu raporuna göre sürekli akıl hastalığı bulunan ve vasi tayini gereken davacının ayırt etme gücüne ve dava ehliyetine sahip olmadığını, ayrıca genel vekâletnameyle boşanma davası açılamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/7736 E., 2024/4907 K., 26.06.2024). Ayırt etme gücüne sahip kısıtlılar ise kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarını yasal temsilcinin rızası olmadan kullanabilir (TMK m. 16).
• Kısıtlı eş adına vasi: Hukuk Genel Kurulu, akıl hastalığı nedeniyle kısıtlanan, vasi olarak babası atanan ve vesayet makamınca vasiye husumet izni verilen kadının davasında kocayı tamamen kusurlu bulmuştur (Yargıtay HGK, 2017/1940 E., 2020/227 K., 26.02.2020). Vasinin dava açabilmesi için vesayet makamının izni gerekir (TMK m. 462/8); Yargıtay, yargılama sırasında kısıtlanan davacı için bu izin alınmadan karar verilmesini bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2012/6405 E., 2012/25212 K., 19.10.2012).
• Davalı akıl hastasıysa: Yargıtay'a göre davalının akıl hastası olup olmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmeli, akıl hastası olduğu anlaşılırsa vasi atanması için vesayet makamına bildirimde bulunulmalı ve dava atanacak vasiye yöneltilmelidir; taraf teşkili sağlanmadı diye davanın reddi doğru değildir (Yargıtay 2. HD, 2006/20487 E., 2007/9650 K., 07.06.2007). Mahkemeler görevleri sırasında vesayeti gerektiren bir durumu öğrenirlerse bunu yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK m. 405/2).
• Vasi, davayı açan eşse: Kanun vesayet makamının öncelikle eşi vasi olarak atamasını öngörür (TMK m. 414); ancak menfaati kısıtlınınkiyle önemli ölçüde çatışan kişi vasi olamaz (TMK m. 418/3). Yargıtay, kısıtlı kocaya vasi olarak atanmış eşin açtığı boşanma davasında davacı ve davalı sıfatlarının birleştiğini, temsil kayyımı atanmasının bu durumu ortadan kaldırmadığını ve kısıtlıya yeni vasi atanması için vesayet makamına bildirim yapılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/3158 E., 2025/9456 K., 04.11.2025).
• Mirasçılar ve savcı: Butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen, ayrıca ilgisi olan herkes tarafından açılabilir (TMK m. 146). Yargıtay, savcının açtığı butlan davasında savcıya usulüne uygun tebligat yapılıp duruşmaya katılımı sağlanmadan hüküm kurulmasını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2015/17716 E., 2015/17148 K., 01.10.2015). Eşin ölümünden sonra mirasçıların açtığı davada ise evliliğin iptaline değil, mutlak butlanın tespitine karar verilmelidir (Yargıtay 2. HD, 2013/17531 E., 2014/8304 K., 08.04.2014).

