TMK 214'e göre mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalarda yetkili mahkeme; ölümle sona ermede ölenin son yerleşim yeri, boşanma, evliliğin iptali veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda bu davalarda yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesidir. Bu özel düzenleme karşısında yetki, HMK'nin genel hükümlerine göre değil Türk Medeni Kanunu'na göre belirlenir (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
- Tasfiye davası
- Eşler veya mirasçılar arasında mal rejiminden doğan alacakların belirlenmesi davası (TMK m. 212).
- Özel yetki kuralı
- Genel yetki kurallarının önüne geçen düzenleme (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
- Kesin yetki
- Taraflarca ileri sürülmese bile mahkemece resen gözetilen, dava şartı niteliğindeki yetki (Yargıtay 8. HD, 2016/261 E., 2016/495 K., 19.01.2016).
- Son yerleşim yeri
- Ölen eşin sürekli kalma niyetiyle oturduğu son yer (TMK m. 19).
TMK 214 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Ölümle sona erme | Ölenin son yerleşim yeri mahkemesi | TMK m. 214/1 |
| Boşanma, iptal, mal ayrılığı kararı | Bu davalarda yetkili olan mahkeme | TMK m. 214/2 |
| Diğer durumlar | Davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi | TMK m. 214/3 |
| Niteliği | Özel yetki kuralıdır; HMK'nin genel kuralları uygulanmaz | Yargıtay 8. HD, 2015/15885 K. |
| Ölüm hâlinde | Yetki kesindir ve dava şartıdır | Yargıtay 8. HD, 2016/495 K. |
| İstinaf | Yetki hatalıysa kaldırma ve gönderme kararı verilir | Yargıtay 8. HD, 2019/10034 K. |
| Görev | Aile mahkemesi | 4787 s. K. m. 4 |
| Kapsam | Eşler ve mirasçılar arasındaki davalar | TMK m. 214 |
TBMM gerekçesine göre madde, İsviçre Medenî Kanunu'nun 194. maddesini karşılamakta, 1984 tarihli Öntasarı'nın 174. maddesinde de aynı hüküm kabul edilmiş bulunmaktadır; yürürlükten kaldırılan 743 sayılı Kanun'da bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktur. Gerekçe, mal rejimine ilişkin genel hükümler arasında tasfiyeye ilişkin uyuşmazlıkları çözmek üzere yetkili mahkemelerin gösterilmesinin uygun görüldüğünü belirtir. Birinci bentte, mal rejiminin ölümle sona ermesi hâlinde dava ekonomisi bakımından en uygun yerin ölen eşin son yerleşim yeri mahkemesi olduğu; ikinci bentte, boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda bu davaları görmüş olan mahkemelerin yetkili olacağı belirtilerek birbiriyle ilişkili davaların aynı yer mahkemesinde görülmesinin sağlandığı; son bentte ise diğer hâllerde genel yetki kuralına uygun olarak davalının yerleşim yeri mahkemesinin yetkili olduğu açıklanmıştır. Tasarının 214. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 411).
Boşanma kararı hangi mahkemeden çıktıysa, mal rejiminin tasfiyesi davasını kural olarak o yer mahkemesinde açmanız gerekir; davalının sonradan başka bir ile taşınmış olması bunu değiştirmez. Eşinizin ölümü üzerine açılacak tasfiye davasında ise ölenin son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir ve bu yetki kesindir: mahkeme yetkisizliği kendiliğinden gözetir, itiraz etmeseniz bile dava usulden reddedilebilir. Boşanma davanız hâlâ sürüyorsa tasfiye davasının görülebilmesi için önce mal rejiminin sona ermesi gerekir; bu durumda mahkemenin boşanma davasının sonucunu beklemesi gündeme gelir.
Üç yetki kuralı
- Ölümle sona erme: Mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona ermişse ölenin son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 214/1). Gerekçe bu çözümü dava ekonomisiyle açıklar.
