TMK 348, velâyetin kaldırılmasının koşullarını düzenler. Hâkim, çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa iki hâlde velâyetin kaldırılmasına karar verir: ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velâyet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması. Velâyet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır; kararda aksi belirtilmedikçe kaldırma mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar. Velâyetin kaldırılması ağır sonuçlar doğuran bir karardır ve asıl olan çocuğun velâyet altında kalmasıdır (Yargıtay 2. HD, 2018/4106 E., 2018/9182 K., 13.09.2018); kaldırma koşulları yoksa velâyetin değiştirilmesine karar verilir (Yargıtay 2. HD, 2018/3602 E., 2018/7935 K., 21.06.2018).
- Velâyetin kaldırılması
- Ana veya babanın velâyet hakkının hâkim kararıyla sona erdirilmesi.
- Velâyetin değiştirilmesi
- Velâyetin, durumun değişmesi üzerine bir ebeveynden diğerine verilmesi.
- Savsaklama
- Ana veya babanın çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde ihmal etmesi.
- Kademelilik
- Velâyetin kaldırılmasına ancak diğer önlemler sonuç vermez veya yetersiz kalacağı anlaşılırsa başvurulması.
TMK 348 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Ön koşul | Diğer koruma önlemleri sonuç vermemiş veya yetersiz kalacağı anlaşılmış olmalı | TMK m. 348/1 |
| Birinci sebep | Deneyimsizlik, hastalık, başka yerde bulunma veya benzeri nedenle görevi gereği gibi yerine getirememe | TMK m. 348/1-1 |
| İkinci sebep | Yeterli ilgi göstermeme veya yükümlülükleri ağır biçimde savsaklama | TMK m. 348/1-2 |
| Her ikisinden kaldırma | Çocuğa vasi atanır | TMK m. 348/2 |
| Kapsam | Kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocuklar | TMK m. 348/3 |
| Son çare | Asıl olan çocuğun velâyet altında kalması | Yargıtay 2. HD, 2018/9182 K. |
| Kaldırma ve değiştirme | Koşullar yetmiyorsa velâyet değiştirilir | Yargıtay 2. HD, 2018/7935 K. |
| Usul | Usulüne uygun açılmış dava gerekir; tedbirle kaldırılamaz | Yargıtay HGK, 2010/389 K. |
| Vasi | Küçüğün yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi atar | Yargıtay 2. HD, 2006/7839 K. |
| Giderler | Ana ve babanın bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü sürer | TMK m. 350 |
TBMM gerekçesine göre madde, eski Kanun'un 274. maddesini karşılar ve İsviçre Medenî Kanunu'nun 311. maddesinden alınmıştır. Gerekçe, velâyetin kaldırılabilmesi için çocuğun korunmasıyla ilgili diğer önlemlerin uygulanıp sonuç alınmamış ya da bu önlemlerin daha başlangıçta yetersiz kalacağının anlaşılmış olması gerektiğini vurgular; birinci bentteki sayımın sınırlı olmadığını, sebeplerin ortak özelliğinin velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engelleyen ve belli bir süreklilik gösteren sebepler olmasını belirtir. Gerekçeye göre eski metinden farklı olarak maddede ayrıca yer almayan kısıtlılık da bu sebepler arasında değerlendirilecektir. Tasarının 348. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 446).
Bu maddede dikkat edilecek ilk nokta, velâyetin kaldırılmasının son çare olmasıdır: diğer koruma önlemleri sonuç vermemiş ya da yetersiz kalacağı anlaşılmış olmalıdır (TMK m. 346, TMK m. 347); asıl olan çocuğun velâyet altında kalmasıdır (Yargıtay 2. HD, 2018/4106 E., 2018/9182 K., 13.09.2018). İkinci nokta, kaldırma koşulları gerçekleşmiyorsa mahkemenin velâyetin değiştirilmesi ile yetinmesidir (Yargıtay 2. HD, 2018/3602 E., 2018/7935 K., 21.06.2018). Üçüncü nokta, kaldırma kararının kural olarak mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsamasıdır; sebep yalnızca bir çocuk yönünden gerçekleşmişse bu kararda belirtilmelidir (Yargıtay 2. HD, 2014/25497 E., 2014/24988 K., 08.12.2014).
Ön koşul: diğer önlemlerin yetersizliği
- Kademelilik: Koruma önlemleri ve yerleştirme sonuç vermemiş veya yetersiz kalacağı anlaşılmış olmalıdır.
- Son çare: Asıl olan çocuğun velâyet altında kalmasıdır.
- Ayrı dava: Velâyet tedbir yoluyla kaldırılamaz.