Dava ehliyeti, vasi ve vesayet ön sorunu

• Ön sorun: Taraf ve dava ehliyeti dava şartıdır ve kamu düzenine ilişkindir. Yargıtay'a göre davacının ruhsal rahatsızlığı ileri sürülüp dosyadaki bazı delillerle doğrulanmışsa, vesayet altına alınmasının gerekip gerekmediği TMK m. 405 ve HMK m. 56 uyarınca ön sorun sayılarak araştırılmalı, gerekirse 462/8. madde uyarınca işlem yapılmalı ve yargılama bu sonuca kadar bekletilmelidir (Yargıtay 2. HD, 2015/2958 E., 2015/8906 K., 30.04.2015). Yeni tarihli kararlarda bu araştırmanın Adli Tıp Kurumundan alınacak raporla yapılması istenmektedir (Yargıtay 2. HD, 2024/401 E., 2024/7913 K., 24.10.2024). Raporda hastalığın remisyonda olduğu ve ortak hayatı çekilmez kılacak düzeyde bulunmadığı bildirilse bile, bipolar bozukluk, şizofreni ve psikotik bozukluk tanılarıyla izlenen eşin vesayet altına alınmasının gerekip gerekmediği ayrıca araştırılmalıdır (Yargıtay 2. HD, 2015/13670 E., 2016/3844 K., 01.03.2016).
• Ciddi delil yoksa araştırma yapılmaz: Hukuk Genel Kurulu, önceki davalarda eşin akıl hastalığına ilişkin bir iddia ve araştırma bulunmayan, dosyada vücut dokunulmazlığına müdahaleyi gerektirecek düzeyde ciddi ve inandırıcı bir delil de olmayan dosyada vesayet araştırması yapılmamasını yerinde bulmuştur (Yargıtay HGK, 2017/2421 E., 2019/919 K., 19.09.2019).
• Velayete engel hastalık: Yargıtay, ruhsal rahatsızlığı ileri sürülen davacı kadın hakkında Adli Tıp Kurumundan akıl hastalığı ve özellikle velayete engel bir akıl hastalığı bulunup bulunmadığı konusunda rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/3883 E., 2025/881 K., 04.02.2025).
• Vasinin vekâletnamesi: Boşanma davası açmak ve takip etmek kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanımıdır ve vekâletnamede özel yetki gerektirir (HMK m. 74). Yargıtay, vasinin avukata verdiği genel vekâletnamenin boşanma davası için özel yetki içermediğini belirterek özel vekâletname sunulması için süre verilmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2026/2817 E., 2026/3805 K., 07.04.2026).
• Kanun yoluna başvuru: Yargıtay, vasisi istinaf başvurusunda bulunmadığını bildiren kısıtlı kadının kendisinin yaptığı temyiz başvurusunu, vasinin istinaf etmediği karara karşı temyiz yolu açık olmadığı gibi akıl hastalığından kısıtlı kadının fiil ehliyeti de bulunmadığı gerekçesiyle reddetmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/7958 E., 2025/10448 K., 01.12.2025). Vasi kural olarak iki yıl için atanır (TMK m. 456); Yargıtay, görev süresi bitmiş vasiye yapılan tebligatla yetinilmeyip görevli vasinin belirlenmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2026/373 E., 2026/6476 K., 11.06.2026).
• Tebligat: Yargıtay, protokole dayanılarak verilen boşanma kararının doğuştan akıl zayıflığı bulunan kadına kalemde bizzat tebliğ edildiği dosyada kararın usulsüz olarak kesinleştirildiğini, sonradan verilen dilekçenin yargılamanın iadesi değil istinaf başvurusu sayılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/7038 E., 2025/8076 K., 30.09.2025).