- Boşanma, iptal veya mal ayrılığı kararı: Boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda, bu davalarda yetkili olan mahkeme tasfiye davasında da yetkilidir (TMK m. 214/2). Uygulamada bu, boşanmaya karar veren yer mahkemesidir (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
- Diğer durumlar: Kalan hâllerde davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 214/3). Sözleşmeyle başka bir rejime geçilmesi ya da eşlerden birinin iflâsı gibi hâller bu bent kapsamına girer.
- Kapsam: Kural, eşler arasındaki davalar kadar mirasçılar arasındaki tasfiye davalarında da uygulanır (TMK m. 214).
- Amaç: Gerekçeye göre ikinci bentle, birbiriyle ilişkili davaların aynı yer mahkemesinde görülmesi sağlanmıştır.
Yetkinin niteliği
- Özel düzenleme: Mal rejiminin tasfiyesi davalarında yetki, HMK'nin genel hükümlerine göre değil Türk Medeni Kanunu'nun özel nitelikli maddesine göre belirlenir (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
- Ölüm hâlinde kesinlik: Ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi kesindir, dava şartıdır ve taraflarca ileri sürülmese bile yargılamanın her aşamasında mahkemece kendiliğinden gözetilir (Yargıtay 8. HD, 2016/261 E., 2016/495 K., 19.01.2016).
- Yerleşim yerinin belirlenmesi: Yerleşim yeri, sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir (TMK m. 19); aynı kararda adres kayıt sistemindeki kayıt aksi kanıtlanamadığı sürece esas alınmıştır.
- Yetki itirazı: Kesin yetkinin bulunmadığı hâllerde yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmeli ve yetkili mahkeme gösterilmelidir (HMK m. 19/2, m. 116, m. 117).
- Nitelendirme: Maddi olayları ileri sürmek taraflara, hukuki nitelendirme yapmak ve uygulanacak hükmü belirlemek hâkime aittir (HMK m. 33); dava mal rejiminden kaynaklanan alacak olarak nitelendirildiğinde bu maddedeki yetki kuralları uygulanır.
Boşanma davası sürerken açılan tasfiye davası
- Görülebilirlik koşulu: Tasfiye isteminin sonuçlandırılabilmesi için mal rejiminin sona ermiş olması gerekir (TMK m. 225); evlilik hukuken devam ederken tasfiye hükmü kurulamaz.
- Bekletici sorun: Taraflar arasında derdest bir boşanma davası varsa mahkemenin bu davanın sonucunu beklemesi, dosyayı bekletici sorun yapması ve sonucuna göre yetki itirazını değerlendirmesi gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/6322 E., 2013/1084 K., 31.01.2013).
- Yetkinin sonradan belirginleşmesi: Boşanma davası hangi mahkemede sonuçlanırsa tasfiye davasında yetkili mahkeme de o yer mahkemesi olacağından, erken verilen yetkisizlik kararları bozma sebebi yapılmaktadır.
- Sona erme anı: Boşanma veya iptal kararı verilmesi hâlinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2).
Yetkisizlik kararı ve kanun yolu
- İlk derece: Yetkisizlik kararı verilirse kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi istenmelidir; aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m. 20).
- İstinaf: İlk derece mahkemesi yetkili olmasına rağmen yetkisizlik kararı vermişse bölge adliye mahkemesi, istinaf başvurusunu esastan reddetmek yerine kararı kaldırıp dosyayı yetkili mahkemeye göndermelidir (Yargıtay 8. HD, 2019/3331 E., 2019/10034 K., 07.11.2019).
- Görev: Tasfiye davası aile mahkemesinde görülür (4787 s. K. m. 4); aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar.
- Harç ve talep: Tasfiye istemi bağımsız bir talep olup harca tabidir; harç eksikse tamamlanması için süre verilmelidir (Yargıtay 2. HD, 2008/1395 E., 2009/3849 K., 05.03.2009).
