TMK 305, küçüklerin evlât edinilmesinde aranan üç genel koşulu belirler. Birincisi bir yıllık bakım ve eğitim: küçüğün, evlât edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması gerekir; bu süre dolmadan açılan dava reddedilir (Yargıtay 18. HD, 2015/2512 E., 2015/15730 K., 03.11.2015). Uygulama buna bir nitelik ekler: bakımın karşılıksız olması gerekir; koruyucu aile sıfatıyla ve ücret karşılığında geçen süre bu koşulu karşılamaz (Yargıtay 2. HD, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023). İkincisi evlât edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunmasıdır. Üçüncüsü evlât edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesidir; ancak başka çocuğun bulunması tek başına ret sebebi değildir, somut bir zedelenme gösterilmelidir (Yargıtay 8. HD, 2017/6056 E., 2017/11301 K., 21.09.2017). Bakım koşulu, evlâtlık ilişkisinin esaslı unsuru olduğundan, gerçekleşmeden kurulan ilişki sonradan kaldırılabilir (Yargıtay 2. HD, 2024/6232 E., 2025/4034 K., 21.04.2025).
- Küçük
- Ergin olmamış kişi (TMK m. 305/1).
- Bakım ve eğitim koşulu
- Evlât edinenin bir yıl süreyle bakmış ve eğitmiş olması (TMK m. 305/1).
- Küçüğün yararı
- Evlât edinmenin çocuk bakımından uygun olması (TMK m. 305/2).
- Hakkaniyete aykırı zedelenme
- Diğer çocukların yararlarının somut biçimde bozulması (TMK m. 305/2).
TMK 305 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kapsam | Küçüklerin evlât edinilmesi | TMK m. 305/1 |
| Birinci koşul | Bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olma | TMK m. 305/1 |
| Sürenin niteliği | Dava tarihinde dolmuş olmalıdır | Yargıtay 18. HD, 2015/15730 K. |
| Bakımın niteliği | Karşılıksız olmalıdır | Yargıtay 2. HD, 2023/2370 K. |
| Koruyucu aile | Ücretli bakım koşulu karşılamaz | Yargıtay 2. HD, 2023/2370 K. |
| İkinci koşul | Küçüğün yararına bulunma | TMK m. 305/2 |
| Üçüncü koşul | Diğer çocukların yararlarının zedelenmemesi | TMK m. 305/2 |
| Başka çocuk varlığı | Tek başına ret sebebi değil | Yargıtay 8. HD, 2017/11301 K. |
| Araştırma | Kapsamlı inceleme ve uzman görüşü | TMK m. 316 |
| Gerekçe | Ret sebepleri tek tek açıklanmalı | Yargıtay 8. HD, 2017/10026 K. |
| Koşullar tamamsa | Dava reddedilemez | Yargıtay 18. HD, 2015/17523 K. |
| Koşul yoksa | Kurulan ilişki kaldırılabilir | Yargıtay 2. HD, 2025/4034 K. |
TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı Kanun'un 253. maddesini karşılar ve İsviçre Medenî Kanunu'nun 264. maddesi örnek alınarak kaleme alınmıştır. Gerekçe koşulun amacını açıklar: böylece bir kimsenin bakmadığı ve eğitimine hiçbir katkısı olmadığı herhangi bir küçüğü evlât edinmesi engellenmekte ve bir çeşit deneme süresiyle tarafların birbirlerini tanımalarına olanak sağlanmaktadır. İkinci fıkra bakımından gerekçe, evlât edinmenin olmazsa olmaz koşulu olarak küçüğün yararına olması gereğini belirtir ve evlât edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi koşulunu hâkime takdir yetkisi tanıyan bir hüküm olarak niteler. Burada önemli bir ayrıntı vardır: gerekçe süreyi iki yıl olarak anlatır, oysa yürürlükteki metinde süre bir yıldır. Sebebi Adalet Komisyonu raporundadır: "Tasarının 305 inci maddesinin birinci fıkrasındaki 'iki' yıllık süre fazla bulunarak 'bir' yıla indirilmiştir" (S. Sayısı 723, s. 314). Dolayısıyla madde, Tasarıdaki hâliyle değil, Komisyonda değiştirilmiş hâliyle kabul edilmiştir.