Akıl hastası eşe kusur yüklenemez: 166 ile ilişkisi

• Temel kural: Yargıtay'a göre akıl hastasının ayırt etme gücü bulunmadığından davranışları iradi kabul edilemez ve fiillerinden dolayı kusurlu sayılamaz; 166/1. maddedeki boşanma sebebini ise ancak iradi davranışlar oluşturur (Yargıtay 2. HD, 2012/2978 E., 2012/20403 K., 05.09.2012). Ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz (TMK m. 15).
• 165'e dayanmayan dava reddedilir: Yargıtay, yargılama sırasında akıl hastalığı nedeniyle kısıtlanan ve vesayet dosyasındaki raporda hastalığının sürekli olduğu bildirilen kocaya kusur yüklenemeyeceğini, 165'e dayalı bir dava da bulunmadığından 166'ya dayalı davanın reddi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2013/9776 E., 2013/23330 K., 09.10.2013). Bu görüş 2018'de de tekrarlanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2016/21049 E., 2018/8216 K., 27.06.2018).
• Temyiz edilmeyen yanlışlık: Boşanma hükmü temyiz edilmediğinde Yargıtay bu yanlışlığa yalnız işaret etmekle yetinmektedir (Yargıtay 2. HD, 2013/12319 E., 2013/27012 K., 20.11.2013); ancak aynı dosyada akıl hastası eş aleyhine kurulan fer'î hükümler bozulabilir.
• Olayların tarihi önemlidir: Kusur değerlendirmesinde belirleyici olan, boşanmaya sebep olan olayların gerçekleştiği tarihte eşin akıl hastası olup olmadığıdır. Yargıtay, olayların yaşandığı tarihlerde akıl hastası olan kocanın hareketleri iradi olmadığından eylemlerinin kusur oluşturmayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2006/6442 E., 2006/13434 K., 09.10.2006).
• Akıl hastalığı yoksa kusur vardır: Yargıtay, Adli Tıp raporunda akıl hastalığı veya zekâ geriliği tespit edilmeyen erkeğin eşine fiziksel şiddet uyguladığı dosyada 165 davasının reddini onamış, ancak davranışların hastalığın aktif döneminde olup olmadığının anlaşılamadığı gerekçesiyle 166 davasını da reddeden kararı bozarak şiddet uygulayan erkeği tam kusurlu saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2024/3549 E., 2025/18 K., 13.01.2025).
• Birden çok sebebe dayanmak: Yargıtay'a göre aynı davada birbiriyle çelişmeyen birden fazla hukuki sebebe dayanılmasına engel yoktur; 165'e dayalı istem reddedilse bile 166'ya dayalı istem ayrıca incelenmelidir (Yargıtay 2. HD, 2011/19924 E., 2012/14498 K., 31.05.2012). Dava dilekçesinde eşin psikolojik rahatsızlığı ileri sürülerek 165'e de dayanılmışsa bu sebep araştırılmadan hüküm kurulamaz (Yargıtay 2. HD, 2012/5877 E., 2012/25488 K., 22.10.2012).
• Islah: 166'ya dayalı dava ıslahla 165'e dayandırılabilir (Yargıtay 2. HD, 2012/14898 E., 2013/1794 K., 24.01.2013). Yargıtay, 165'e dayalı bir dava ve usulüne uygun bir ıslah bulunmayan dosyada kısıtlı eşe karşı boşanma kararı verilmesini bozmuş (Yargıtay 2. HD, 2013/15789 E., 2013/29398 K., 12.12.2013), talep sonucu belirsiz bir ıslah dilekçesinde ise istemin akıl hastalığı nedeniyle boşanma mı yoksa evliliğin iptali mi olduğunun açıklattırılmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/5335 E., 2025/2041 K., 26.02.2025).
• Sağlıklı eşin kusuru: Akıl hastası eşe kusur yüklenemese de sağlıklı eşin kusurlu davranışları değerlendirilir. Hukuk Genel Kurulu, kısıtlı eşine hakaret eden, onu ailesiyle birlikte baba evine bırakan ve ailesinin evliliğe müdahalesine sessiz kalan kocayı tamamen kusurlu saymıştır (Yargıtay HGK, 2017/1940 E., 2020/227 K., 26.02.2020). Şizofreni hastası eşinin tedavisiyle ilgilenmeyen koca aleyhine de maddi ve manevi tazminat verilmesi gerektiğine karar verilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2006/1845 E., 2006/10728 K., 04.07.2006).
• Kusur gerekçesi temyiz edilebilir: Hukuk Genel Kurulu, 165'e göre lehine boşanma kararı verilen ancak gerekçede kusurlu bulunan davacının, bu kusur tespiti tazminat ve nafaka bakımından bağlayıcı olacağından hükmü temyiz etmekte hukuki yararı bulunduğunu ve bu temyizin davadan feragat sayılamayacağını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2011/2-733 E., 2012/87 K., 22.02.2012).

Hastalığı evlenmeden önce gizlemek

• Boşanma davasında kusur sayılmaz: Yargıtay, bipolar bozukluğunu evlenmeden önce eşine söylemediği için kadına yüklenen kusuru kaldırmış; evlilikten önce hastalığı gizleme vakıasının ancak evliliğin butlanı davasında ileri sürülebileceğini, evlilikten önceki hususların boşanma davasına konu edilemeyeceğini belirtmiş ve erkeği tam kusurlu sayarak kadın yararına tazminat verilmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/9225 E., 2026/2483 K., 04.03.2026).
• Aksi yönde eski bir karar: Yargıtay'ın 2017 tarihli bir kararında ise evlenmeden önce mevcut hastalığını eşinden gizleyerek güvenini sarsıcı davranışlar sergileyen erkeğin bu davranışı, eşinin çalışmasına izin vermeyerek ekonomik şiddet uygulaması, arkadaşının müdahale ve hakaretlerine kayıtsız kalması ve eşini ailesinin yanına bırakıp arayıp sormaması gibi davranışlarıyla birlikte değerlendirilmiş; erkek ağır kusurlu sayılmış ve kadın yararına tazminata hükmedilmesi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2015/25699 E., 2017/4572 K., 18.04.2017). Bu kararda gizleme tek başına değil diğer kusurlu davranışlarla birlikte ele alınmıştır; en yeni ve açık karar ise gizlemenin boşanma davasında kusur olarak yüklenemeyeceği yönündedir (Yargıtay 2. HD, 2025/9225 E., 2026/2483 K., 04.03.2026).
• "Asıl kusur gizlemektir" gerekçesi: Hukuk Genel Kurulu, yerel mahkemenin asıl kusurun davacının hastalığının evlenmeden önce bildirilmemesi olduğu gerekçesiyle kısıtlı kadının tazminat taleplerini reddeden kararını kanuna ve dosya kapsamına uygun görmemiştir (Yargıtay HGK, 2017/1940 E., 2020/227 K., 26.02.2020).
• İptal davası: Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse eş evlenmenin iptalini dava edebilir (TMK m. 150/2). Bu dava iptal sebebinin öğrenildiği tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152). Gizleme iddiası olan eşin bu süreleri kaçırmaması gerekir.