Dava açmadan önce üç soruyu yanıtlayın: Mal rejimi nasıl sona erdi, hangi mahkeme bu kararı verdi ve karşı taraf nerede oturuyor? Boşanma, iptal veya mal ayrılığı kararı varsa dava dilekçenizi o davada yetkili olan mahkemeye verin; kararın örneğini ve kesinleşme şerhini dosyaya koyun. Eşin ölümü söz konusuysa ölenin son yerleşim yerini adres kayıt sistemi kaydı, nüfus kayıt örneği ve varsa mirasçılık belgesiyle ortaya koyun; bu yetki kesin olduğundan yanlış yerde açılan dava usulden reddedilir. Boşanma davanız sürüyorsa tasfiye davanızın bekletilebileceğini hesaba katın. Yetkisizlik kararı verilirse iki haftalık gönderme süresini kaçırmayın.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Mal rejiminin tasfiyesi davalarında yetki, HMK'nin genel hükümlerine göre değil TMK'nin özel hükmüne göre belirlenir
Boşanmış eşlerden biri, mal rejiminin tasfiyesinden kaynaklanan alacak isteğiyle dava açtı. Mahkeme, genel yetki kuralından hareketle davalının yerleşim yeri mahkemesinin yetkili olduğu gerekçesiyle yetkisizlik kararı verdi ve dosyayı başka bir aile mahkemesine gönderdi.
“Bu özel düzenleme karşısında, mal rejiminin tasfiyesi davalarında yetki 6100 sayılı HMK'nun genel hükümlerine göre değil TMK'nun anılan özel nitelikli maddesine göre belirlenir.”
Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Karara göre taraflar boşanmış olduklarından TMK m. 214/2 uyarınca boşanmaya karar veren yer mahkemesi yetkilidir; mahkeme, uyuşmazlığı hatalı nitelendirerek verdiği yetkisizlik kararı yerine tarafların delillerini toplayıp işin esası hakkında karar vermelidir.
Mal rejiminin ölümle sona erdiği hâlde ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi kesindir ve dava şartıdır
Eşlerden birinin ölümüyle mal rejimi sona erdi; sağ kalan eş, diğer mirasçılara karşı mal rejiminin tasfiyesi davası açtı. Mahkeme yetkisizlik kararı verdi. Dosya içeriğine ve aksi kanıtlanamayan adres kayıt sistemine göre ölen eşin son yerleşim yeri, davanın açıldığı yerdi.
“Bu yetki kesin olup (TMK'nun 576 m) (HMK'nun 11/1-b) aynı zamanda bir dava şartıdır (HMK'nun 114/ç. m). Kesin yetki kuralı, taraflarca ileri sürülmese bile; yargılamanın her aşamasında mahkemece resen gözetilir (HMK'nun 115/1. m).”
Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Karara göre ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi kesin yetkidir, dava şartıdır ve taraflarca ileri sürülmese bile mahkemece kendiliğinden gözetilir; yerleşim yeri ise sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir ve adres kayıt sistemi kayıtları aksi kanıtlanmadıkça esas alınır. Dava yetkili mahkemede açıldığından esasa girilmesi gerekirdi.
Yetki hatalı belirlenmişse bölge adliye mahkemesi, istinaf başvurusunu esastan reddetmek yerine kaldırma ve gönderme kararı vermelidir
Mal rejiminin tasfiyesinden kaynaklanan alacak davasında davalı yetki itirazında bulundu. İlk derece mahkemesi, taraflar arasındaki boşanma davasının derdest olduğunu ve davalının ikametinin başka yerde bulunduğunu belirterek karar verdi; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunun esastan reddine karar verdi.
“Açıklanan bu hüküm dikkate alındığında, Bölge Adliye Mahkemesi'nce HMK'nin 353/(1)-a.3 maddesi uyarınca değerlendirme yapılarak karar verilmesi gerekirken, HMK'nin 353/(1)-b.1 maddesi gereğince değerlendirme yapılarak karar verilmiş olması doğru olmamıştır.”