Bu maddede gerekçeyi okurken dikkatli olun: gerekçe iki yıldan söz eder, yürürlükteki metinde süre bir yıldır. Fark, Adalet Komisyonunun Tasarıdaki süreyi fazla bularak indirmesinden kaynaklanır; eski kaynaklardan ya da gerekçeden hareketle iki yıl hesaplarsanız yanılırsınız. İkinci nokta bakımın niteliğidir: süre dolmuş görünse bile, bakım koruyucu aile sıfatıyla ve kurum ödemesiyle yapılmışsa koşul gerçekleşmiş sayılmamaktadır. Bu bir yasak değildir; koruyucu aile olarak bakmaya devam edilebilir ve koşullar sağlandığında evlât edinme istenebilir. Üçüncü nokta, sürenin dava tarihinde dolmuş olması gerektiğidir; erken açılan dava diğer bütün koşullar uygun olsa bile reddedilir. Dördüncü nokta, bu koşulun evlâtlık ilişkisinin esaslı unsuru sayılmasıdır: gerçekleşmeden kurulan ilişki yıllar sonra kaldırılabilir. Son olarak, evlât edinenin başka çocuklarının bulunması tek başına ret sebebi değildir; mahkemenin somut bir zedelenme göstermesi ve ret sebeplerini tek tek açıklaması gerekir.
Bir yıllık bakım ve eğitim koşulu
- Süre: Bir yıl (TMK m. 305/1).
- İçerik: Hem bakılmış hem eğitilmiş olma.
- Zaman: Süre dava tarihinde dolmuş olmalıdır (Yargıtay 18. HD, 2015/2512 E., 2015/15730 K., 03.11.2015).
- Amaç: Gerekçeye göre bir çeşit deneme süresi.
- Nitelik: Evlâtlık ilişkisinin esaslı unsuru (Yargıtay 2. HD, 2024/6232 E., 2025/4034 K., 21.04.2025).
- Eksikse: Kurulan ilişki sonradan kaldırılabilir.
Bakım karşılıksız olmalı
- Ölçü: Bakımın karşılıksız yapılmış olması (Yargıtay 2. HD, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023).
- Koruyucu aile: Ücret karşılığı bakım koşulu karşılamaz.
- Sebep: Kurum ödemesiyle yapılan bakım fiilî ana baba ilişkisini tek başına göstermez.
- Yasak değil: Koruyucu aile olarak bakmaya devam edilebilir.
- Sonraki aşama: Koşullar sağlanınca evlât edinme istenebilir.
- Öneri: Statü ve ödeme durumu kurumla netleştirilmelidir.
Küçüğün yararı
- Kural: Evlât edinme her hâlde küçüğün yararına olmalıdır (TMK m. 305/2).
- İlke: Çocuğun üstün yararı önceliklidir (Yargıtay HGK, 2017/2045 E., 2021/1154 K., 05.10.2021).
- Amaç: Kalıcı aile ortamına kavuşma.
- İkincil amaç: Evlât edinenin çocuk sevgisini yaşaması.
- Değerlendirme: Uzman görüşü alınır (TMK m. 316).
- Sonuç: Çatışma hâlinde çocuğun yararı üstün tutulur.
Diğer çocukların yararı
- Kural: Hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir (TMK m. 305/2).
- Yetmeyen: Başka çocuğun bulunması (Yargıtay 8. HD, 2017/6056 E., 2017/11301 K., 21.09.2017).
- Aranan: Somut bir zedelenmenin gösterilmesi.
- Örnek: Miras paylarının fiilen değişmediği hâl.
- Nitelik: Hâkime takdir yetkisi tanıyan hüküm.
- Denetim: Gerekçede tartışılmalıdır.
Yargılama ve araştırma
- Kapsam: Esaslı her durum ve koşul araştırılır (TMK m. 316).
- Konular: Kişilik, sağlık, karşılıklı ilişkiler, ekonomik durum, eğitme yeteneği.
- Sebepler: Evlât edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri.
- Uzman: Görüş alınması gerekir.
- Kayyım: Evlât edinen aynı zamanda vasi ise atanır (Yargıtay 18. HD, 2015/4746 E., 2015/18041 K., 08.12.2015).
- Kesin hüküm: Sebepleri farklı önceki dava engel değildir.
Karar ve gerekçe
- Ret: Sebepler tek tek açıklanmalıdır (Yargıtay 8. HD, 2017/6253 E., 2017/10026 K., 06.07.2017).
- Soyut gerekçe: Bozma sebebidir.
- Koşullar tamamsa: Dava reddedilemez (Yargıtay 18. HD, 2015/4023 E., 2015/17523 K., 01.12.2015).
- Rıza: Sonradan tamamlanabilir (TMK m. 309).
- Yaş ve evlilik: Ayrı maddelerde düzenlenmiştir (TMK m. 306).