Evlenme sırasında var olan hastalık: butlan mı, boşanma mı?

• Kanuni çerçeve: Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez (TMK m. 133). Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması veya evlenmeye engel olacak derecede akıl hastası olması evliliği mutlak butlanla sakatlar (TMK m. 145/2-3). Ayırt etme gücü sonradan kazanılır veya akıl hastalığı iyileşirse mutlak butlan davasını yalnız bu eş açabilir (TMK m. 147/2).
• 165 davasına engel değildir: Yargıtay, davalı kadındaki şizofreninin evlenme sırasında da var olduğu gerekçesiyle 165 davasını reddeden kararı bozmuş; mutlak butlan hâlinde bile evlenmenin hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurduğunu (TMK m. 156) hatırlatmıştır (Yargıtay 2. HD, 2014/7237 E., 2014/21913 K., 06.11.2014).
• Evlenme tarihindeki durum: Hukuk Genel Kurulu, akıl hastalığının kural olarak kesin evlenme engeli olduğunu ancak bu engelin her türlü akıl hastalığını kapsamadığını, evlenmeden önce vesayet dosyasında alınan raporun evlenme tarihindeki durumu göstermediğini belirterek evlenme tarihi itibarıyla tıbbi tespit yapılmasını istemiştir (Yargıtay HGK, 2015/167 E., 2015/1328 K., 13.05.2015).
• Süre ve iyi niyet: Hukuk Genel Kurulu, 1979'da evlenen ve ikisi de kısıtlı olan eşlerin davasında evlenme tarihindeki durumun tüm tedavi kayıtlarıyla Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas kurulundan alınacak raporla belirlenmesini, mutlak butlan sebebi varsa kamu düzeni gereği süreye tabi olmayan butlan davasının kabulünü, yoksa terditli boşanma isteminin incelenmesini istemiştir; otuz yıl sonra butlan istenmesinin iyi niyetle bağdaşmadığı görüşü çoğunlukça benimsenmemiştir (Yargıtay HGK, 2017/2672 E., 2018/1717 K., 15.11.2018).
• Her türlü şüpheden uzak rapor: Yargıtay'a göre butlan için eşin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olduğu her türlü şüpheden uzak bir sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir; hafif mental retardasyonun kronik olduğunu ve evlilik tarihinde bulunduğunu belirten rapor tek başına yeterli görülmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2021/7777 E., 2021/9036 K., 02.12.2021).
• Hastalık iyileşmişse: Yargıtay, evlenmeden önce şizoaffektif bozukluk tanısıyla yatarak tedavi gören ve son raporda hastalığının kısmi remisyonda olduğu bildirilen eş hakkında, iyileşme veya ayırt etme gücünün sonradan kazanılması hâlinde butlan davasını yalnız o eşin açabileceğini belirterek Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2016/21927 E., 2017/12848 K., 16.11.2017).
• Terditli dava: Butlan ve boşanma birlikte, terditli olarak istenebilir. Yargıtay, sağlık kurulu raporunda hafif mental retardasyon ve organik olmayan psikozun evlilik tarihinde de bulunduğu belirtilen kısıtlı eş hakkında, butlan koşulları yok diyerek yalnız boşanma istemini inceleyen kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2019/4181 E., 2019/11916 K., 03.12.2019). Yargıtay, iki eşin de zihinsel engelli olduğu bir dosyada iptal isteminin mutlak butlan olarak nitelendirilmesi gerektiğini ve butlan davasının sonucu boşanma davasını etkileyeceğinden bu davanın ayrılarak bekletici sorun yapılması gerektiğini de belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2022/8662 E., 2023/304 K., 18.01.2023).
• Taleple bağlılık: Yargıtay, yalnız butlan istenen, terditli bir 165 istemi bulunmayan ve ıslahla 165'e dönüştürülmemiş bir davada 165'e göre boşanma kararı verilmesini bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2011/13054 E., 2012/27483 K., 19.11.2012).
• Butlanın sonuçları: Evlenmenin butlanına karar verilirse mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 158/2). Yargıtay'a göre davalı, butlan davası içinde harç yatırmadan tazminat ve nafaka isteyebilir (Yargıtay 2. HD, 2009/13471 E., 2010/17715 K., 26.10.2010); akıl hastası olduğu için kusurlu sayılamayan eş ise iptal hâlinde de maddi tazminattan sorumlu tutulamaz (Yargıtay 2. HD, 2008/768 E., 2009/8346 K., 30.04.2009).

