TMK 143'e göre evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir; aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz ve evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir. Medeni nikâh esası ile 743 sayılı eski Kanun'un bu maddeye karşılık gelen 110. maddesi, Anayasa'nın 174. maddesinde korunan inkılap kanunları arasında sayılır. Resmî nikâh olmadan dinî tören yapılmasını cezalandıran TCK m. 230/5 ve 6, Anayasa Mahkemesinin 27.05.2015 tarihli, E. 2014/36, K. 2015/51 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; bu nedenle dinî nikâh bugün suç değildir. Aynı kararda dinî törenin evlilik birliğini kurmadığı ve evlilikten doğan hakları sağlamadığı da vurgulanmıştır. Yargıtay da resmî nikâh olmadan birlikte yaşayan kişinin ölüm aylığı bakımından "eş" sayılamayacağını kabul etmiştir (Yargıtay 10. HD, 2012/19201 E., 2013/11230 K., 23.05.2013).
- Aile cüzdanı
- Evlenen her çifte evlendirme memurluğunca düzenlenip verilen ve kişisel durumdaki değişikliklerin işlendiği resmî cüzdan (TMK m. 143/1; Yön. m. 30).
- Dinî tören (imam nikâhı)
- Evlenmenin dinî kurallara göre yapılan töreni; hukuken evlilik kurmaz (TMK m. 143/3).
- Medeni nikâh esası
- Evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapılması ilkesi; Anayasa'nın 174. maddesinde korunan inkılap kanunları arasındadır.
- Resmî nikâh
- Yetkili evlendirme memuru önünde, TMK m. 141–142'ye göre yapılan evlenme. Evlendirme yetkisi verilmiş müftülüklerde kıyılan nikâh da resmî nikâhtır (5490 s. K. m. 22/2).
TMK 143 ne düzenler?
| Fıkra | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| 1 | Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir | TMK m. 143/1; Yön. m. 30 |
| 2 | Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz | TMK m. 143/2 |
| 3 | Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir | TMK m. 143/3 |
TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı eski Kanun'un 110. maddesinden sadeleştirilerek alınmış ve kaynak Kanun'a uygun olarak üç fıkra hâline getirilmiştir. Eski Kanun'daki "evlenme kâğıdı" yerine "aile cüzdanı" ifadesi kullanılmıştır.
Aile cüzdanı
- Evlenen her çifte evlendirme memurluğunca düzenlenmiş bir aile cüzdanı verilir. Cüzdanın alınması ve cüzdana kayıtlı kişilerin kişisel durumlarındaki değişikliklerin işlenmesi eşlerden biri tarafından yaptırılır (Yön. m. 30).
- Evlenmeden sonra nüfus müdürlüğüne veya dış temsilciliklere yapılan başvuru üzerine düzenlenen aile cüzdanı, eşlerden birine ya da özel temsil yetkisi içeren noter onaylı vekâletname sunan kişiye verilir (Yön. m. 30).
- Yetkili Türk makamları önünde evlenen yabancılara aile cüzdanı ve istekleri üzerine çok dilli evlenme belgesi verilir (Yön. m. 34).
Aile cüzdanı evliliği kuran değil, belgeleyen bir belgedir. Evlilik, tarafların memur önünde olumlu sözlü cevap verdikleri anda kurulur (TMK m. 142). Nikâhtan aylar sonra aile cüzdanı alındığı gerekçesiyle ileri sürülen yokluk iddiası da kabul görmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/6945 E., 2024/3174 K., 06.05.2024).
Dinî tören ve medeni nikâh esası
Anayasa'nın 174. maddesi, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi ile kabul edilen ve evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapılacağına dair medeni nikâh esası ile aynı Kanun'un 110. maddesini, Anayasa'ya aykırı olduğu şeklinde anlaşılamayacak ve yorumlanamayacak inkılap kanunları arasında saymıştır (Anayasa m. 174/4).
Resmî nikâh olmadan dinî tören yaptıranları ve evlenme belgesini görmeden dinî tören yapanları cezalandıran TCK m. 230'un beşinci ve altıncı fıkraları, Anayasa Mahkemesinin 27.05.2015 tarihli, E. 2014/36, K. 2015/51 sayılı kararıyla Anayasa'nın 13., 20. ve 24. maddelerine aykırı bulunarak oy çokluğuyla iptal edilmiştir. Bununla birlikte TMK m. 143'teki yasak yürürlüktedir; dinî törenin hukuki bir evlilik doğurmaması kuralı da değişmemiştir.