- Görev: Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Evlât edinme sürecinde en çok vakit kaybettiren şey, koşullar tamamlanmadan dava açmaktır. İşe bir takvim çıkararak başlayın: küçüğün yanınıza geldiği tarih, bakımın fiilen başladığı tarih ve dava tarihi. Bir yıllık süre dava tarihinde dolmuş olmalıdır; erken açılan dava diğer bütün koşullar uygun olsa bile reddedilir ve süreyi yeniden beklemeniz gerekir. Bakımı belgeleyin: okul ve kreş kayıtları, sağlık kuruluşu kayıtları, ikamet belgeleri ve ödeme dekontları bakımın hem süresini hem içeriğini gösterir. Bakımın karşılıksız olduğunu da gösterebilmelisiniz; koruyucu aile statüsündeyseniz kurumdan aldığınız ödemeleri ve statünüzü baştan netleştirin, çünkü ücret karşılığı bakım bu koşulu karşılamamaktadır. Küçüğün yararını somutlaştırın: çocuğun sizinle kurduğu ilişkiyi, okul ve sosyal çevresindeki durumu, sağlık geçmişini ve alışkanlıklarını anlatan belgeleri dosyaya koyun; mahkeme zaten uzman görüşü alacaktır, ancak dosyadaki somut veri raporun niteliğini belirler. Başka çocuğunuz varsa bunu gizlemeyin; kanun başka çocuk bulunmasını yasaklamaz, yalnızca onların yararlarının hakkaniyete aykırı zedelenmemesini arar. Miras ve bakım dengelerinin nasıl kurulacağını dilekçenizde açıklarsanız bu koşul lehinize çözülür. Son olarak, küçüğün vasisi sizseniz mahkemeden küçüğe kayyım atanmasını isteyin; menfaat çatışması nedeniyle bu adım atlanırsa hüküm eksik taraf teşkiliyle kurulmuş sayılır.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Evlât edinme, korunmaya muhtaç çocuğun kalıcı bir aile ortamına kavuşmasına ve üstün yararının sağlanmasına hizmet eder; evlât edinenin yararı ikincil amaçtır
Kurum gözetiminde ve evlât edinmek isteyen kişinin yanında bulunan bir küçüğün evlât edinilmesi istendi; baba rızasının aranmaması tartışıldı. Genel Kurul, karara varmadan önce evlât edinme kurumunun amacını ve çocuğun üstün yararı ilkesini ortaya koydu.
“Her çocuğun sağlıklı, güvenli ve bilinçli gelişebilmesi için tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de çocukların yüksek yararını korumak adına çocuğun öncelikle ailesi yanında, bu mümkün olmadığı takdirde uygun bir aile ortamı içinde yaşamını sürdürmesi ve gelişmesi için çeşitli koruyucu ve önleyici hizmetler geliştirilmektedir. Bunlardan biri, biyolojik ailesiyle yaşama imkânı olmayan çocuklar ile durumu evlat edinmeye uygun olan aile veya kişi arasında hukukî bağlar sağlanarak çocuğun uzun süreli bakım ile kalıcı aile ortamına kavuşmasını sağlayan evlat edinme hizmetidir (Koçoğlu, Safa: Evlat Edinmede Ana Ve Babanın Rızasının Aranıp Aranmaması Sorununun, Özellikle Yetkili Kurum Aracılığı İle Evlat Edinme Açısından İncelenmesi, TAAD, Yıl: 11, Sayı: 38 (Nisan 2019), s. 240-241). Evlat edinme modern hukuk sistemlerinde esas olarak; korunmaya muhtaç çocukların korunması (koruma prensibi), bu çocukların aile sevgisi ile büyüyüp gelişmelerinin sağlanması, çocuğun üstün yararının sağlanması (üstün yarar prensibi) ilkesinin uygulanması amacına hizmet etmenin yanında evlat edinen ailelerin çocuk sevgisini yaşamalarını sağlama (evlat edinenin yararı prensibi) gibi ikincil bir amaca da hizmet etmektedir”
Ne anlama geliyor? Evlât edinmeye ilişkin bütün maddeler bu pasajda özetlenen mantıkla okunur. Kurumun birincil amaçları çocuğun korunması, aile sevgisiyle büyüyüp gelişmesi ve üstün yararının sağlanmasıdır; evlât edinenin çocuk sevgisini yaşaması ise ikincil bir amaçtır. Sıralama önemlidir: bir dosyada evlât edinenin beklentisi ile çocuğun yararı çatışırsa çocuğun yararı üstün tutulur. 305. maddenin ikinci fıkrası da bunu yazar: evlât edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması gerekir. Genel Kurul ayrıca evlât edinmeyi, biyolojik ailesiyle yaşama imkânı olmayan çocuğun uzun süreli bakım ve kalıcı bir aile ortamına kavuşmasını sağlayan bir hizmet olarak tanımlıyor; bu tanım, dosyalarda sıkça karşılaşılan "çocuk özlemi" gerekçesinin tek başına yeterli olmadığını da gösterir.
Bir yıllık bakım ve eğitim süresi dava tarihinde dolmamışsa dava bu gerekçeyle reddedilir; yaş farkı ya da uzman raporu gerekçe olarak öne çıkarılamaz
Evlât edinilmek istenen küçük 22.11.2013 tarihinde doğmuştu ve dava, bir yıllık bakım süresi dolmadan açıldı. Mahkeme davayı reddetti; ancak gerekçe olarak davacılar ile küçük arasındaki yaş farkının kırk yıldan fazla olmasını ve sosyal inceleme raporuna göre evlât edinmenin küçüğün gelişimi bakımından uygun olmayacağını gösterdi.
