Tanıklar kural olarak davaya bakan mahkemede dinlenir; mahkemenin yargı çevresi dışında bulunan tanık, bulunduğu yer mahkemesi tarafından talimat (istinabe) yoluyla dinlenebilir (HMK m. 259). Talimatla dinlemede tanığın hangi hususlardan dinleneceğini hâkim belirler; talimat yazısı bu hususları göstermezse tanık eksik dinlenir. Yargıtay, talimatla dinlenen tanıklara yalnız boşanma hakkında soru sorulup ziynet iddiası sorulmadığı için ziynet davasının reddini bozmuştur. Talep edilirse tanığın nerede ve ne zaman dinleneceği taraflara bildirilir; talimat duruşmasına katılıp soru soran taraf, sonradan tanığın yeniden dinlenmesini kolayca isteyemez. Mahkeme tanığın ses ve görüntü aktarımıyla (SEGBİS) bulunduğu yerden dinlenmesine resen veya talep üzerine karar verebilir (HMK m. 149/2). Yurt dışındaki tanık, yardım istenen devletin mevzuatına göre dinlenir; o ülkenin usulüne göre yeminsiz dinlenmesi beyanı geçersiz kılmaz. Hâkim gerekli gördüğünde tanığa soru kâğıdı da gönderebilir (HMK m. 246).
Başka şehirdeki tanık nasıl dinlenir?#
Tanık mahkemenin yargı çevresi dışında bulunuyorsa, bulunduğu yer mahkemesi tarafından dinlenmesine karar verilebilir. İstinabe yoluyla dinlenmesine karar verilen tanığın nerede, hangi gün ve saatte dinleneceği talepleri hâlinde taraflara tebliğ edilir; tanığın hangi hususlardan dolayı dinleneceğini hâkim belirler (HMK m. 259/4). Uygulamada buna talimat denir: Davaya bakan mahkeme, tanığın bulunduğu yerdeki aile mahkemesine bir yazı göndererek tanığın dinlenmesini ister; talimat mahkemesi tanığı dinler ve tutanağı asıl mahkemeye gönderir.
Talimatla dinlemede de HMK m. 254–261’deki bütün kurallar uygulanır: Kimlik ve yakınlık sorulur, çekinme hakkı hatırlatılır, yemin ettirilir, tanık ayrı dinlenir ve beyanı okunup imzalatılır. Talimat mahkemesi davayı bilmediği için, tanığa neyin sorulacağı asıl mahkemenin talimat yazısından anlaşılır. Bu nedenle talimat yazısının içeriği tanık beyanının kalitesini doğrudan belirler.
Talimat yazısında tanığın hangi konularda dinleneceği belirtilmeli mi?#
Evet. Tanık dinlenmeden önce hakkında tanıklık yapacağı olayla ilgili olarak hâkim tarafından kendisine bilgi verilir ve tanıklık edeceği konulara ilişkin bildiklerini söylemesi istenir (HMK m. 260). Talimatla dinlemede bu bilgi talimat yazısıyla verilir. Yargıtay’ın bu konudaki kararı eksik bir talimatın sonucunu açıkça gösterir:
Talimatla dinlenen tanığa davadaki bütün çekişmeli konular sorulmalıdır
Kadın, erkeğin borçlarını kapatmak için ziynetlerini elinden aldığını ve iade etmediğini ileri sürerek ziynetlerin iadesini istemiş, usulüne uygun olarak tanık ve yemin deliline dayanmıştı. Kadının tanıkları talimat yoluyla dinlenmiş, ancak yalnız boşanma davası hakkında beyanda bulunmuşlardı; ziynetlere ilişkin bilgileri kendilerine sorulmamıştı. Mahkeme ziynet davasını ispatlanamadığı gerekçesiyle reddetti. Daire şöyle demiştir:
“Davalı-davacı kadının bildirdiği tanıklar talimat yoluyla dinlenmiş, tanıklar sadece boşanma davası hakkında beyanlarda bulunmuş, ziynet eşyasına ilişkin bilgileri tanıklara sorulmamıştır.”
Değerlendirme. Daire, kadının bildirdiği tanıkların usulünce dinlenerek dosyadaki bütün delillerin birlikte değerlendirilmesini ve gerekirse yemin delilinin de hatırlatılmasını istemiş, kararı bu yönden bozmuştur. Talimat yazısının eksik kalmasının sonucu tarafa yüklenemez; ancak tarafın da talimat yazısını kontrol edip eksikliği ilk fırsatta bildirmesi gerekir.
Talimat yazılmadan önce mahkemeye, her tanığın hangi vakıalar (kusur olayları, ziynet, ekonomik durum, velayet) hakkında dinleneceğini gösteren bir dilekçe verin ve talimat yazısına eklenmesini isteyin. Talimat mahkemesine gidecekseniz, dinleme gününün size bildirilmesini talep edin (HMK m. 259/4).
Talimat duruşmasına katılmak gerekir mi?#
Zorunlu değildir, ama çok önemlidir. Talep edilirse tanığın talimat mahkemesinde dinleneceği yer, gün ve saat taraflara tebliğ edilir (HMK m. 259/4). Taraf veya vekili talimat duruşmasına katılarak tanığa soru sorabilir (HMK m. 152). Bu imkân kullanılmışsa, tanığın sonradan yeniden dinlenmesini istemek güçleşir: Bölge adliye mahkemesinin, talimatla dinlenen tanığın dinlenmesi sırasında erkek ve vekilinin talimat mahkemesindeki duruşmada hazır bulunduğunu ve sorularını da yönelttiğini belirterek tanığın istinaf aşamasında yeniden dinlenmesi talebini yerinde görmediği karar Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/385 E., 2023/3072 K., 07.06.2023).
Talimatla dinlenen tanığın daha sonra asıl mahkemede yeniden dinlenmesi de mümkündür; ancak iki beyan arasındaki farklar, beyanın inandırıcılığı bakımından değerlendirilir. Hukuk Genel Kurulu, erkeğin babasının talimatla dinlendiğinde olayı oğlunun telefonla anlatmasıyla öğrendiğini, ilk derece mahkemesinde yeniden dinlendiğinde ise gelininin itirafıyla öğrendiğini söylediğine dikkat çekmiş ve iki beyanın da duyuma dayalı olduğunu kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2023/130 E., 2024/147 K., 06.03.2024).
Tanık SEGBİS ile dinlenebilir mi?#
Evet. Mahkeme resen veya taraflardan birinin talebi üzerine tanığın, bilirkişinin veya uzmanın aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulunduğu yerden dinlenmesine karar verebilir (HMK m. 149/2). Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde mahkeme, ilgililerin bu yolla dinlenmesine resen de karar verebilir (HMK m. 149/3).
Ses ve görüntü aktarımı, talimat yoluna göre önemli bir üstünlük taşır: Tanığı davaya bakan hâkim doğrudan dinler, soruları kendisi sorar, tanığın tavrını ve cevaplarını kendisi gözlemler. Talimatta ise beyanı dosyayı bilmeyen bir mahkeme alır. Bu nedenle başka şehirdeki veya hasta ya da engelli tanık için SEGBİS ile dinleme talep edilmesi, beyanın kalitesini artırır. SEGBİS ile dinlemede de kimlik tespiti, çekinme hakkının hatırlatılması, yemin ve ayrı dinleme kuralları uygulanır. Kanaatimizce tanığın bağlandığı yerde başka tanıkların veya taraflardan birinin bulunmaması güvence altına alınmalı, bu husus tutanağa geçirilmelidir. 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla HMK m. 149’a eklenen dördüncü fıkra, ses ve görüntü aktarımıyla duruşmaya katılanlar bakımından ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ve sulh dışında elle atılan imzaya ilişkin hükümlerin uygulanmayacağını öngörür; tanık beyanının imzası bakımından da bu hüküm göz önünde tutulmalıdır.
Yurt dışındaki tanık nasıl dinlenir?#
Yurt dışındaki tanık, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler veya karşılıklılık çerçevesinde istinabe yoluyla dinlenir; dinleme, yardım istenen devletin kendi mevzuatında öngörülen şekillere uygun olarak yapılır. Bölge adliye mahkemesi, Yurt Dışı Tebligat ve İstinabe Taleplerinde Uyulması Gereken Usul ve Esaslara Dair Tebliğ uyarınca istinabe işlemlerinin adli yardımlaşma istenen tarafın kendi mevzuatında öngörülen şekillere uygun olarak yerine getirileceğini, bu nedenle o ülke mevzuatına göre yeminsiz dinlenen ortak çocukların beyanlarının hükme esas alınmamasının söz konusu olmayacağını kabul etmiş; karar Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2024/1304 E., 2024/8588 K., 12.11.2024).
Uygulamada yurt dışındaki tanık için istinabe süreci uzun sürebilir. Bu nedenle tanık Türkiye’ye geliyorsa duruşmada hazır bulundurulması (HMK m. 243/1), mümkünse ses ve görüntü aktarımıyla dinlenmesi veya konsolosluk aracılığıyla dinlenmesinin talep edilmesi pratik çözümlerdir. Yurt dışındaki eşlerin boşanma davalarına ilişkin ayrıntılar yazarların Yargıtay İçtihatları Işığında Anlaşmalı Boşanma Davası adlı eserinde de ele alınmıştır.
Tanığa soru kâğıdı gönderilebilir mi?#
Evet, ama istisnaidir. Hâkim gerekli görülen hâllerde, sözlü olarak dinlenmesi yerine belirlenecek süre içinde cevaplarını yazılı olarak bildirmesi için tanığa soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir. Bu şekilde işlem yapılması, tanığın vereceği cevabın hükme yeterli olup olmadığını hâkimin takdir etmesine engel olmaz; hâkim yazılı cevapların yetersiz olması hâlinde tanığı dinlemek üzere davet edebilir (HMK m. 246).
Soru kâğıdı, tanığın beyanının yalnız sınırlı ve teknik bir konuya ilişkin olduğu durumlarda, örneğin bir ödeme tarihinin veya bir belgenin varlığının doğrulanmasında yararlı olabilir. Kusur vakıalarına ilişkin tanıklıkta ise soru kâğıdı uygun değildir; çünkü tanığın tavrını gözlemleme, ek sorular sorma ve karşı tarafın soru sorma imkânı ortadan kalkar. Kanaatimizce boşanma davasının çekişmeli kusur vakıalarında soru kâğıdıyla alınan cevaplar, sözlü dinlemenin yerini tutmaz.
Talimatla dinlenecek tanığa davadaki bütün çekişmeli konular sorulmalıdır; talimat yazısındaki eksiklik nedeniyle sorulmayan konu bakımından tanık usulünce dinlenmiş sayılmaz. Yurt dışında istinabe yoluyla dinlenen tanık, o ülkenin usulüne göre dinlenir; yeminsiz dinlenmesi beyanı tek başına geçersiz kılmaz (Yargıtay 2. HD, 2024/1912 E., 2024/9220 K., 28.11.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/1304 E., 2024/8588 K., 12.11.2024).
Başka şehirdeki önemli tanıklar için talimat yerine ses ve görüntü aktarımıyla dinlenmeyi talep edin; talep reddedilirse talimat yazısını kontrol edin ve dinleme gününün size bildirilmesini isteyin. Talimat tutanağı dosyaya geldiğinde, tanığa bütün konuların sorulup sorulmadığını hemen inceleyin; eksik varsa beyanlara karşı diyeceklerinizi bildirirken tanığın eksik konularda yeniden dinlenmesini isteyin.