Tanık duruşmada belirli bir sırayla dinlenir: Kimliği, taraflarla akrabalığı veya yakınlığı ve tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek durumu sorulur (HMK m. 254); çekinme hakkı varsa hatırlatılır (HMK m. 247/2); gerçeği söylemesinin önemi ve yalan tanıklığın cezası anlatılır (HMK m. 256); yemin ettirilir (HMK m. 258). Tanıklar ayrı ayrı dinlenir ve henüz dinlenmemiş tanıklar salonda bulunamaz; tanık bildiğini sözlü olarak, sözü kesilmeden anlatır, yazılı not kullanamaz (HMK m. 261). Hâkim açıklama ve tamamlama soruları sorar; taraf vekilleri tanığa doğrudan, taraflar hâkim aracılığıyla soru sorabilir (HMK m. 152, 261/3). Beyanlar çelişirse tanıklar yüzleştirilebilir; Yargıtay çelişkinin yüzleştirmeyle giderilmeye çalışılmasını ister. Tanığın sözleri tutanağa yazılıp önünde okunur ve kendisine imzalatılır (HMK m. 261/5). Boşanma davasında taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir (TMK m. 184/6); bu imkân tanıkların rahat konuşmasını da kolaylaştırır.
Duruşmada tanık hangi sırayla dinlenir?#
Tanığın dinlenmesi Kanunda gösterilen bir sırayı izler ve her aşama, beyanın güvenilirliği için bir güvencedir:
| Aşama | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimlik ve yakınlık | Ad, soyad, doğum tarihi, meslek, adres; taraflarla akrabalık veya yakınlık; güveni etkileyebilecek durum | HMK m. 254 |
| Çekinme hakkının hatırlatılması | Kişisel nedenle çekinme hakkı olan tanığa önceden hatırlatma | HMK m. 247/2 |
| Uyarı | Gerçeği söylemenin önemi, yalan tanıklığın cezası, yemin, salonu izinsiz terk edememe ve yüzleştirilebilme | HMK m. 256 |
| Yemin | Dinlenmeden önce, herkes ayağa kalkarak; on beş yaşından küçükler ve ayırt etme gücü olmayanlar yeminsiz | HMK m. 257, 258 |
| Bilgilendirme | Hâkim tanığa tanıklık edeceği olay hakkında bilgi verir ve bildiklerini söylemesini ister | HMK m. 260 |
| Serbest anlatım | Tanık bildiğini sözlü olarak ve sözü kesilmeden anlatır | HMK m. 261/2 |
| Sorular | Hâkimin açıklama ve tamamlama soruları; vekillerin doğrudan, tarafların hâkim aracılığıyla soruları | HMK m. 152, 261/3 |
| Tutanak | Beyan tutanağa yazılır, tanığa okunur ve imzalatılır | HMK m. 154/3-d, 261/5 |
Bu sıra, hem tanığın beyanının ağırlığını hem de kanun yolunda yapılacak denetimi belirler. Örneğin tanığın taraflarla yakınlığı tutanağa geçmemişse beyanın değerlendirilmesinde bu durum tartışma yaratır; çekinme hakkı hatırlatılmamışsa beyan usulsüz sayılabilir (8. Bölüm).
Tanığa yemin ettirilmesi zorunlu mu?#
Evet, kural olarak zorunludur. Yemin tanığın dinlenmesinden önce eda edilir; hâkim de dâhil olmak üzere hazır bulunan herkes ayağa kalkar ve tanık Kanunda yazılı yemin metnini söyleyerek yemin eder (HMK m. 258). Yeminsiz dinlenecekler yalnız dinlendiği sırada on beş yaşını bitirmemiş olanlar ile yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayacak derecede ayırt etme gücüne sahip olmayanlardır (HMK m. 257).
Taraflarla akrabalık yemin yükümlülüğünü kaldırmaz. Bir bölge adliye mahkemesi, tanıklıktan çekinme hakkı bulunan tanıkların yeminsiz dinlenmesini ilk derece mahkemesi kararının kaldırılma sebepleri arasında saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/4241 E., 2023/6258 K., 14.12.2023). Tersine, on beş yaşından küçük bir çocuğun yemin ettirilerek dinlenmesi de usule aykırıdır: Bölge adliye mahkemesinin, on bir yaşındaki ortak çocuğun yaşı nedeniyle yeminsiz dinlenmesi gerekirken pedagog veya psikolog uzman bulunmadan yemin tahtında dinlenmesini doğru bulmadığı karar Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2024/3357 E., 2024/4505 K., 11.06.2024). Kanun gereği yeminsiz dinlenmesi gereken tanığa yemin ettirilmesi ya da yemin etmesi gereken tanığın yeminsiz dinlenmesi, beyanın değerlendirilmesinde itiraz konusu yapılabilecek bir usul hatasıdır.
Tanık yemin etmekten kaçınırsa beş yüz Türk lirasından beş bin Türk lirasına kadar disiplin para cezasına ve giderlere mahkûm edilir; yemin etmemekte direnirse iki haftayı geçmemek üzere disiplin hapsine mahkûm edilir (HMK m. 253).
Tanıklar neden ayrı ayrı dinlenir?#
Tanıkların birbirinin beyanından etkilenmemesi için. Tanıklar hâkim tarafından ayrı ayrı dinlenir ve biri dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunamazlar (HMK m. 261/1). Bu kural, özellikle aynı aileden gelen tanıkların aynı olayı birbirini duyarak aynı cümlelerle anlatmasını önler. Tanık dinlendikten sonra salonda kalabilir; ancak gerekirse yüzleştirilebileceği için hâkimin açık izni olmadan salonu terk edemez (HMK m. 256/1-ç).
Ayrı dinleme kuralı, tarafın vekilinin aynı zamanda tanık gösterildiği durumda özel bir sorun doğurur: Vekil, diğer tanıkların dinlendiği oturumda salonda bulunmuşsa, onun tanıklığının değerlendirilmesinde bu durum dikkate alınabilir (2. Bölüm). Bu nedenle vekilin tanık olarak dinlenmesi gerekiyorsa, diğer tanıklardan önce dinlenmesi uygun olur.
Tanık yazılı notlardan okuyabilir mi?#
Hayır. Tanık bildiğini sözlü olarak açıklar ve dinlenme sırasında yazılı notlar kullanamaz. Ancak tarihleri ve rakamları tespit etmek, bazı hususları açıklamak veya hatırlamak için yazılarına bakmak zorunda olduğunu hâkime söylerse, hâkim derhâl yazılarına bakmasına veya belirleyeceği duruşmada yeniden dinlenmesine karar verebilir (HMK m. 261/2). Kural, tanığın kendi hafızasından konuşmasını, önceden yazılmış ve ezberletilmiş bir metni okumamasını güvence altına alır. Ziynetlerin cins ve ağırlığı, ödeme tarihleri veya banka işlemleri gibi ayrıntılar için ise hâkimden yazıya bakma izni istenebilir.
Tanığa kim soru sorabilir?#
Hâkim, tanık sözünü bitirdikten sonra ifade ettiği hususların açıklanması veya tamamlanması amacıyla başka sorular da sorabilir (HMK m. 261/3). Duruşmaya katılan taraf vekilleri tanıklara duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilir; taraflar ise hâkim aracılığıyla soru sorabilir. Yöneltilen soruya itiraz edilirse sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine hâkim karar verir (HMK m. 152).
Soru sorma hakkı, tanık beyanının somutlaştırılmasının ve denetlenmesinin başlıca aracıdır. “Bu olayı kendiniz mi gördünüz?”, “Ne zaman oldu?”, “Olaydan sonra eşler birlikte yaşamaya devam etti mi?” gibi sorular, beyanın görgüye dayalı olup olmadığını, soyut kalıp kalmadığını ve affedilen bir olaya ilişkin olup olmadığını ortaya çıkarır (12., 13. ve 17. Bölümler). Bölge adliye mahkemesinin, talimat yoluyla dinlenen tanığın dinlenmesi sırasında erkek ve vekilinin talimat mahkemesindeki duruşmada hazır bulunup sorularını da yönelttiklerini belirterek tanığın istinafta yeniden dinlenmesi talebini yerinde görmediği karar Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/385 E., 2023/3072 K., 07.06.2023). Soru sorma imkânı kullanılmışsa, tanığın yeniden dinlenmesini istemek kolay değildir.
Taraflar ve vekilleri tanığın sözünü kesemez, söz veya hareketle onu öven ya da tahkir eden davranışlarda bulunamaz; hâkimin uyarısına rağmen bu davranışı sürdüren taraf veya vekili hakkında disipline ilişkin hükümler uygulanır (HMK m. 262).
Tanık beyanları çelişirse yüzleştirme yapılır mı?#
Evet, gerektiğinde yapılır. Kanun tanıkların gerektiğinde yüzleştirileceğini öngörür (HMK m. 261/1). Yargıtay da tanık beyanları arasındaki çelişkinin önce yüzleştirmeyle giderilmeye çalışılmasını ister:
Tanık beyanları çelişirse çelişki yüzleştirmeyle giderilmeye çalışılmalıdır
Kadın, düğünde takılan ziynetlerin erkeğe verildiğini ileri sürerek ziynetlerin iadesini istemişti. Mahkeme davayı kısmen kabul etmişti. Daire, kadına özgü ziynet eşyalarının aksine bir anlaşma veya yerel bir adet bulunmadıkça kadının kişisel malı sayıldığını, kadına özgü olmayan altınların ise hangi eşe ait olduğu ispatlanamazsa paylı mülkiyette kabul edileceğini belirttikten sonra tanıkların nasıl dinlenmesi gerektiğini şöyle açıklamıştır:
“Bu durumda mahkemece yapılacak iş ise, taraf tanıklarından eşler arasında ziynet eşyalarına yönelik bir anlaşma veya bu konuda yerel bir adet olup olmadığı etraflıca sorulup maddi olaylara dayalı olarak açıklattırılması, tanık beyanlarının çelişmesi halinde gerektiğinde yüzleştirme yapılmak suretiyle çelişkinin giderilmeye çalışılması…”
Değerlendirme. Karar, tanık dinlemenin edilgen bir kayıt işlemi olmadığını gösterir. Hâkim, uyuşmazlığın çözümü için gerekli soruları tanıklara etraflıca sormalı, cevapları maddi olaylara dayandırmalı ve çelişkiyi yüzleştirmeyle gidermeye çalışmalıdır. Karar ziynet uyuşmazlıklarının 8. Hukuk Dairesinin görev alanında olduğu döneme aittir; ilke boşanma davalarındaki tanık dinlemesi için de geçerlidir.
Yüzleştirmeye rağmen çelişki giderilemezse, hâkim hangi tanığın beyanını neden üstün tuttuğunu gerekçesinde göstermelidir. Yargıtay’ın farklı dairelerinin kararlarında da tanık beyanları arasındaki çelişkinin yüzleştirmeyle giderilmeye çalışılması, giderilemezse hangi taraf tanığının beyanının üstün tutulduğunun karar gerekçesinde gösterilmesi istenir (Yargıtay 8. HD, 2019/804 E., 2019/3168 K., 26.03.2019). Çelişkili beyanların değerlendirilmesi 15. Bölümde ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Tanığın sözleri tutanağa nasıl geçer?#
Tanığın sözleri tutanağa yazılarak önünde okunur ve tutanağın altı kendisine imzalatılır (HMK m. 261/5). Tanık beyanı mutlak olarak tutanağa yazılması gereken hususlardandır ve beyanda bulunana okunur (HMK m. 154/3-d). Tutanak, kanun yolu incelemesinde beyanın tek kaynağıdır; bu nedenle tanığın kendi sözcüklerinin, özellikle “gördüm”, “duydum”, “bana anlattılar” gibi ifadelerinin tutanağa doğru geçmesi büyük önem taşır.
İmza kuralı çocuk tanık için de geçerlidir. Bölge adliye mahkemesi, ilk derece mahkemesinin yeminsiz dinlediği ortak çocuğun sözlerini yaşı küçük olduğu gerekçesiyle imzalatmamasını, tanığın yaşının küçük olması hâlinde imzasının alınmayacağına dair yasal bir düzenleme bulunmadığı gerekçesiyle kaldırma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2024/482 E., 2024/8264 K., 05.11.2024). Tahkikat ve yargılama işlemleri teknik araçlarla kayda alınırsa, bu durum bir tutanakla tespit edilir (HMK m. 154/5).
Tanık beyanı tutanağa yazılırken söylenenin özü değişebilir; “kızım anlattı” sözü tutanakta “olayı biliyorum” diye geçerse beyanın duyuma dayalı olduğu anlaşılamaz. Beyan okunurken dikkatle dinleyin; eksik veya hatalı yazılan bir ifadeyi tanık imzalamadan önce düzeltilmesini isteyin. Taraf vekilleri sözlü açıklamalarını hâkimin izniyle doğrudan tutanağa yazdırabilir (HMK m. 154/2).
Tanık Türkçe bilmiyorsa veya engelliyse nasıl dinlenir?#
Tanık Türkçe bilmezse tercümanla dinlenir. Tanık sağır ve dilsiz olup okuma yazma biliyorsa sorular kendisine yazılı olarak bildirilir ve cevapları yazdırılır; okuma yazma bilmiyorsa hâkim, işaret dilinden anlayan bilirkişi yardımıyla dinler (HMK m. 263). Hasta veya engelli olması nedeniyle mahkemeye gelemeyen tanık bulunduğu yerde dinlenir (HMK m. 259/3); mahkeme gerçeğin ortaya çıkması için gerekliyse tanığın olayın gerçekleştiği veya şeyin bulunduğu yerde dinlenmesine de karar verebilir (HMK m. 259/2).
Tanıklar dinlenirken duruşma gizli yapılabilir mi?#
Evet. Boşanma davasında hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m. 184/6). Evliliğin mahrem ayrıntılarının, cinsel hayatın veya çocuklara ilişkin hassas olayların konuşulacağı dosyalarda gizli duruşma, tanıkların dinleyici önünde konuşmanın sıkıntısını yaşamadan anlatmalarını kolaylaştırır. Öğretide de mahkeme salonunun ve bir otorite önünde konuşmanın tanıklar için zorlayıcı olabileceği, mekânın beyanın içeriğini etkileyebileceği vurgulanır (Nuhoğlu, s. 643).
Tanık kimliği ve yakınlığı sorulduktan, çekinme hakkı hatırlatıldıktan ve kural olarak yemin ettirildikten sonra, diğer tanıklardan ayrı olarak dinlenir; beyanı tutanağa yazılıp okunur ve imzalatılır. Tanık beyanları çelişirse çelişki gerektiğinde yüzleştirmeyle giderilmeye çalışılır (Yargıtay 8. HD, 2020/944 E., 2020/5388 K., 24.09.2020; Yargıtay 2. HD, 2024/482 E., 2024/8264 K., 05.11.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/3357 E., 2024/4505 K., 11.06.2024).
Tanık dinlenecek duruşmaya bir soru listesiyle gidin ve listeyi tanığın serbest anlatımına göre güncelleyin. Karşı tarafın tanığına soru sorarken tek bir amaca odaklanın: duyumu, soyutluğu veya çelişkiyi ortaya çıkarmak. Tanığın kendi tanığınızdan farklı anlattığı bir olay varsa, iki tanığın yüzleştirilmesini o duruşmada isteyin; çünkü tanıklar sonraki duruşmalarda birbirinin beyanını öğrenmiş olur.
Bu bölümde anılan öğreti
- Nuhoğlu, Hatice, “Boşanma Sürecine Kolektif Katılım: Tanıklık Müessesesi”, International Journal of Social Inquiry, C. 15, S. 2, Aralık 2022, s. 627–647