“dava tarihi itibariyle bir yıllık sürenin dolmamış olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmesi gerekirken, davacılar ile küçük arasındaki yaş farkının 40 yaşından fazla olması ve sosyal inceleme raporuna göre küçüğün evlat edinilmesinin gelişimi açısından uygun olmayacağı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmesi doğru değil ise de, sonucu bakımından doğru olan kararın gerekçesi yukarıda yazılı olduğu şekilde düzeltilmesi suretiyle”
Ne anlama geliyor? Maddenin birinci fıkrası bir ön koşul koyar: küçüğün, evlât edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması. Bu süre dolmadan açılan dava, diğer bütün koşullar uygun olsa bile reddedilir. Karar ayrıca gerekçe disiplinine ilişkin bir uyarı içerir: mahkeme, kanunun aradığı somut koşul yerine yaş farkı ya da uzman raporundaki değerlendirme gibi başka sebeplere dayanmıştır; Daire bunu doğru bulmamış, ancak sonuç doğru olduğu için kararı gerekçesini düzelterek onamıştır. Uygulamadaki karşılığı şudur: dava açmadan önce bakımın başladığı tarihi belgeleyin ve bir yılın dolduğundan emin olun.
Bakım ve eğitim koşulu gerçekleşmeden kurulan evlâtlık ilişkisi, esaslı unsurları bulunmadığı için kaldırılır
Daha önce verilmiş bir evlât edinme kararının kaldırılması istendi. Yargılamada, evlât edinme kararında evlât edinenlerin çocuğa en az bir yıl süreyle baktıklarına ilişkin bir gerekçe bulunmadığı ve bakım koşulunun gerçekleşmediği ortaya kondu. Mahkeme yine de davayı reddetti.
“davacının evlat edinmesine dair kararda davacının davalıların evliliklerinin devamı sırasında davacıya en az bir yıl süre ile baktıklarına ilişkin bir gerekçe olmadığı, iş bu davanın yapılan yargılamasında da bakım şartı gerçekleşmeksizin evlat edinmeye karar verildiğinin ispatlandığı anlaşılmaktadır. O halde esaslı unsurları olmaksızın kurulan evlatlık ilişkisinin kaldırılmasına karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde davanın reddine karar verilmesi doğru görülmemiş”
Ne anlama geliyor? Bir yıllık bakım koşulu yalnızca dava açılırken denetlenen bir formalite değildir; evlâtlık ilişkisinin esaslı unsurudur. Bu nedenle koşul gerçekleşmeden verilmiş bir evlât edinme kararı, yıllar sonra bile kaldırılabilir. Karar, geçmişte kolayca alınmış evlât edinme hükümlerinin dokunulmaz olmadığını gösterir. Uygulamadaki iki sonucu vardır. Evlât edinen bakımından: kararın gerekçesinde bakım ve eğitim koşulunun nasıl gerçekleştiğinin yazılı olmasına dikkat edin; eksik gerekçe ileride ilişkinin kaldırılmasına dayanak olur. İlişkiyi tartışmak isteyen bakımından: kararın gerekçesini ve dosyadaki bakım kayıtlarını inceleyin (TMK m. 317).
Koruyucu aile sıfatıyla ve ücret karşılığında yapılan bakım, bir yıllık bakım koşulunun yerine getirildiği anlamına gelmez
Davacılar, kurumdan koruyucu aile olarak teslim aldıkları küçüğü evlât edinmek istediler. Küçüğün bakımı için kurumdan ödeme alıyorlardı; parayı çocuk adına biriktirdiklerini belirttiler. Bölge adliye mahkemesi, bakımın karşılıksız olmadığı gerekçesiyle davayı usulden reddetti.
“bu bakımın karşılıksız olarak yapılmış olması koşuluna bağlı olduğu, davacıların küçüğü davalı kurumdan koruyucu aile olarak teslim aldıkları, bu sıfatla ücret karşılığında bakmış olmaları”
Ne anlama geliyor? Maddenin metni "bakılmış ve eğitilmiş olması" der; uygulama buna bir nitelik ekler: bakımın karşılıksız olması. Koruyucu aile, devletin koruma sistemi içinde ve kurumun ödemesiyle bakım yapan kişidir; bu sıfatla geçen süre, evlât edinmenin aradığı fiilî ana-baba ilişkisini kanıtlamaya tek başına yetmez. Kararda bunun bir yasak olmadığı da belirtilmiştir: koruyucu aile olarak bakmaya devam edilebilir ve koşullar sağlandığında küçük daha sonra evlât edinilebilir. Pratikte izlenecek yol şudur: koruyucu aile statüsünden evlât edinmeye geçmeyi düşünüyorsanız, kurumla statünüzü ve ödeme durumunuzu netleştirin; dava açmadan önce bakımın karşılıksız geçtiği bir dönemin oluştuğunu gösterebilir hâle gelin.