Dinî nikâhın suç olmaktan çıkması, çocuk yaşta evliliği meşru kılmaz. Resmî evlenme yaşının altındaki bir çocuğun dinî nikâhla birlikte yaşatılması çocuğun cinsel istismarı ve reşit olmayanla cinsel ilişki suçlarını oluşturabilir (TCK m. 103, 104). Evlenme yaşı ve hâkim izni için TMK m. 124 sayfasına bakabilirsiniz.
İmam nikâhının hukuki sonuçları
| Konu | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Evlilik birliği | Kurulmaz; dinî tören evlilikten doğan hakları sağlamaz | TMK m. 143/3; AYM, E. 2014/36, K. 2015/51 |
| Mahkemeden evlilik tespiti | İstenemez; evlenme memur ve tanıklar önünde karşılıklı irade açıklamasıyla kurulur | Yargıtay 2. HD, 2006/16681 K. |
| Ölüm aylığı | Sosyal güvenlik mevzuatında hak sahibi "eş" sayılmaz | Yargıtay 10. HD, 2013/11230 K. |
| Destekten yoksun kalma tazminatı | Resmî evlilik şartı yoktur; eylemli ve düzenli birlikte yaşama ispatlanmalıdır | Yargıtay 4. HD, 2025/5985 K. |
| Mirasçılık | Kanun mirasçılığı "sağ kalan eş" için tanır; dinî nikâh eşlik sıfatı vermez | TMK m. 499 |
| Çocuklarla soybağı | Ana ile doğumla; baba ile tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur | TMK m. 282 |
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, Şerife Yiğit/Türkiye (B. No: 3976/05, 02.11.2010) kararında, imam nikâhıyla yaşadığı kişinin ölümünden sonra ölüm aylığı ve sağlık sigortası talebi reddedilen başvurucu yönünden Sözleşme'nin 8. maddesinin ve 1 No'lu Protokol'ün 1. maddesiyle bağlantılı 14. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir.
Dinî tören yapmak isteyen çiftler önce resmî nikâh kıydırmalı ve dinî törende aile cüzdanını göstermelidir (TMK m. 143/2). Müftülükte kıyılan nikâh, müftülüğe evlendirme memurluğu yetkisi verildiği için resmî nikâhtır; dinî tören yerine geçen bir işlem değildir (5490 s. K. m. 22/2).
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Dinî nikâhı cezalandıran TCK 230/5-6 iptal edildi; dinî tören yine de evlilik kurmaz
Pasinler Sulh Ceza Mahkemesi, resmî nikâh olmadan evlenmenin dinsel törenini yaptıranları ve evlenme belgesini görmeden dinsel tören yapanları cezalandıran TCK m. 230/5 ve 6'nın Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürerek itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurdu. Mahkeme, kuralların özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile din ve vicdan özgürlüğünü sınırladığını belirtti. Evlilik bağından doğan hakları koruyan hukuki müesseselerin zaten bulunduğunu, resmî evlilik dışındaki birlikteliklere hukuki sonuç bağlanmamasının amaca ulaşmaya yettiğini ve cezanın ölçüsüz olduğunu kabul etti. Kuralları Anayasa'nın 13., 20. ve 24. maddelerine aykırı bularak oy çokluğuyla iptal etti.
“Sadece evlenmenin dinsel törenini yapma ve yaptırmanın suç olarak düzenlenmemesi, bu birlikteliği hukuk düzenince geçerli olarak kabul edilen bir niteliğe kavuşturmamakta ve evlenmenin dinsel töreninin yapılması evlilik birliğinin kurulmasını ve birlikten kaynaklanan hakların kullanılmasını sağlamamaktadır.”
Ne anlama geliyor? İptal yalnız ceza yaptırımını kaldırmıştır. Dinî tören hâlâ hukuken evlilik doğurmaz ve TMK m. 143/2'deki sıralama kuralı yürürlüktedir.
Resmî nikâh olmadan birlikte yaşayan kişi ölüm aylığı bakımından "eş" sayılmaz
Davacı, 2001'de ölen sigortalıyla evlilik ilişkisi olmaksızın birlikte yaşadığını belirterek ölüm aylığına hak kazandığının tespitini istedi. Asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla davayı reddetti. Daire, TMK m. 141, 142 ve 185 ile sosyal güvenlik mevzuatındaki "eş" ve "hak sahibi" kavramlarını birlikte değerlendirdi. Bu kavramlardan resmî evlilikle kazanılan yasal konumun kastedildiğini belirtti; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Şerife Yiğit/Türkiye kararına da değinerek hükmü onadı.