Ne anlama geliyor? Daire, bölge adliye mahkemesi kararını oybirliğiyle bozmuştur. Karara göre mal rejiminin tasfiyesi davalarında yetki, özel düzenlemenin yer aldığı Türk Medeni Kanunu'na göre belirlenir; yetki yönünden hatalı karar veren ilk derece mahkemesinin kararına karşı bölge adliye mahkemesi, HMK m. 353/(1)-a.3 uyarınca kararı kaldırıp dosyayı yetkili mahkemeye göndermelidir.
Madde gerekçesi
Madde 214- Madde, İsviçre Medenî Kanununun 194 üncü maddesini karşılamaktadır. 1984 tarihli Öntasarının 174 üncü maddesinde de aynı hüküm kabul edilmiştir. Yürürlükteki Kanunda bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktur. Bu madde ile mal rejimine ilişkin genel hükümler arasında, tasfiyeye ilişkin olarak çıkacak uyuşmazlıkları çözümlemek üzere yetkili mahkemelerin gösterilmesinin uygun olacağı kabul edilmiştir. (1) numaralı bentte, mal rejiminin ölümle sona ermesi hâlinde, dava ekonomisi bakımından en uygun olan yerin, ölen eşin son yerleşim yeri mahkemesi olduğu kabul edilmiştir. (2) numaralı bentte, boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda ise, bu davaları görmüş olan mahkemelerin yetkili olacağı belirtilmek suretiyle birbirleriyle ilişkili olan bu davaların aynı yer mahkemesinde görülmesi sağlanmıştır. Son bentte ise, diğer hâllerde genel yetki kuralına uygun olarak davalının yerleşim yeri mahkemesinin yetkili olduğu belirtilmiştir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 86Gerekçenin "bu davaları görmüş olan mahkemelerin yetkili olacağı" ifadesi, uygulamada boşanmaya karar veren yer mahkemesinin tasfiye davasında da yetkili sayılmasının dayanağıdır. Tasarının 214. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 411).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki durum
Gerekçenin açıkça belirttiği gibi, yürürlükten kaldırılan Kanun'da bu maddeyi karşılayan bir hüküm bulunmuyordu. Eski dönemde tasfiyeye ilişkin uyuşmazlıklarda yetki, genel usul kurallarına göre belirleniyordu. Eski Kanun mal ayrılığı hâlinde tasfiyeyi ise ayrı bir maddede düzenlemişti.
Karı koca, mukavele ile başka bir usul kabul etmiş olup ta evliliğin devamı esnasında akit veya diğer bir sebeple mal ayrılığı vukuunda alacaklıların hakları mahfuz kalmak şartiyle karı kocadan her biri kendi mallarını geri alır. Mal ayrılığından evvel husule gelmiş olan ziyade, mevcut usule göre aralarında taksim olunur; vukua gelen noksan, karısının sebebiyet verdiğini ispat etmedikçe kocaya aittir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun | 4721 sayılı Kanun m. 214 | |
|---|---|---|
| Yetki kuralı | Özel hüküm yoktu | Üç bentli özel yetki kuralı |
| Ölüm hâli | Genel kurallara göre | Ölenin son yerleşim yeri mahkemesi |
| Boşanma hâli | Genel kurallara göre | Bu davalarda yetkili olan mahkeme |
| Diğer hâller | Davalının ikametgâhı | Davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 19: Yerleşim yeri.
- TMK m. 202: Yasal mal rejimi ve seçimlik rejimler.
- TMK m. 206: Haklı sebeple mal ayrılığına geçiş.
- TMK m. 207: Mal ayrılığına geçişte yetki.
- TMK m. 212: Önceki rejimin tasfiyesi.
- TMK m. 213: Alacaklıların korunması.
- TMK m. 225: Mal rejiminin sona ermesi.
- TMK m. 231: Artık değer.
- TMK m. 236: Katılma alacağı.
Mal rejiminin tasfiyesi davasının hangi mahkemede açılacağı, yetki itirazı ve katılma alacağı hesabı konusunda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 214 ne diyor?