Evlât edinenin başka çocuklarının bulunması tek başına ret sebebi değildir; miras payları değişmiyorsa yararların hakkaniyete aykırı zedelendiğinden söz edilemez
Davacılar, ölen çocuklarından olan torunlarını evlât edinmek istediler. Mahkeme, davacıların başka çocukları da bulunduğu gerekçesiyle davayı reddetti. Oysa evlât edinilmek istenen çocuk, ölen babası yoluyla zaten davacıların mirasçısı olacak durumdaydı ve evlât edinme kararı diğer çocukların miras paylarını değiştirmeyecekti.
“Türk Medeni Kanunu'nun 316. maddesi kapsamında evlât edinme davalarında, ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasının gerektiği, yapılacak araştırmada özellikle evlat edinenler ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenlerin eğitme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmelerin açıklığa kavuşturulması gerekir. Bu kapsamda, uzman görüşü alındıktan sonra kanuni diğer şartlar yönünden talep değerlendirilerek bir karar verilmesi gerekirken, yerinde bulunmayan gerekçe ile davanın reddine karar verilmesi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor? İkinci fıkradaki "diğer çocukların yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi" koşulu, evlât edinenin başka çocuğu varsa davanın reddedileceği anlamına gelmez; somut bir zedelenme gösterilmelidir. Bu dosyada zedelenme yoktur, çünkü evlât edinilmek istenen çocuk zaten ölen babası yoluyla mirasçı konumundadır. Kararın ikinci katkısı araştırma ölçüsüdür: mahkeme, evlât edinenler ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, eğitme yeteneği, evlât edinmeye yönelten sebepler ve aile ile bakım ilişkilerindeki gelişmeleri kapsamlı biçimde araştırmalı ve uzman görüşü almalıdır (TMK m. 316).
Kanunun aradığı koşullar dosyada gerçekleşmişken davanın reddi, ret sebepleri tek tek ve anlaşılır biçimde açıklanmadan kurulamaz
Davacı çift, bir aylıkken yanlarına aldıkları ve bir yıldır baktıkları küçüğü evlât edinmek istedi. Her ikisi de otuz yaşından büyüktü, uzun süredir evliydi; ana ve baba duruşmada evlât edinmeye rıza gösterdi; kolluk araştırması davacıların çocuğa bakabilecek durumda olduğunu belirledi. Mahkeme yine de davayı, davacıların koşulları taşımadığı gerekçesiyle reddetti.
“Tüm bu olgulara rağmen ve kararın gerekçesinde davanın reddini gerektirir nedenlerin tek tek ve anlaşılır biçimde açıklanması suretiyle hüküm kurulması gerektiği dikkate alınmadan, mahkemece davanın reddi nedenleri de gerekçede gösterilmeden, davacıların evlat edinmeye dair hükümleri taşımadığı gerekçesi ile davanın reddi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor? Evlât edinme davalarında hâkimin geniş bir takdir alanı vardır; ancak bu alan gerekçesiz karar verme yetkisi içermez. Karar, dosyadaki olguları sıralayarak ölçüyü gösteriyor: yaş ve evlilik süresi koşulları sağlanmış (TMK m. 306), bir yıllık bakım gerçekleşmiş, ana ve babanın rızası alınmış (TMK m. 309) ve kolluk araştırması olumlu sonuçlanmışsa, davayı reddeden mahkeme hangi koşulun neden gerçekleşmediğini tek tek açıklamak zorundadır. Soyut bir "koşullar oluşmamıştır" gerekçesi bozma sebebidir. Karşı taraftaysanız da aynı kural işinize yarar: kabul kararının gerekçesinde her koşulun ayrı ayrı tartışılmasını isteyin.
Evlât edinmek isteyen kişi aynı zamanda küçüğün vasisi ise küçüğe kayyım atanmalı ve dava kayyıma yöneltilmelidir
Küçüğün vasisi olan kişi, aynı küçüğü evlât edinmek üzere dava açtı. Daha önce açılan ve reddedilen bir davanın kesin hüküm oluşturup oluşturmadığı da tartışıldı; iki davanın sebepleri ve koşulları farklı olduğundan kesin hüküm bulunmadığı belirlendi.