“yaşamını yitiren sigortalı ile Türk Medeni Kanunu hükümleri kapsamında geçerli evlilik ilişkisi olmaksızın birlikte yaşayan davacının, anılan Kanun kapsamında “eş” ve giderek, sosyal güvenlik mevzuatı çerçevesinde “hak sahibi” olarak kabul edilemeyeceğinin”
Ne anlama geliyor? İmam nikâhıyla yaşayan eşin ölüm aylığı güvencesi yoktur. Resmî nikâh bu bakımdan da belirleyicidir.
Resmî nikâh olmadan geçmişe dönük "evlilik tespiti" kararı verilemez
Davacı, 1979'da ölen kişiyle 1974'te gayriresmî olarak evlendiğini belirterek evliliğin tespiti ve tescilini istedi. Mahkeme davayı kabul ederek tarafların 1974-1979 yılları arasında evli olduğunu tespit etti; karar temyiz edilmeden kesinleşti. Adalet Bakanlığının istemi üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı kararın kanun yararına bozulmasını istedi. Daire, TMK m. 141 ve 142'ye göre evlenmenin şekle bağlı bir akit olduğunu belirtti. Bir evlendirme akdine dayanmadan birleşen kişiler arasında geçerli bir nikâh akdi meydana gelmediğini kabul ederek kararı sonuca etkili olmamak üzere bozdu.
“Anılan hükümlere göre evlenme şekle bağlı akitlerdendir. İki tarafın evlendirme memuru ve tanıklar önünde karşılıklı olarak bu konudaki iradelerini açıkça bildirmeleri şarttır.”
Ne anlama geliyor? İmam nikâhı veya fiilî birliktelik, sonradan mahkeme kararıyla resmî evliliğe dönüştürülemez. Kanun yararına bozma kararın sonucunu değiştirmemiş, ancak doğru hukuki ilkeyi ortaya koymuştur.
Destekten yoksun kalma tazminatı için resmî evlilik şart değildir, eylemli birlikte yaşama ispatlanmalıdır
Davacı, resmî nikâh olmadan birlikte yaşadığını ileri sürdüğü kişinin trafik kazasında ölmesi üzerine sigorta şirketinden destekten yoksun kalma tazminatı istedi. Sigorta tahkim heyetleri, ortak çocukları olduğu ve birlikte yaşadıkları gerekçesiyle talebi kabul etti. Daire, destek kavramının hukuki bir ilişkiyi değil eylemli bir durumu hedef tuttuğunu ve tazminatın mirasçılara değil desteğinden yoksun kalanlara ait olduğunu belirtti. Ancak nüfus kayıtlarına göre tarafların 1987'de boşandığını, sonrasında birlikte yaşadıklarına dair dosyada delil bulunmadığını tespit etti. Kolluk araştırması, muhtarlık, abonelik ve seçmen kayıtları gibi delillerle destek ilişkisinin araştırılması gerektiğini belirterek kararı bozdu.
“Yukarıda açıklandığı üzere desteklik ilişkisi için resmi evlilik şartı bulunmayıp, tazminat talep eden ile desteğinin eylemli ve düzenli olarak karı-koca gibi birlikte yaşamaları, hayatlarını birleştirmelerinin yeterli olduğu açıktır.”
Ne anlama geliyor? İmam nikâhıyla yaşayan eş, eşlikten doğan hakları kazanmasa da, eylemli destek ilişkisini ispatlarsa haksız fiil tazminatı isteyebilir (TBK m. 53).
Madde gerekçesi
Madde yürürlükteki Kanunun 110 uncu maddesinden sadeleştirilmek suretiyle alınmış ve kaynak Kanuna uygun olarak üç fıkra hâline getirilmiştir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 68743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Evlendirme memuru merasimin hitamı üzerine derhal karı ve kocaya bir evlenme kağıdı verir. Evlenme kağıdı ibraz edilmeden, evlenmenin dini merasimi yapılamaz. Bununla beraber evlenmenin tamamiyeti dini merasimin icrasına mütevakkıf değildir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 110 | 4721 sayılı Kanun m. 143 | |
|---|---|---|
| Verilen belge | Evlenme kâğıdı | Aile cüzdanı |
| Dinî tören | Evlenme kâğıdı gösterilmeden yapılamaz | Aile cüzdanı gösterilmeden yapılamaz |
| Geçerlilik | Evlenmenin tamamlanması dinî törene bağlı değildir | Evlenmenin geçerli olması dinî törene bağlı değildir |
| Anayasal güvence | Anayasa m. 174/4'te inkılap kanunu olarak sayılmıştır | Aynı ilke yeni Kanun'da korunmuştur |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Değişiklik | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
| 10.06.2015 | Dinî tören yasağına aykırılığı cezalandıran TCK m. 230/5-6'nın iptaline ilişkin karar Resmî Gazete'de yayımlandı; TMK m. 143 değişmedi | AYM, E. 2014/36, K. 2015/51 |
mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir değişiklik veya Anayasa Mahkemesi iptal notu yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 134: Evlendirme memuru; müftülüklerin yetkisi.