348. madde, çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerin en ağır basamağıdır. Hâkim velâyetin kaldırılmasına, ancak çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa karar verir; bu önlemler koruma önlemleri ile çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesidir (TMK m. 346, TMK m. 347). Gerekçeye göre önceden aldığı önlemlerden bir sonuç alamayan veya önlemlerin hiçbirinin sonuç vermeyeceğini daha baştan anlayan hâkim, maddedeki sebeplerden biri varsa velâyeti kaldırmalıdır. Yargıtay, velâyetin kaldırılmasının ana veya baba için ağır sonuçlar doğurduğunu ve asıl olanın ana ve babası sağ olan çocuğun velâyet altında bırakılması olduğunu vurgulamıştır (Yargıtay 2. HD, 2018/4106 E., 2018/9182 K., 13.09.2018).
Velâyetin kaldırılması ayrı bir dava konusudur. Hukuk Genel Kurulu, velâyetin kaldırılmasının kişisel ilişkinin engellenmesinden daha ağır sonuçları olan ve kanunda özel koşullara bağlanmış bir dava türü olduğunu, usulüne uygun açılmış bir dava ya da kamu tarafından yapılmış bir ihbar olmadan tedbir yoluyla karara bağlanamayacağını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2010/2-356 E., 2010/389 K., 14.07.2010). Çocuğa fiilen bakan babaannenin açtığı bir davada Yargıtay, aile mahkemesi uzmanından ayrıntılı rapor alınmasını ve delillerin çocuğun üstün yararı gözetilerek değerlendirilmesini istemiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/21618 E., 2010/3066 K., 22.02.2010).
Birinci sebep: velâyet görevini gereği gibi yerine getirememe
- Sebepler: Deneyimsizlik, hastalık, başka bir yerde bulunma veya benzeri sebepler.
- Sayım sınırlı değildir: Gerekçeye göre benzeri sebepler de bu kapsama girer.
- Süreklilik: Sebep, görevin yerine getirilmesini belli bir süre engellemelidir.
- Kısıtlılık: Gerekçeye göre kısıtlılık da bu bent kapsamında değerlendirilir.
Birinci bent, ana ve babanın velâyet görevini gereği gibi yerine getirememesini düzenler. Kanun deneyimsizlik, hastalık ve başka bir yerde bulunmayı örnek olarak sayar ve benzeri sebepleri de kapsar; gerekçeye göre bu sayım sınırlı değildir ve sebeplerin ortak özelliği velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engelleyen, belli bir süreklilik gösteren sebepler olmalarıdır. Gerekçe, eski metinden farklı olarak maddede ayrıca sayılmayan kısıtlılığın da bu sebepler arasında değerlendirileceğini belirtir. Bendin ilk metninde yer alan "özürlü olması" ibaresi ise 2005 yılında metinden çıkarılmıştır.
Başka bir yerde bulunma tek başına yeterli değildir; sebebin görevin yerine getirilmesini gerçekten engellemesi gerekir. Zorunlu askerlik hizmeti nedeniyle çocuktan ayrı kalan ve bu sürede çocuğun giderlerinin bir kısmını karşılayan babanın velâyetinin kaldırılması, 348. madde koşulları oluşmadığı için bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2006/15593 E., 2007/4751 K., 22.03.2007).
İkinci sebep: ilgisizlik ve ağır savsaklama
- Yeterli ilgi göstermeme: Ana ve babanın çocukla gereği gibi ilgilenmemesi.
- Ağır savsaklama: Çocuğa karşı yükümlülüklerin ağır biçimde ihmal edilmesi.
- İspat: Velâyet sahibinin kendi davranışı kanıtlanmalıdır.
İkinci bent, ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlini düzenler. Bu sebep, velâyet sahibinin kendi davranışında aranır ve kanıtlanmalıdır. Çocuk anneden onun iradesi dışında alıkonulduğunda annenin velâyet görevini yerine getirmediği kabul edilmemiş ve velâyetin kaldırılması koşullarının gerçekleşmediği belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2015/876 E., 2015/8120 K., 21.04.2015). Velâyet kendisinde bulunan annenin, aileler arasındaki bir kavgadan sonra çocukları babalarına teslim etmek zorunda kalıp geri alamaması da velâyetin kaldırılmasını haklı kılmamıştır (Yargıtay 2. HD, 2018/4106 E., 2018/9182 K., 13.09.2018). Hukuk Genel Kurulu da anneannesinin yanında kalan çocukla ilgilenen babanın velâyetinin kaldırılmasını gerektiren bir davranışının kanıtlanamadığını belirterek çocuğun babaya teslimi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2014/1047 E., 2016/171 K., 24.02.2016).
Velâyetin kaldırılması ile değiştirilmesi arasındaki fark
- Kaldırma: 348. maddedeki ağır koşullara bağlıdır; kural olarak mevcut ve doğacak çocukları kapsar.
- Değiştirme: Durumun değişmesine dayanır; velâyet diğer ebeveyne verilir.
Velâyetin kaldırılması ile değiştirilmesi farklı sonuçlar doğurur. Velâyetin kaldırılması 348. maddedeki ağır koşullara bağlıdır ve kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar; velâyetin değiştirilmesi ise durumun değişmesine dayanır ve velâyet diğer ebeveyne verilir (TMK m. 183, TMK m. 349, TMK m. 351). Toplanan deliller kaldırma koşullarına yetmiyorsa mahkeme velâyetin değiştirilmesine karar vermelidir; Yargıtay hüküm fıkrasındaki kaldırma ifadesini değiştirme şeklinde düzelterek kararı onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2018/3602 E., 2018/7935 K., 21.06.2018).
Vasi atanması ve kararın kapsamı
- Vasi: Velâyet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.
- Görevli makam: Vasiyi küçüğün yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi atar.
- Kapsam: Kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocuklar.
Velâyet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır. Velâyet altında bulunmayan küçük vesayet altına alınır ve vasi atanmasına küçüğün yerleşim yerindeki vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi karar verir; aile mahkemesinin velâyetini kaldırdığı çocuğu dedesinin velâyeti altına koyması bu nedenle kanun yararına bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2006/1224 E., 2006/7839 K., 18.05.2006; TMK m. 404).
Son fıkraya göre kararda aksi belirtilmedikçe velâyetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar. Bu nedenle annenin velâyetinin kaldırıldığı bir davada, babanın talebinden vazgeçtiği diğer çocuk için de velâyet düzenlemesi yapılması gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2017/5502 E., 2017/12056 K., 01.11.2017). Sebep yalnızca bir çocuk yönünden gerçekleşmişse mahkeme bunu kararında açıkça belirtmelidir; Yargıtay, kaldırma kararının davalının diğer çocuklarını kapsamadığını hüküm fıkrasına ekleyerek kararı düzeltmiştir (Yargıtay 2. HD, 2014/25497 E., 2014/24988 K., 08.12.2014).
Velâyetin kaldırılmasının sonuçları
Velâyetin kaldırılması ana ve babayı çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğünden kurtarmaz; ana ve baba ile çocuğun ödeme gücü yoksa bu giderler Devletçe karşılanır ve nafakaya ilişkin hükümler saklıdır (TMK m. 350). Velâyetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim, re'sen ya da ana veya babanın istemi üzerine velâyeti geri verir (TMK m. 351).
Velâyetin kaldırılmasını istiyorsanız, daha hafif önlemlerin neden yetersiz kaldığını ve velâyet sahibinin çocuğa yeterli ilgi göstermediğini veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığını somut olgularla ortaya koyun; koşullar yetmiyorsa velâyetin değiştirilmesini ikinci kademede isteyebilirsiniz. Velâyetinizin kaldırılması isteniyorsa, çocukla ilgilendiğinizi, giderlerine katıldığınızı ve çocuğun sizden iradeniz dışında ayrı kaldığını gösteren delilleri toplayın. Birden fazla çocuğunuz varsa, kaldırma kararının kural olarak bütün çocukları kapsayacağını, sebep yalnızca bir çocuk yönünden varsa bunun kararda belirtilmesi gerektiğini unutmayın. Sebep ortadan kalktığında velâyetin geri verilmesini isteyebilirsiniz (TMK m. 351).
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Velâyet sahibi babanın velâyetinin kaldırılmasını gerektiren bir davranışı kanıtlanmadıkça, anneannesinin yanında kalan çocuğun babaya teslimine karar verilmelidir
Annenin ölümünden sonra velâyet kendiliğinden babaya geçmişti; çocuk anneannesinin yanında kalıyor, baba onunla dönemsel olarak ilgileniyordu. Baba çocuğun kendisine teslimini istedi; anneanne savunma yoluyla babanın velâyetinin kaldırılmasını talep etti. Yerel mahkemenin kararı Özel Dairece bozuldu, mahkeme önceki kararında direndi.
“O halde, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 348. ve 349. maddelerinde gösterilen sebeplerin gerçekleşmesi durumunda anne ya da babadan velayetin kaldırılmasına karar verilebilecek ve her ikisinden velayetin kaldırılmasına karar verildiği taktirde de çocuk için bir vasi atanabilecektir.”
Ne anlama geliyor? Hukuk Genel Kurulu, velâyetin ancak 348 ve 349. maddelerde gösterilen sebepler gerçekleştiğinde kaldırılabileceğini vurgulamıştır. Somut olayda baba, çocuğun bir yaşını doldurmasından sonra onu yatılı olarak da alarak ilgilenmiş; anneannenin çocukla babanın görüşmesini engellemesi üzerine dava açılmıştı. Kurul, babanın velâyetin kaldırılmasını gerektiren bir davranışının kanıtlanamadığını belirterek anneannenin bu yöndeki talebinin reddine ve çocuğun velâyet sahibi babaya teslimine karar verilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Karar oyçokluğuyla verilmiştir.
Velâyetin kaldırılması ana ve baba için ağır sonuçlar doğurur; asıl olan, ana ve babası sağ olan çocuğun velâyet altında bırakılmasıdır
Mahkeme, velâyet kendisinde bulunan annenin çocukları dedelerine bıraktığı ve onlarla ilgilenmediği gerekçesiyle annenin velâyetini kaldırdı. Tanık beyanlarına göre anne, aileler arasında çıkan büyük bir kavgadan sonra çocukları babalarına teslim etmek zorunda kalmış ve sonra geri alamamıştı.
“Velayetin kaldırılması kararı ana veya baba için ağır sonuçlar doğuran bir karardır. Asıl olan ana/babası sağ olan velayete tabi çocuğun, velayet altında bırakılmasıdır.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılmasının son çare niteliğini vurgular. Daire, annenin çocukları kendi iradesiyle bırakmadığını, velâyet görevini yerine getirmekten aciz olduğunu gösteren bir delil bulunmadığını belirterek davanın reddi gerektiği sonucuna varmıştır. Çocuğun fiilen başka birinin yanında kalması tek başına velâyetin kaldırılması için yeterli değildir; annenin çocuğa yeterli ilgiyi göstermediği veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığı kanıtlanmalıdır.
Toplanan deliller velâyetin kaldırılması koşullarına yetmiyorsa velâyetin değiştirilmesine karar verilir; hüküm kaldırma yerine değiştirme şeklinde kurulmalıdır
Velâyetin değiştirilmesi davasında mahkeme, hüküm fıkrasında velâyetin kaldırılarak diğer ebeveyne verilmesine karar verdi; karar temyiz edildi.
“Toplanan deliller yukarıda açıklanan şekilde bir durumun varlığına yeterli olmayıp, velayetin değiştirilmesine yol açar (TMK m. 183, 349,351/1). Öyle ise kanun hükmünün uygulanmasında hata yapılması bozmayı gerektirir. Ancak bu yanlışlığın giderilmesi yeniden yargılama yapılmasının gerektirmediğinden kararın düzeltilerek onanması Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun 438/7. maddesine uygun düşer.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılması ile değiştirilmesi arasındaki farkı gösterir. Velâyetin kaldırılması 348. maddedeki ağır koşullara bağlıdır ve kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar; velâyetin değiştirilmesi ise durumun değişmesine dayanır (TMK m. 183, TMK m. 349, TMK m. 351). Daire, kaldırma koşulları gerçekleşmediği hâlde hüküm fıkrasında velâyetin kaldırılmasından söz edilmesini hatalı bulmuş ve hükmü, velâyetin bu maddeler gereğince değiştirilmesi şeklinde düzelterek onamıştır.
Zorunlu askerlik hizmeti nedeniyle çocuktan ayrı kalan ve bu sürede giderlerin bir kısmını karşılayan babanın velâyeti kaldırılamaz
Babanın velâyetinin kaldırılması istendi; baba, zorunlu askerlik hizmeti nedeniyle çocuktan ayrı kalmıştı. Mahkeme davayı kabul etti ve baba kararı temyiz etti.
“Babanın, zorunlu askerlik hizmeti nedeniyle çocuktan ayrı kaldığı anlaşılmaktadır. Askerlik görevi süresincede çocuğun giderlerinin bir kısmını karşıladığı görülmektedir. Türk Medeni Kanununun 348. madde koşullarının oluşmamasına rağmen davanın kabulü doğru olmamıştır.”
Ne anlama geliyor? Karar, başka bir yerde bulunmanın kendiliğinden velâyetin kaldırılması sebebi olmadığını gösterir. Birinci bentteki sebepler velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engellemelidir; gerekçeye göre bu sebeplerin ortak özelliği, görevin yerine getirilmesini engelleyen ve belli bir süreklilik gösteren sebepler olmalarıdır. Askerlik gibi geçici bir ayrılık sırasında çocuğun giderlerinin bir kısmını karşılayan babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermediği veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığı da söylenemez; Daire bu nedenle 348. madde koşullarının oluşmadığını belirtmiştir.
Çocuk anneden onun iradesi dışında alıkonulduysa, annenin velâyet görevini yerine getirmediği veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığı kabul edilemez
Babanın ölümünden sonra velâyet anneye kalmıştı; anne ve çocuk, babanın kardeşine ait evin alt katında oturuyordu. Anne bir süreliğine kendi ailesinin yanına gidip döndüğünde babanın kardeşi kilidi değiştirerek onu eve almadı ve çocuğu yanında alıkoydu; ardından annenin velâyetinin kaldırılmasını istedi. Mahkeme davayı kabul etti.
“Davalının velayet görevini yerine getirmesini engelleyen yasal bir sebep bulunmadığı gibi, çocuğa yeterli ilgiyi göstermediğine ve yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığını kabule yeterli ciddi bir sebep ve deliller de bulunmamaktadır. Velayetin davalı (anne)'den kaldırılmasını gerektiren şartlar gerçekleşmemiştir.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılması koşullarının velâyet sahibinin kendi davranışında aranması gerektiğini gösterir. Çocuğun başkası tarafından alıkonulması, annenin çocuğa yeterli ilgiyi göstermediği ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığı anlamına gelmez. Daire, annenin velâyet görevini yerine getirmesini engelleyen yasal bir sebep ve bu yönde ciddi delil bulunmadığını belirterek davanın reddi gerektiği sonucuna varmıştır.
Velâyetin kaldırılması kararı kural olarak mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar; velâyeti kaldırılan ebeveynin diğer çocuğu için de düzenleme yapılmalıdır
Mahkeme, boşanmada velâyetleri anneye verilen çocukların bir kısmının velâyetini anneden kaldırarak babaya verdi; babanın talebinden vazgeçtiği diğer çocuk hakkında ise karar verilmesine yer olmadığına hükmetti.
“Velayetin kaldırılması kararı kural olarak mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar. Velayet kamu düzenine ilişkin olup velayetin düzenlenmesi zorunludur.”
Ne anlama geliyor? Karar, 348. maddenin son fıkrasının sonucunu gösterir. Velâyetin kaldırılması kararı, kararda aksi belirtilmedikçe ebeveynin mevcut ve doğacak bütün çocuklarını kapsar. Daire, annenin velâyeti kaldırıldığına göre bu kararın diğer çocuğa da sirayet edeceğini, velâyetin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve düzenlenmesinin zorunlu olduğunu belirterek, babanın talebinden vazgeçtiği çocuk hakkında velâyet konusunda karar verilmemesini bozma nedeni saymıştır.
Velâyetin kaldırılması sebebi yalnızca bir çocuk yönünden kanıtlanmışsa, kararda diğer çocukların kapsam dışında olduğu belirtilmelidir
Mahkeme, babanın bir çocuğu üzerindeki velâyetini kaldırdı. Babanın ikinci eşinden doğan çocukları bakımından velâyetin kaldırılmasını gerektiren bir durum kanıtlanmamıştı.
“Dosya kapsamından; davalı babanın ikinci eşinden dünyaya gelen çocuklar yönünden velayetin kaldırılmasını gerektirecek bir durumun varlığı ispatlanmamıştır.”
Ne anlama geliyor? Karar, son fıkradaki kararda aksi belirtilmedikçe ibaresinin işlevini gösterir. Velâyetin kaldırılması kural olarak mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsadığından, sebep yalnızca bir çocuk yönünden gerçekleşmişse mahkeme bunu kararında açıkça belirtmelidir. Daire, hüküm fıkrasına velâyetin kaldırılması kararının davalının mevcut ve doğacak diğer çocuklarını kapsamadığı yönünde bir cümle ekleyerek kararı düzelterek onamıştır.
Velâyeti kaldırılan küçük dedenin velâyeti altına konulamaz; vesayet altına alınmasına küçüğün yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi karar verir
Aile mahkemesi, annenin velâyetini kaldırarak çocuğu dedesinin velâyeti altına bıraktı; daha sonra tavzih yoluyla hükümdeki velâyet sözcüğünü vesayet olarak değiştirdi. Karar, Adalet Bakanlığının yazısı üzerine kanun yararına temyiz edildi.
“Velayet altında bulunmayan küçüğün vesayet altına alınması (MK. md.404), kararının da küçüğün yerleşim yerindeki vesayet dairesi (Sulh Mahkemesi) tarafından verilmesi zorunludur. Bu açıklama karşısında küçüğün Aile Mahkemesince dedenin velayeti altına konulması isabetsizdir.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılmasından sonraki vesayet aşamasını açıklar. Velâyetin kaldırılmasına aile mahkemesi karar verir; velâyet altında bulunmayan küçük ise vesayet altına alınır ve vasiyi küçüğün yerleşim yerindeki vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi atar (TMK m. 404). Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velâyeti altında bulunduğundan (TMK m. 335) dede gibi başka bir kişinin velâyeti altına konulamaz. Daire ayrıca, tavzih yoluyla hükmün değiştirilemeyeceğini belirterek kararı sonuca etkili olmamak üzere kanun yararına bozmuştur.
Babaannenin açtığı velâyetin kaldırılması davasında aile mahkemesi uzmanından ayrıntılı rapor alınmalı ve deliller çocuğun üstün yararı gözetilerek değerlendirilmelidir
Boşanma kararıyla velâyeti anneye verilen çocuk, iki yaşından beri babaannesinin yanında kalıyordu. Babaanne, annenin çocukla ilgilenmediğini ileri sürerek velâyetinin kaldırılmasını ve kendisinin vasi atanmasını istedi; mahkeme iddiayı kanıtlanmamış sayarak davayı reddetti.