Tazminat ve nafaka

• Akıl hastası eş tazminat ödemez: Hukuk Genel Kurulu, akıl hastası olduğu için davranışları iradi olmayan ve kusurlu olması düşünülemeyen davalı aleyhine maddi ve manevi tazminat verilmesini doğru bulmayan Özel Daire bozmasını benimsemiştir (Yargıtay HGK, 2006/2-515 E., 2006/528 K., 12.07.2006). Aynı sonuca, 166'ya göre boşanmaya karar verilen ve akıl hastası kocaya kusur yüklenemeyen bir dosyada da varılmıştır (Yargıtay HGK, 2008/2-131 E., 2008/152 K., 20.02.2008).
• 165 davasında da aynı kural: Yargıtay, 165'e göre açılan davada kısıtlı erkeğe kusur yüklenemeyeceğinden davacı kadın yararına maddi ve manevi tazminata hükmedilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2016/21327 E., 2018/8948 K., 11.09.2018). Başka bir kararda boşanma akıl hastalığı sebebine dayandığından davalının davranışlarının iradi kabul edilemeyeceği ve ancak iradi davranışların manevi tazminata dayanak olabileceği vurgulanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2007/2435 E., 2007/16020 K., 19.11.2007).
• Akıl hastası eş tazminat alabilir: Kusur yüklenemeyen eş, kusurlu diğer eşten tazminat isteyebilir. Hukuk Genel Kurulu, tamamen kusurlu kocaya karşı kısıtlı kadının maddi ve manevi tazminat taleplerinin reddini bozmuştur (Yargıtay HGK, 2017/1940 E., 2020/227 K., 26.02.2020).
• Yoksulluk nafakasında yükümlünün kusuru aranmaz: TMK m. 175/2'ye göre nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Yargıtay, yoksulluk nafakası takdiri için nafaka yükümlüsünün kusurunun aranmadığını belirterek akıl hastası kocanın nafakaya yönelik temyiz itirazlarını yerinde görmemiş, aynı kararda kadın yararına hükmedilen tazminatları ise bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2006/8400 E., 2006/15960 K., 20.11.2006).
• Ancak ödeme gücü aranır: Yargıtay'a göre kendisi başkalarının yardım ve bakımına muhtaç olan kişinin yoksulluk nafakası ödemekle yükümlü tutulması hakkaniyete aykırıdır (Yargıtay 2. HD, 2012/561 E., 2012/19749 K., 12.07.2012). Daire çoğunluğu, çalışmayan, geliri ve malvarlığı bulunmayan, geçimini annesi sağlayan akıl hastası kocanın tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakasından sorumlu tutulamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2013/12319 E., 2013/27012 K., 20.11.2013). Yeni tarihli bir kararda da akıl hastası ve engelli erkeğe karşı yoksulluk nafakası koşullarının oluşmadığı kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/3542 E., 2025/10509 K., 02.12.2025).
• Hiçbir geliri yoksa tedbir nafakası da yok: Yargıtay, hiçbir malvarlığı ve geliri bulunmayan akıl hastası koca aleyhine tedbir nafakasına hükmedilmesini doğru bulmamıştır (Yargıtay 2. HD, 2006/6442 E., 2006/13434 K., 09.10.2006). Epilepsi nedeniyle yüzde 65 engelli olup çalışamaz raporu alan erkek için de yoksulluk nafakası bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2025/4216 E., 2026/2294 K., 02.03.2026).
• Hasta eş nafaka alabilir: Yargıtay, 165 davasında akıl hastası davalı kadın yararına tedbir nafakasına hükmedilmesi gerektiğini belirtmiş (Yargıtay 2. HD, 2012/4371 E., 2012/24180 K., 10.10.2012), şizofreni tanısıyla kısıtlanan kadın yararına verilen maddi tazminat ile toptan yoksulluk nafakasını da düzelterek onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2025/4395 E., 2026/2416 K., 03.03.2026).