- TMK m. 142: Törenin şekli ve evliliğin kuruluş anı.
- TMK m. 144: Evlenmeye ilişkin yönetmelik.
- TMK m. 282: Soybağının kurulması.
- TMK m. 499: Sağ kalan eşin mirasçılığı.
- Anayasa m. 174: İnkılap kanunlarının korunması.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 230.
- Evlendirme Yönetmeliği m. 30, 34: Aile cüzdanı, yabancılar için evlenme belgesi.
İmam nikâhı, resmî nikâh ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 143 ne diyor?
TMK m. 143'e göre evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir. Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.
Aile cüzdanı ne zaman ve kime verilir?
Evlenme töreni biter bitmez eşlere verilir (TMK m. 143/1). Evlenmeden sonra yapılan başvurularda cüzdan eşlerden birine veya noter onaylı özel vekâletname sunan kişiye verilir (Yön. m. 30).
İmam nikâhı resmî nikâhtan önce kıyılabilir mi?
Hayır. Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz (TMK m. 143/2). Bu yasağa aykırılığın ceza yaptırımı ise Anayasa Mahkemesinin 27.05.2015 tarihli, E. 2014/36, K. 2015/51 sayılı kararıyla kaldırılmıştır.
İmam nikâhı suç mu?
Hayır. Resmî nikâh olmadan dinî tören yapılmasını cezalandıran TCK m. 230/5-6, Anayasa Mahkemesinin E. 2014/36, K. 2015/51 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Ancak çocuk yaşta dinî nikâhla birlikte yaşatma TCK m. 103 ve 104 kapsamında suç oluşturabilir.
Sadece imam nikâhıyla evli sayılır mıyım?
Hayır. Evlenmenin geçerliliği dinî törene bağlı değildir (TMK m. 143/3). Anayasa Mahkemesinin E. 2014/36, K. 2015/51 sayılı kararına göre dinî törenin yapılması evlilik birliğini kurmaz ve evlilikten doğan hakları sağlamaz.
İmam nikâhlı eş mirasçı olur mu?
Kanun, yasal mirasçılığı "sağ kalan eş" için tanır (TMK m. 499). Dinî nikâh hukuken eşlik sıfatı vermediği için imam nikâhlı eş yasal mirasçı değildir.
İmam nikâhlı eşe ölüm aylığı bağlanır mı?
Hayır. Yargıtay, resmî nikâh olmadan birlikte yaşayan kişinin sosyal güvenlik mevzuatında "eş" ve "hak sahibi" sayılamayacağını kabul etmiştir (Yargıtay 10. HD, 2012/19201 E., 2013/11230 K., 23.05.2013).
İmam nikâhlı eş destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir mi?
Evet, eylemli ve düzenli birlikte yaşama ile destek ilişkisini ispatlarsa. Yargıtay'a göre destek ilişkisi için resmî evlilik şartı yoktur (Yargıtay 4. HD, 2023/9754 E., 2025/5985 K., 16.04.2025).
İmam nikâhından doğan çocuğun babası nasıl belirlenir?
Çocuk ile baba arasındaki soybağı, ana ile evlilik yoksa tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur (TMK m. 282).
Müftülükte kıyılan nikâh dinî nikâh mıdır?
Hayır. İçişleri Bakanlığınca evlendirme memurluğu yetkisi verilen il ve ilçe müftülüklerinde kıyılan nikâh resmî nikâhtır (5490 s. K. m. 22/2).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 124, 141–143, 282, 499
- 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 174
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 103, 104, 230
- 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 22
- Evlendirme Yönetmeliği m. 30, 34
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 110 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 143 gerekçesi, s. 68
- Anayasa Mahkemesi, E. 2014/36, K. 2015/51, 27.05.2015
- AİHM Büyük Daire, Şerife Yiğit/Türkiye, B. No: 3976/05, 02.11.2010
- Yargıtay 10. HD, 2012/19201 E., 2013/11230 K., 23.05.2013
- Yargıtay 2. HD, 2006/8409 E., 2006/16681 K., 30.11.2006
- Yargıtay 4. HD, 2023/9754 E., 2025/5985 K., 16.04.2025
- Yargıtay 2. HD, 2023/6945 E., 2024/3174 K., 06.05.2024