“4787 sayılı yasanın 5.maddesi uyarınca aile mahkemesi uzmanından da ayrıntılı rapor alınması ve tüm delillerin "çocuğun üstün yararı" dikkate alınarak birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bunlar yapılmaksızın eksik araştırma sonucu karar verilmesi doğru görülmediğinden hükmün bozulması gerekmiştir.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılması davalarında mahkemenin araştırma yükümlülüğünü gösterir. Çocuğa fiilen bakan babaannenin açtığı davada Daire, ikinci bentteki ilgisizlik ve savsaklama iddiasının incelenmesinde aile mahkemesi uzmanından ayrıntılı rapor alınması ve tüm delillerin çocuğun üstün yararı gözetilerek birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirterek eksik araştırmayla verilen ret kararını bozmuştur.
Velâyetin kaldırılması ancak usulüne uygun açılmış bir dava veya kamu tarafından yapılan bir ihbar üzerine karara bağlanabilir; tedbir yoluyla velâyet kaldırılamaz
Babanın açtığı tedbir dosyasındaki bilgilere dayanarak aile mahkemesi, velâyetin kaldırılması istemini kendiliğinden esasa kaydetti ve annenin velâyetini kaldırdı. Özel Daire, çocuğun korunması için uygun önlemlerle yetinilmesi gerektiğini belirterek kararı bozdu; mahkeme direndi.
“Velayetin kaldırılması Tük Medeni Kanunun 346.maddesinde düzenlenen koruma önlemlerinden biri olmayıp ayrıca dava konusu yapılması gerekir. Velayetin kaldırılmasına karar verilebilmesi için ya usulüne uygun harcı yatırılarak ya da kamu tarafından ihbar üzerine açılan bir dava olmalıdır. Her ne kadar somut olayda tedbir yoluyla koruma istenmiş ise de süresi içerisinde dava açılmadığından bu kararın bir hükmü kalmamıştır. Kaldı ki verilen tedbir kararı velayetin kaldırılması ile ilgili olmayıp çocukla annenin şahsi ilişkisinin engellenmesine yöneliktir. Elde velayetin kaldırılması için ne usulüne uygun açılmış bir dava ne de kamu tarafından yapılan bir talep vardır. Velayetin kaldırılması, çocukla şahsi ilişkinin engellenmesinden daha ağır ve ileriye yönelik sonuçları olan, yasada özel koşullara bağlanmış bir dava türüdür. Dava açılmaksızın, tedbir cümlesinden olmak üzere karara bağlanması olanaklı değildir.”
Ne anlama geliyor? Karar, velâyetin kaldırılmasının usulüne ilişkindir. Velâyetin kaldırılması, çocukla kişisel ilişkinin engellenmesinden daha ağır ve ileriye yönelik sonuçları olan, kanunda özel koşullara bağlanmış bir dava türüdür; bu nedenle ya harcı yatırılarak usulüne uygun açılmış bir dava ya da kamu tarafından ihbar üzerine açılmış bir dava bulunmalıdır. Kurul, velâyetin kamu düzenine ilişkin olmasının hâkimin olaya kendiliğinden el koyabileceği anlamına gelmediğini belirterek, tedbir dosyasındaki bilgilere dayanılarak annenin velâyetinin kaldırılmasını oybirliğiyle bozmuştur (TMK m. 346).
Madde gerekçesi
Madde 348- Yürürlükteki Kanunun 274 üncü maddesini karşılayan bu hüküm, İsviçre Medenî Kanununun 311 inci maddesinden alınmıştır. Maddenin birinci fıkrası, velâyetin bu maddede öngörülen sebeplerle kaldırılabilmesinin ana koşulunu hükme bağlamıştır. Buna göre, velâyetin kaldırılabilmesi için çocuğun korunmasıyla ilgili diğer önlemlerin uygulanmış ve bundan bir sonuç alınmamış ya da bu önlemlerin daha başlangıçta yetersiz kalacağının anlaşılmış olması gerekir. Önceden aldığı önlemlerden bir sonuç alamayan veya alınması söz konusu olabilecek önlemlerin hiçbirinin sonuç vermeyeceğini daha baştan anlayan hâkim, aşağıdaki sebeplerden birinin varlığı hâlinde, velâyetin kaldırılmasına karar vermelidir. Velâyetin kaldırılması sebeplerinden birincisi, maddenin ilk fıkrasının (1) numaralı bendine göre, ana ve babanın velâyet görevini bazı sebeplerle gereği gibi yerine getirememesidir. Görevin gereği gibi yerine getirilememesi ana ve babanın deneyimsizliği veya hastalığı ya da özürlü olması yahut başka bir yerde bulunması sebebiyle meydana gelebileceği gibi, başka bir sebeple de meydana gelebilir. Böylece, (1) numaralı bentteki bu sayım sınırlı bir sayım değildir. Sayımda yer alan sebeplerin ortak özelliği, velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engelleyen ve belli bir süreklilik arzeden sebepler olmasıdır. Bu bentte yapılan ve velâyet görevinin yerine getirilmesini engelleyen sebepler sınırlayıcı olmadıkları için, bu maddede, yürürlükteki metinden farklı olarak, yer almayan "kısıtlılık" da velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engelleyen sebepler arasında