TMK m. 214'e göre mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalarda yetkili mahkeme; ölümle sona ermede ölenin son yerleşim yeri, boşanma, evliliğin iptali veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda bu davalarda yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesidir.
Boşandık, tasfiye davasını nerede açmalıyım?
Boşanma davasında yetkili olan mahkemede. Uygulamada bu, boşanmaya karar veren yer mahkemesidir (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
Davalı başka şehre taşındıysa yetki değişir mi?
Hayır. Boşanma, iptal veya mal ayrılığı kararı verilmişse yetki bu davalarda yetkili olan mahkemeye bağlıdır; genel yetki kuralı uygulanmaz.
Genel yetki kuralları neden uygulanmıyor?
Çünkü mal rejiminin tasfiyesi davalarında yetki, HMK'nin genel hükümlerine göre değil Türk Medeni Kanunu'nun özel hükmüne göre belirlenir (Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015).
Eşim öldü, hangi mahkeme yetkili?
Ölenin son yerleşim yeri mahkemesi (TMK m. 214/1).
Bu yetki kesin mi?
Ölüm hâlinde yetkinin kesin olduğu, dava şartı niteliği taşıdığı ve taraflarca ileri sürülmese bile mahkemece resen gözetileceği kabul edilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2016/261 E., 2016/495 K., 19.01.2016).
Son yerleşim yeri nasıl belirlenir?
Yerleşim yeri, sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir (TMK m. 19); aksi kanıtlanamadığı sürece adres kayıt sistemindeki kayıt esas alınır (Yargıtay 8. HD, 2016/261 E., 2016/495 K., 19.01.2016).
Mirasçılar arasındaki davada da bu kural geçerli mi?
Evet. Madde, eşler veya mirasçılar arasındaki tasfiye davalarını kapsar (TMK m. 214).
Boşanma davamız sürerken tasfiye davası açabilir miyim?
Açabilirsiniz; ancak tasfiye isteminin sonuçlandırılabilmesi için mal rejiminin sona ermesi gerekir (TMK m. 225). Bu durumda mahkemenin boşanma davasının sonucunu bekletici sorun yapması gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/6322 E., 2013/1084 K., 31.01.2013).
Yetki itirazını ne zaman yapmalıyım?
Kesin yetkinin bulunmadığı hâllerde cevap dilekçesinde; itirazda yetkili mahkemeyi de göstermelisiniz (HMK m. 19/2, m. 116, m. 117).
Yetkisizlik kararı verilirse ne yapmalıyım?
Kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemelisiniz; aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m. 20).
İstinafta yetki hatası nasıl giderilir?
Mahkeme yetkili olmasına rağmen yetkisizlik kararı vermişse bölge adliye mahkemesi, başvuruyu esastan reddetmek yerine kararı kaldırıp dosyayı göndermelidir (Yargıtay 8. HD, 2019/3331 E., 2019/10034 K., 07.11.2019).
Hangi mahkeme görevlidir?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4); aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar.
Sözleşmeyle rejim değiştirdiysek yetki ne olur?
Bu durum üçüncü bende girer: davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 214/3).
Eski Kanun'da durum neydi?
Gerekçenin belirttiği gibi eski Kanun'da bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktu; yetki genel usul kurallarına göre belirleniyordu.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 19, 202, 206, 207, 212, 213, 214, 225, 231, 236
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 19, 20, 33, 116, 117, 353
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 181
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 214 gerekçesi s. 86, Komisyon metni s. 411
- Yargıtay 2. HD, 2008/1395 E., 2009/3849 K., 05.03.2009
- Yargıtay 8. HD, 2019/3331 E., 2019/10034 K., 07.11.2019
- Yargıtay 8. HD, 2016/261 E., 2016/495 K., 19.01.2016
- Yargıtay 8. HD, 2014/8867 E., 2015/15885 K., 09.09.2015
- Yargıtay 8. HD, 2012/6322 E., 2013/1084 K., 31.01.2013