“vasisi olması nedeniyle küçüğe kayyım tayin ettirilip davanın kayyıma yöneltilmesi sonra işin esasına girilerek evlat edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri konusunda kapsamlı bir araştırma yapılması, tarafların bu konuda göstereceği deliller toplanarak gerektiğinde uzman görüşünün alınıp bütün delillerin birlikte değerlendirilmesi ve oluşacak sonuç doğrultusunda bir karar verilmesi gerekirken yerinde olmayan gerekçe ve eksik inceleme ile karar verilmesi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor? Evlât edinme davasında küçüğün menfaatini bağımsız biçimde savunacak bir kişinin bulunması gerekir. Davayı açan kişi aynı zamanda küçüğün vasisi ise, menfaat çatışması doğar ve küçüğe kayyım atanıp dava ona yöneltilmelidir (TMK m. 426). Kayyım atanmadan yürütülen yargılama eksik taraf teşkiliyle yapılmış sayılır. Kararın ikinci katkısı kesin hüküm konusundadır: daha önce reddedilmiş bir evlât edinme davası, sebepleri ve koşulları farklıysa yeni davaya engel oluşturmaz. Koşullar zamanla değişebilen bir kurumda bu önemlidir; örneğin bir yıllık bakım süresi dolduğunda yeniden dava açılabilir.
Küçüklerin evlât edinilmesine ilişkin koşullar ile rızanın aranmaması koşulları gerçekleşmişse mahkeme davayı reddedemez
Davacılar bir küçüğü evlât edinmek istedi. Mahkeme, babanın rızasının bulunmadığı ve rızanın aranmaması koşullarının da oluşmadığı gerekçesiyle davayı reddetti. Karardan sonra baba, kimlik tespiti ekli bir dilekçeyle evlât edinmeye rıza gösterdiğini bildirdi.
“Türk Medeni Kanunu'nun 305 ve devam eden maddelerinde yer alan küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin koşullar ile küçüklerin evlat edinilmesinde ana ve babasının rızasının aranmamasına dair koşullar gerçekleşmiştir.”
Ne anlama geliyor? Kısa ama net bir sonuç cümlesi: 305 ve devamındaki koşullar ile rızaya ilişkin koşullar gerçekleşmişse mahkeme davayı reddedemez, evlât edinmeye karar vermesi gerekir. Hâkimin takdir yetkisi, koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirmeye ilişkindir; koşullar tamamlandıktan sonra sonucu serbestçe belirlemeye değil. Bu dosyanın özelliği, rıza eksikliğinin karardan sonra giderilmiş olmasıdır: baba rızasını sonradan bildirmiş ve Daire, koşulların gerçekleştiğini belirleyerek ret kararını bozmuştur. Rıza dosyanızda eksikse süreci kapatmak yerine tamamlanma ihtimalini izleyin (TMK m. 309).
Madde gerekçesi
Madde 305- Yürürlükteki Kanunun 253 üncü maddesini karşılamaktadır. Maddede, İsviçre Medenî Kanununun 264 üncü maddesi örnek alınmıştır. Madde, henüz ergin olmayanların evlât edinilmelerini, onların evlât edinen tarafından iki yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmaları koşuluna bağlamaktadır. Böylece, bir kimsenin bakmadığı ve eğitimine hiçbir katkısı olmadığı herhangi bir küçüğü evlât edinmesi engellenmekte ve bir çeşit deneme süresiyle, tarafların birbirlerini tanımalarına da olanak sağlanmaktadır. Maddenin ikinci fıkrasında, evlât edinme işleminin olmazsa olmaz bir koşulu olarak, bu işlemin küçüğün yararına olması gerektiği belirtilmekte ve ayrıca evlât edinme işleminin evlât edinenin diğer çocuklarının yararlarını hakkaniyete aykırı bir şekilde zedelememesi koşulu öngörülmektedir. Hâkime takdir yetkisi tanıyan bu hüküm, yürürlükteki Kanunun 253 üncü maddesinde aranan, evlât edinenin (düzgün soybağlı) altsoyunun bulunmaması şartını, küçüklerin evlât edinilmesi açısından ortadan kaldırmaktadır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 118Bu sayfada bir noktaya özellikle dikkat çekmek gerekir: gerekçe ile yürürlükteki metin aynı değildir. Gerekçe süreyi iki yıl olarak anlatır; oysa kanun metninde süre bir yıldır. Aradaki fark bir yazım hatası değildir, yasama sürecinin sonucudur. Adalet Komisyonu raporunda aynen şöyle denmektedir: "Tasarının 305 inci maddesinin birinci fıkrasındaki 'iki' yıllık süre fazla bulunarak 'bir' yıla indirilmiştir" (S. Sayısı 723, s. 314). Dolayısıyla eski şerhlerden ya da gerekçeden hareketle iki yıllık bir bekleme süresi hesaplamak yanlış olur. Gerekçenin geri kalanı ise bugün de aynen geçerlidir ve maddeyi anlamayı kolaylaştırır. Koşulun amacı açıkça yazılmıştır: bakmadığı ve eğitimine hiçbir katkısı olmadığı bir küçüğün evlât edinilmesini engellemek ve bir çeşit deneme süresiyle tarafların birbirlerini tanımasına olanak vermek. İkinci fıkra bakımından gerekçe iki şey söyler: küçüğün yararı evlât edinmenin olmazsa olmaz koşuludur ve diğer çocukların yararlarına ilişkin ölçüt hâkime takdir yetkisi tanır. Gerekçenin son cümlesi ise maddenin en büyük yeniliğini adlandırır: bu hüküm, eski Kanun'un 253. maddesinde aranan evlât edinenin altsoyunun bulunmaması şartını küçükler bakımından ortadan kaldırmaktadır.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'un 253. maddesi evlât edinme hakkını çok dar tutuyordu: bu hak, en az otuz beş yaşında olup da düzgün soybağlı altsoyu bulunmayan kişilere özgüydü ve evlât edinenin evlâtlıktan en az on sekiz yaş büyük olması gerekiyordu. Madde 1926'da kırk yaş olarak düzenlenmiş, 1983 yılında 2846 sayılı Kanun'la otuz beşe indirilmişti. Yeni Kanun bu tabloyu üç noktada değiştirmiştir. Birincisi, altsoyu bulunmama şartı kaldırılmıştır. Eski düzende çocuğu olan bir kişi evlât edinemezdi; yeni Kanun bunun yerine esnek bir ölçüt koymuştur: evlât edinme, evlât edinenin diğer çocuklarının yararlarını hakkaniyete aykırı biçimde zedelememelidir. Bu, mutlak bir yasağın yerini hâkimin somut olayda yapacağı değerlendirmeye bırakmasıdır. İkincisi, yaş sınırı düşürülmüştür: otuz beş yaş yerine otuz yaş ya da en az beş yıllık evlilik ölçütü getirilmiştir (TMK m. 306). Üçüncüsü ve bu madde bakımından en önemlisi, eski Kanun'da hiç bulunmayan bir bakım ve eğitim koşulu eklenmiştir. Eski düzende evlât edinme, koşulları taşıyan kişinin hâkimden izin alıp resmî şekilde yaptığı bir sözleşmeydi; çocukla önceden fiilî bir ilişki kurulmuş olması aranmıyordu. Yeni Kanun, evlât edinmeyi bir sözleşme olmaktan çıkarıp mahkeme kararına bağlamış ve önüne bir yıllık fiilî bakım dönemi koymuştur.
Madde 253 – (Değişik: 16/6/1983 - 2846/1 md.) Evlat edinme hakkı en az otuzbeş yaşında olup da nesebi sahih füruu bulunmayanlara münhasırdır. Evlat edinen kimsenin evlatlıktan en az onsekiz yaş büyük olması şarttır. Madde 254 – Mümeyyiz olan kimse, rızası olmadıkça, evlatlığa alınamaz. Ana babanın veya hakimin muvafakatı alınmadıkça mahcur ile küçük, mümeyyiz bile olsalar, evlatlığa alınamazlar.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 253 | 4721 sayılı Kanun m. 305 | |
|---|---|---|
| Bakım koşulu | Yok | Bir yıl bakım ve eğitim |
| Altsoyu bulunmama | Zorunlu şart | Kaldırıldı |
| Diğer çocuklar | Evlât edinmeye engeldi | Yararları zedelenmemelidir |
| Yaş | En az otuz beş | Otuz yaş veya beş yıllık evlilik (m. 306) |
| Yaş farkı | En az on sekiz yıl | En az on sekiz yıl (m. 308) |
| Küçüğün yararı | Açıkça yazılmamıştı | Olmazsa olmaz koşul |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; bir yıllık bakım koşulu geldi, altsoyu bulunmama şartı kaldırıldı | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir; tek "değişiklik" yasalaşma sırasında, sürenin iki yıldan bir yıla indirilmesiyle olmuştur. Uygulamayı şekillendiren gelişmeler içtihatladır ve iki eksende toplanır. Birinci eksen bakımın niteliğidir: koruyucu aile sıfatıyla ve ücret karşılığında geçen sürenin bu koşulu karşılamadığı kabul edilmektedir (Yargıtay 2. HD, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023). İkinci eksen koşulun ağırlığıdır: bakım ve eğitim koşulu evlâtlık ilişkisinin esaslı unsuru sayıldığından, gerçekleşmeden kurulan ilişki sonradan kaldırılabilmektedir (Yargıtay 2. HD, 2024/6232 E., 2025/4034 K., 21.04.2025).
İlgili maddeler
- TMK m. 282: Genel olarak soybağının kurulması.
- TMK m. 306: Eşlerin birlikte evlât edinmesi.
- TMK m. 307: Tek başına evlât edinme.
- TMK m. 308: Evlât edinilenin yaşı ve rızası.
- TMK m. 309: Ana ve babanın rızası.
- TMK m. 311: Rızanın aranmaması.
- TMK m. 314: Evlât edinmenin hükümleri.
- TMK m. 316: Evlât edinmede araştırma.
- TMK m. 317: Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması.
- TMK m. 426: Temsil kayyımı atanması.
Evlât edinme koşullarının dosyanızda gerçekleşip gerçekleşmediğini ve bakım süresinin nasıl belgeleneceğini değerlendirmek için boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 305 ne diyor?
Bir küçüğün evlât edinilmesinde aranan genel koşulları düzenler.
Bakım süresi kaç yıldır?
Bir yıl (TMK m. 305/1).
Gerekçede neden iki yıl yazıyor?
Tasarıdaki iki yıllık süre Adalet Komisyonunca fazla bulunup bir yıla indirilmiştir.
Süre ne zaman dolmuş olmalı?
Dava tarihinde (Yargıtay 18. HD, 2015/2512 E., 2015/15730 K., 03.11.2015).
Süre dolmadan dava açarsam ne olur?
Diğer koşullar uygun olsa bile dava reddedilir.
Bakım neyi kapsar?
Hem bakılmış hem eğitilmiş olmayı.
Bakımın ücretli olması sorun mu?
Evet; bakımın karşılıksız olması aranır (Yargıtay 2. HD, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023).
Koruyucu aileyim, bu süre sayılır mı?
Kurum ödemesiyle geçen süre koşulu karşılamaz.
Koruyucu aile hiç evlât edinemez mi?
Edinebilir; koşullar sağlandığında talep edilebilir.
Bakımı nasıl belgelerim?
Okul, sağlık ve ikamet kayıtları ile harcama belgeleriyle.
İkinci koşul nedir?
Evlât edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması (TMK m. 305/2).
Küçüğün yararı nasıl değerlendirilir?
Uzman görüşü ve kapsamlı araştırmayla (TMK m. 316).
Çocuğun üstün yararı neden öncelikli?
Evlât edinmenin birincil amacı çocuğun korunmasıdır (Yargıtay HGK, 2017/2045 E., 2021/1154 K., 05.10.2021).
Evlât edinenin yararı da dikkate alınır mı?
Evet; ancak ikincil bir amaçtır.
Başka çocuğum varsa evlât edinebilir miyim?
Evet; bu tek başına engel değildir.
Üçüncü koşul nedir?
Diğer çocukların yararlarının hakkaniyete aykırı zedelenmemesi.
Zedelenme nasıl belirlenir?
Somut olarak gösterilmelidir (Yargıtay 8. HD, 2017/6056 E., 2017/11301 K., 21.09.2017).
Miras payları değişmiyorsa ne olur?
Yararların zedelendiğinden söz edilemez.
Eski Kanun'da çocuğu olan evlât edinebilir miydi?
Hayır; altsoyu bulunmama şartı vardı, yeni Kanun bunu kaldırdı.
Mahkeme davayı gerekçesiz reddedebilir mi?
Hayır; ret sebepleri tek tek açıklanmalıdır (Yargıtay 8. HD, 2017/6253 E., 2017/10026 K., 06.07.2017).
Koşullar tamamsa mahkeme reddedebilir mi?
Hangi konular araştırılır?
Kişilik, sağlık, ilişkiler, ekonomik durum, eğitme yeteneği ve evlât edinmeye yönelten sebepler.
Küçüğün vasisiysem ne yapmalıyım?
Küçüğe kayyım atanmasını isteyin (Yargıtay 18. HD, 2015/4746 E., 2015/18041 K., 08.12.2015).
Daha önce reddedilen davam varsa yeniden açabilir miyim?
Sebepleri ve koşulları farklıysa evet.
Ana ve babanın rızası gerekir mi?
Evet; koşulları 309. maddededir (TMK m. 309).
Rıza sonradan verilebilir mi?
Verilebilir; koşullar gerçekleşmişse dava kabul edilir.
Yaş koşulu nedir?
Otuz yaş veya en az beş yıllık evlilik (TMK m. 306).
Bakım koşulu olmadan karar verilmişse ne olur?
Evlâtlık ilişkisi kaldırılabilir (Yargıtay 2. HD, 2024/6232 E., 2025/4034 K., 21.04.2025).
Görevli mahkeme hangisidir?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Eski Kanun'da yaş sınırı neydi?
1983 değişikliğiyle en az otuz beş yaştı.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 282, 305, 306, 307, 308, 309, 311, 314, 316, 317, 426
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 253, 254
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 305 gerekçesi s. 118, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Yargıtay HGK, 2017/2045 E., 2021/1154 K., 05.10.2021
- Yargıtay 2. HD, 2024/6232 E., 2025/4034 K., 21.04.2025
- Yargıtay 2. HD, 2023/533 E., 2023/2370 K., 11.05.2023
- Yargıtay 8. HD, 2017/6056 E., 2017/11301 K., 21.09.2017
- Yargıtay 8. HD, 2017/6253 E., 2017/10026 K., 06.07.2017
- Yargıtay 18. HD, 2015/4746 E., 2015/18041 K., 08.12.2015
- Yargıtay 18. HD, 2015/4023 E., 2015/17523 K., 01.12.2015
- Yargıtay 18. HD, 2015/2512 E., 2015/15730 K., 03.11.2015