değerlendirilecektir; çünkü, "kısıtlı" bir kişinin, o kişi ayırt etme gücüne sahip olsa bile, zaten kendisi sınırlı ehliyetsiz olan bir kişi olarak, velâyet görevini gereği gibi yerine getiremeyeceği açıktır. Kısıtlı ayırt etme gücüne sahip değilse, o zaman da tam ehliyetsizdir ve elbetteki o da -öncelikle- bu bendin kapsamına girer. Maddenin birinci fıkrasının (2) numaralı bendinde belirtilen ikinci sebep ise, ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı olan yükümlülüklerini ağır bir biçimde savsaklamasıdır. Maddenin üçüncü fıkrasına göre, velâyet ana ve babanın her ikisinden de kaldırılırsa, çocuğa bir vasi atanır. Son fıkrada ise, kaldırma kararında aksi belirtilmedikçe, velâyetin kaldırılmasının mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsayacağı hükme bağlanmıştır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 128-129Gerekçe üç noktada yol göstericidir: velâyetin kaldırılmasının diğer önlemlere göre ikincil olduğunu açıkça ortaya koyar, birinci bentteki sayımın örnek niteliğinde olduğunu belirtir ve sebeplerin belli bir süreklilik göstermesi gerektiğini vurgular. Gerekçede birinci bent için anılan özürlülük ise 2005 yılında yapılan değişiklikle bendin metninden çıkarılmıştır.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Gerekçenin belirttiği gibi madde, eski Kanun'un 274. maddesini karşılar:
Velayeti ifadan aciz veya mahcur olan yahut nüfuzunu ağır surette sui istimal eden veya fahiş ihmalde bulunan ana ve babadan, hakim, velayet hakkını nez edebilir. Ana ve babadan velayet nez olununca, çocuğa, bir vasi tayin olunur. Nez'in hükmü, ileride doğacak çocuklara şamildir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.trEski metin, velâyeti yerine getirmekten aciz veya kısıtlı olan, nüfuzunu ağır biçimde kötüye kullanan ya da ağır ihmalde bulunan ana ve babadan velâyetin kaldırılabileceğini düzenliyordu. Yeni metin, velâyetin kaldırılmasını diğer önlemlerin yetersizliği ön koşuluna bağlar ve sebepleri iki bent hâlinde düzenler; kaldırma kararının kapsamı da mevcut ve doğacak bütün çocukları içerecek, ancak kararda aksi belirtilebilecek biçimde yeniden ifade edilmiştir.
| 743 sayılı Kanun m. 274 | 4721 sayılı Kanun m. 348 | |
|---|---|---|
| Ön koşul | Ayrıca aranmaz | Diğer önlemlerin sonuç vermemesi veya yetersiz kalacağının anlaşılması |
| Sebepler | Velâyeti ifadan aciz veya mahcur olma; nüfuzu ağır surette kötüye kullanma; fahiş ihmal | Görevi gereği gibi yerine getirememe; yeterli ilgi göstermeme veya ağır savsaklama |
| Her ikisinden kaldırma | Vasi tayin olunur | Vasi atanır |
| Kapsam | İleride doğacak çocuklara şamil | Kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocuklar |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; birinci fıkranın (1) numaralı bendi "özürlü olması" ibaresini de içeriyordu | 4721 s. K. |
| 07.07.2005 | Birinci fıkranın (1) numaralı bendi yeniden düzenlendi ve "özürlü olması" ibaresi metinden çıkarıldı | 5378 s. K. m. 38 |
Maddenin birinci fıkrasının (1) numaralı bendi, 1.7.2005 tarihli ve 5378 sayılı Kanun'un 38. maddesiyle değiştirilmiştir; değişiklik 7.7.2005 tarihli ve 25868 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir. Tasarı metninde ve Adalet Komisyonunun aynen kabul ettiği metinde bent, "Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, özürlü olması, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velâyet görevini gereği gibi yerine getirememesi" şeklindeydi (S. Sayısı 723, s. 446); değişiklikle bent "özürlü olması" ibaresi olmadan yeniden yazılmıştır. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 348. maddeye ilişkin bir karara rastlanmamıştır.
İlgili maddeler
- TMK m. 183: Boşanmadan sonra durumun değişmesi.
- TMK m. 335: Velâyetin koşulları.
- TMK m. 336: Ana ve baba evli ise velâyet.
- TMK m. 346: Koruma önlemleri.
- TMK m. 347: Çocukların yerleştirilmesi.
- TMK m. 349: Ana veya babanın yeniden evlenmesi hâlinde velâyet.
- TMK m. 350: Velâyetin kaldırılması hâlinde ana ve babanın yükümlülükleri.
- TMK m. 351: Durumun değişmesi.
- TMK m. 404: Küçüklük nedeniyle vesayet.
Velâyetin kaldırılması, velâyetin değiştirilmesi veya boşanma sonrasında çocukla ilgili konulardaki sorularınız için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 348 ne diyor?
Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa, hâkimin maddede sayılan hâllerde velâyetin kaldırılmasına karar vereceğini söyler.
Velâyet hangi durumlarda kaldırılır?
Ana ve baba velâyet görevini deneyimsizlik, hastalık, başka bir yerde bulunma veya benzeri bir sebeple gereği gibi yerine getiremiyorsa ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermiyor veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklıyorsa.
Velâyetin kaldırılmasından önce başka önlemler denenmeli mi?
Evet; diğer koruma önlemleri sonuç vermemiş veya yetersiz kalacağı önceden anlaşılmış olmalıdır (TMK m. 346, TMK m. 347).
Hastalık tek başına velâyetin kaldırılması sebebi midir?
Kanun hastalığı örnek olarak sayar; gerekçeye göre sebebin velâyet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engellemesi ve belli bir süreklilik göstermesi gerekir.
Başka bir yerde bulunmak yeterli mi?
Hayır; zorunlu askerlik nedeniyle ayrı kalan ve giderlere katılan babanın velâyetinin kaldırılması bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, 2006/15593 E., 2007/4751 K., 22.03.2007).
Çocuğun başkasının yanında kalması velâyetin kaldırılması için yeterli mi?
Hayır; çocuk velâyet sahibinin iradesi dışında alıkonulmuşsa kaldırma koşulları gerçekleşmemiş sayılmıştır (Yargıtay 2. HD, 2015/876 E., 2015/8120 K., 21.04.2015).
Velâyetin kaldırılması ile değiştirilmesi arasındaki fark nedir?
Kaldırma 348. maddedeki ağır koşullara bağlıdır; koşullar yetmiyorsa velâyet diğer ebeveyne verilerek değiştirilir (Yargıtay 2. HD, 2018/3602 E., 2018/7935 K., 21.06.2018).
Velâyet her iki ebeveynden kaldırılırsa ne olur?
Çocuğa vasi atanır; vasiyi küçüğün yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi atar (Yargıtay 2. HD, 2006/1224 E., 2006/7839 K., 18.05.2006).
Dede veya babaanne velâyeti alabilir mi?
Hayır; velâyet ana ve babaya aittir, velâyeti kaldırılan çocuk başka birinin velâyeti altına konulamaz (Yargıtay 2. HD, 2006/1224 E., 2006/7839 K., 18.05.2006).
Babaanne velâyetin kaldırılmasını isteyebilir mi?
Çocuğa bakan babaannenin açtığı davada eksik araştırmayla verilen ret kararı bozulmuş, ayrıntılı uzman raporu alınması istenmiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/21618 E., 2010/3066 K., 22.02.2010).
Kaldırma kararı diğer çocukları da etkiler mi?
Kural olarak evet; kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar (Yargıtay 2. HD, 2017/5502 E., 2017/12056 K., 01.11.2017).
Velâyetin kaldırılması tedbir olarak istenebilir mi?
Hayır; usulüne uygun açılmış bir dava gerekir (Yargıtay HGK, 2010/2-356 E., 2010/389 K., 14.07.2010).
Velâyeti kaldırılan ebeveyn çocuğun giderlerine katılır mı?
Evet; bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350).
Kaldırılan velâyet geri verilebilir mi?
Kaldırmayı gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim velâyeti geri verir (TMK m. 351).
Madde yürürlüğe girdiğinden beri değişti mi?
Evet; birinci fıkranın (1) numaralı bendi 2005 yılında 5378 sayılı Kanun'un 38. maddesiyle değiştirilmiş ve "özürlü olması" ibaresi metinden çıkarılmıştır.
Eski Kanun'da bu hüküm var mıydı?
Evet; 743 sayılı Kanun m. 274 velâyetin nez'ini düzenliyordu.
Madde hangi kaynaktan alınmıştır?
İsviçre Medenî Kanunu'nun 311. maddesinden.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 183, 335, 336, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 404
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 5
- 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun m. 38
- Resmî Gazete, 07.07.2005, S. 25868
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 274 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 348 gerekçesi s. 128-129, Tasarı ve Komisyon metni s. 446
- Yargıtay HGK, 2014/1047 E., 2016/171 K., 24.02.2016
- Yargıtay HGK, 2010/2-356 E., 2010/389 K., 14.07.2010
- Yargıtay 2. HD, 2018/4106 E., 2018/9182 K., 13.09.2018
- Yargıtay 2. HD, 2018/3602 E., 2018/7935 K., 21.06.2018
- Yargıtay 2. HD, 2017/5502 E., 2017/12056 K., 01.11.2017
- Yargıtay 2. HD, 2015/876 E., 2015/8120 K., 21.04.2015
- Yargıtay 2. HD, 2014/25497 E., 2014/24988 K., 08.12.2014
- Yargıtay 2. HD, 2009/21618 E., 2010/3066 K., 22.02.2010
- Yargıtay 2. HD, 2006/15593 E., 2007/4751 K., 22.03.2007
- Yargıtay 2. HD, 2006/1224 E., 2006/7839 K., 18.05.2006