Velayet ve kişisel ilişki

• Kısıtlı eşe velayet verilemez: Yargıtay'a göre kısıtlanıp vesayet altına alınan kişiye çocuğun velayeti verilemez; orta derecede zekâ geriliği nedeniyle kısıtlanan anneye velayet verilmesi bu nedenle bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2011/10421 E., 2012/7338 K., 27.03.2012).
• İki eş de kısıtlıysa: Yargıtay, anne ve babanın ikisinin de kısıtlandığı dosyada bu durumun velayet görevinin gereği gibi yerine getirilmesine engel olduğunu gözetmeden velayetin babaya verilmesini ve TMK m. 346 vd. uyarınca gerekli önlemlerin alınmamasını bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2008/4283 E., 2008/8897 K., 18.06.2008). Velayet her iki eşten kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m. 348/2).
• Kısıtlama yoksa ayrıca inceleme: Yargıtay, sağlık kurulunca "sınırda mental kapasite" teşhisi konulan ve kısıtlanması gerekmediği bildirilen annenin velayet görevini yerine getirip getiremeyeceği konusunda çocuk psikiyatristinden rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/283 E., 2025/11766 K., 23.12.2025). Hastalık nedeniyle velayet görevini gereği gibi yerine getiremeyen ana veya babanın velayeti kaldırılabilir (TMK m. 348/1).
• Kişisel ilişki: Kişisel ilişkide çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas alınır (TMK m. 182). Yargıtay, şizofreni tanısıyla kısıtlanan ve çocuğun bakımını üstlenecek durumda olmayan anne ile çocuk arasında kurulan yatılı ve uzun süreli kişisel ilişkiyi çocuğun menfaatine aykırı bulmuş, ayda iki hafta sonu gündüz saatleriyle sınırlamıştır (Yargıtay 2. HD, 2025/4395 E., 2026/2416 K., 03.03.2026). Epilepsi hastası olup ilaçlarını bırakmayı düşündüğünü söyleyen baba için de yatısız kişisel ilişki öngörülmüştür (Yargıtay 2. HD, 2025/2698 E., 2025/9823 K., 18.11.2025).

Mal paylaşımı

Artık değere katılma alacağında payın hakkaniyete uygun olarak azaltılması veya kaldırılması yalnız zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada mümkündür (TMK m. 236/2). Akıl hastalığı nedeniyle boşanma bu sonucu doğurmaz; mal rejimi genel hükümlere göre tasfiye edilir. Kısıtlı eşin mal rejimi davalarında vasi, vesayet makamının izniyle hareket eder (TMK m. 462/8-9). Evlenmenin butlanına karar verilirse de mal rejiminin tasfiyesinde boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 158/2).

Yargıtay kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Madde gerekçesi

Adalet Komisyonu raporunda "Tasarının 165 inci maddesi Komisyonumuzca aynen kabul edilmiştir." denilmiştir (S. Sayısı 723, s. 400). Maddenin kenar başlığı yürürlükteki metinde "V. Akıl hastalığı"dır.

743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı

Değişiklik geçmişi

Madde yürürlüğe girdiği tarihten bu yana değiştirilmemiştir. mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin Anayasa Mahkemesi iptal notu yer almamaktadır.

İlgili maddeler

Akıl hastalığı nedeniyle boşanma, kısıtlı eşe karşı dava, rapor ve vasi süreçleri ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular