TMK 264'e göre eşlerden biri, diğerinin rızasıyla ortaklık mallarını kullanarak tek başına bir meslek veya sanat icra ederse, bu meslek veya sanata ilişkin bütün hukukî işlemleri tek başına yapabilir. Gerekçeye göre rıza açık olabileceği gibi eşin faaliyetine ses çıkarmamak suretiyle örtülü de olabilir; bu hâlde eş, hukuk güvenliğinin gereği olarak işletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği işlemleri tek başına yapmaya yetkilidir (S. Sayısı 723, s. 102-103).
- Meslek veya sanat icrası
- Ortaklık malları kullanılarak yürütülen sürekli faaliyet (TMK m. 264).
- Örtülü rıza
- Eşin faaliyete ses çıkarmaması (S. Sayısı 723, s. 102-103).
- Yetkinin kapsamı
- İşletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği bütün işlemler (S. Sayısı 723, s. 103).
- Net işletme geliri
- Borçlar ve kişisel harcamalar düşüldükten sonra kalan gelir (Yargıtay 8. HD, 2010/1634 K.).
TMK 264 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Koşul | Diğer eşin rızası | TMK m. 264 |
| Araç | Ortaklık mallarının kullanılması | TMK m. 264 |
| Yetki | Meslek ya da sanata ilişkin bütün hukukî işlemler | TMK m. 264 |
| Kaynak | İsviçre Medenî Kanunu m. 229 | S. Sayısı 723, s. 102 |
| Rızanın biçimi | Açık ya da örtülü | S. Sayısı 723, s. 102-103 |
| Kapsam ölçütü | İşletmenin amaç ve konusu | S. Sayısı 723, s. 103 |
| "Kullanarak" | Malların sağladığı diğer olanaklar da dâhil | S. Sayısı 723, s. 103 |
| Sorumluluk | Ortaklık malları da sorumludur | TMK m. 268 |
| Sözleşmeyle sınırlama | Meslek malları ortaklık dışında tutulabilir | TMK m. 259 |
TBMM gerekçesine göre madde İsviçre Medenî Kanunu'nun 229. maddesinden aynen alınmıştır. Gerekçe iki noktayı açıklığa kavuşturur. Birincisi rızanın biçimidir: söz konusu rıza açık olabileceği gibi eşin faaliyetine ses çıkarmamak suretiyle örtülü de olabilir; bu hâlde eş, hukuk güvenliğinin bir gereği olarak, örneğin işlettiği bir işletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği işlemleri tek başına yapmaya yetkilidir. İkincisi terim tercihidir: mehazın Almanca metninde "ortaklık malları aracılığıyla" ifadesi kullanılmışken metinde "ortaklık mallarını kullanarak" denilmiştir; gerekçeye göre bu ifade sadece ortaklık mallarının kullanılmasını değil, ortaklık mallarının sağladığı diğer olanakları kullanmayı da kapsar. Tasarının 264. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
Bu madde, olağanüstü yönetim kuralına getirilmiş pratik bir istisnadır ve iki yönü birden taşır. Lehinize olan yön: ortaklık mallarını kullanarak bir işletme yürütüyorsanız, her sözleşme için eşinizin rızasını yeniden almak zorunda değilsiniz; işletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği bütün işlemleri tek başınıza yapabilirsiniz. Aleyhinize olabilecek yön ise sorumluluktur: ortaklık mallarını ya da ortaklığa giren gelirleri kullanarak yürütülen bir meslek veya sanat nedeniyle doğan borçlardan eşler hem kişisel malları hem ortaklık mallarıyla sorumludur (TMK m. 268). Yani eşinizin işletmesinin borcu, sizin de payınızın bulunduğu ortaklık mallarına yönelebilir. Bu riski önceden sınırlamak isterseniz, mal rejimi sözleşmesinde meslek ya da sanat icrası için kullanılan malları ortaklık dışında tutabilirsiniz (TMK m. 259). Rızanın örtülü de olabileceğini unutmayın: eşinizin faaliyetine uzun süre ses çıkarmamak, rıza verilmiş sayılmanıza yol açabilir.
Maddenin koşulları
- Rıza: Meslek ya da sanat icrası diğer eşin rızasıyla yürütülmelidir (TMK m. 264).
- Ortaklık malı: Faaliyette ortaklık malları kullanılmalıdır (TMK m. 264).
- Tek başına icra: Faaliyet eşlerden biri tarafından tek başına yürütülmelidir.
- Süreklilik: Tek bir işlem değil, meslek ya da sanat niteliğinde bir faaliyet aranır.
- Sonuç: Bu faaliyete ilişkin bütün hukukî işlemler tek başına yapılabilir.
- Kişisel mal: Faaliyet yalnız kişisel mallarla yürütülüyorsa madde uygulanmaz (TMK m. 267).
Rızanın biçimi ve kapsamı
- Açık rıza: Rıza sözlü ya da yazılı olarak açıkça verilebilir.
- Örtülü rıza: Gerekçeye göre eşin faaliyetine ses çıkarmamak da rıza sayılır (S. Sayısı 723, s. 102-103).
- Amaç: Bu esneklik hukuk güvenliğinin gereğidir (S. Sayısı 723, s. 103).
- Kapsam ölçütü: İşletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği işlemler.
- "Kullanarak": İfade, malların sağladığı diğer olanakların kullanılmasını da kapsar (S. Sayısı 723, s. 103).
- Sınır: Faaliyetle ilgisi olmayan işlemler olağanüstü yönetime tabidir (TMK m. 263).
Sorumluluk
- Ortaklık borçları: Ortaklık mallarını ya da ortaklığa giren gelirleri kullanarak meslek veya sanat icrası nedeniyle yapılan borçlardan eşler kişisel ve ortaklık mallarıyla sorumludur (TMK m. 268).
- Diğer borçlar: Her eş diğer borçlardan kişisel mallarıyla ve ortaklık mallarının yarı değeriyle sorumludur (TMK m. 269).
- Üçüncü kişiler: Alacaklılar bakımından sorumluluk rejimi kanunla belirlenmiştir.
- İç ilişki: Eşler arasındaki denkleştirme tasfiyede yapılır (TMK m. 270).
- Kötü yönetim: Ortaklığı zarara uğratan eş vekâlet hükümlerine göre sorumlu olur (TMK m. 266).
- Önlem: Menfaatleri tehlikeye düşüren eşe karşı mal ayrılığı istenebilir (TMK m. 206).
İşletme malvarlığı hangi kütleye girer?
- Kural: Meslek icrası veya işletme faaliyeti sebebiyle doğan malvarlığı kural olarak rejime dâhildir (Yargıtay 8. HD, 2009/6923 E., 2010/794 K., 16.02.2010).
- Sözleşmeyle ayırma: Eşler bunu mal rejimi sözleşmesiyle ortaklık dışında tutabilir (TMK m. 259).
- İkame kuralı: Kişisel malların yerine geçen değerler kişisel mal sayılır (TMK m. 260).
- Şirket payı: Ortaklık payı oranı duraksamaya yer bırakmayacak biçimde belirlenmelidir.
- İnceleme: Şirket bilançoları getirtilip hukukçu ve mali müşavir bilirkişilere inceletilmelidir.
- Bağlantı: Satılan eski malların gelirinin yeni alımlarda kullanılıp kullanılmadığı araştırılır.
İşletme geliri nasıl hesaplanır?
- Net gelir: Brüt kâr değil, borçlar düşüldükten sonraki net işletme geliri esas alınır (Yargıtay 8. HD, 2010/58 E., 2010/1634 K., 06.04.2010).
- Düşülecek borçlar: Ödenecek vergi ve fonlar, sigorta kesintileri, amortisman.
- Kişisel harcamalar: İşletmeyi yürüten eşin kişisel harcamaları da düşülür.
- Ölçütler: Yapılan iş, sosyal statü, mesleki konum ve ailevi durum.
- Bilirkişi: Hukukçu, mali müşavir ve konunun uzmanı bilirkişilerden görüş alınır.
- Faiz: Alacak hükümle muaccel olduğundan faiz hüküm tarihinden işletilir (4721 s. K. m. 239).
Usul
- Görev: Mal rejiminden doğan istemler aile mahkemesinde görülür (4787 s. K. m. 4).
- Değerleme: Tasfiyede sürüm değeri esas alınır (TMK m. 275).
- Tasfiye tarihi: Uygulamada karar tarihine en yakın tarih esas alınır.
- İspat: Kişisel mal iddiası ispatlanmalıdır (TMK m. 261).
- Belge: Ticaret sicil kayıtları, bilanço ve muhasebe kayıtları getirtilir.
- Rejim dönemleri: Her malın hangi dönemde edinildiği ayrıca belirlenir (TMK m. 179).
Ortaklık mallarını kullanarak bir işletme yürütüyorsanız ya da eşiniz yürütüyorsa, önce rızanın varlığını ve kapsamını netleştirin. Rızanın örtülü olabildiğini bilin: faaliyete uzun süre ses çıkarmamak rıza sayılabilir. Rızanızı belirli bir faaliyetle sınırlamak istiyorsanız bunu yazılı olarak ifade edin. Sorumluluk tarafını da hesaba katın: işletmenin borçları ortaklık mallarına yönelebilir; bu riski taşımak istemiyorsanız mal rejimi sözleşmenize meslek ve sanat mallarını ortaklık dışında tutan bir hüküm koyun. Tasfiyeye geldiğinizde işletmenin gelirini brüt olarak hesaplatmayın; vergi, sigorta ve amortisman gibi borçlar ile işletmeyi yürüten eşin kişisel harcamaları düşüldükten sonra kalan net gelir esas alınır. Şirket ortaklığı söz konusuysa pay oranını ticaret sicilinden belgeleyin ve ilgili yılların bilançolarını dosyaya getirtin; mahkeme bu belgeler olmadan sağlıklı bir hesap yapamaz. Son olarak faiz konusunda dikkatli olun: mal rejimi alacağı hükümle muaccel hâle geldiğinden faiz dava tarihinden değil hüküm tarihinden işletilir.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan malvarlığı, sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadıkça tasfiyeye katılır
Eşlerden biri bir limited şirketin ortağıydı ve şirket adına kayıtlı 16 adet araç bulunuyordu. Diğer eş bu araçlar bakımından katılma alacağı istedi; şirket ortağı eş ise araçların şirkete ait eski araçların satışından elde edilen gelirle alındığını, dolayısıyla kişisel mal yerine geçen değer olduğunu savundu. Mahkeme ortaklık payı oranını dosyadaki çelişkileri gidermeden belirleyip hüküm kurdu.
“TMK.nun 221.maddesi hükmüne göre, bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan mal varlığı eşler arasında yapılan mal rejimi sözleşmesiyle aksi kararlaştırılmamışsa edinilmiş mallardan sayılır ve tasfiyeye katılır. Aynı kanunun 220/4. bendine göre de, kişisel malların yerine geçen değerler kişisel mal sayılır.”
Ne anlama geliyor? Karar yasal rejime ilişkindir, ancak mal ortaklığında da yol göstericidir: meslek ya da işletme faaliyetinden doğan malvarlığı kural olarak rejime dâhildir ve bunu rejim dışında tutmak isteyen eşlerin mal rejimi sözleşmesine hüküm koyması gerekir (mal ortaklığında bunun karşılığı TMK 259'dur). Daire ayrıca yapılacak incelemeyi ayrıntılı göstermiştir: ortaklık payı duraksamasız belirlenmeli, şirketin ilgili yıllara ait bilançoları getirtilmeli, bir hukukçu ve iki mali müşavir bilirkişiye inceletilerek gelir durumu ve satılan eski araçların gelirinin yeni alımlarda kullanılıp kullanılmadığı saptanmalıdır.
İşletme gelirinin tasfiyeye gireceği miktar belirlenirken işletmeyi yürüten eşin kişisel harcamaları düşülür
Eşlerden biri bir eczane işletiyordu. Diğer eş, eczanenin bulunduğu taşınmaz, içindeki ilaç ve malzemeler ile eczanenin işletme geliri bakımından tapu iptali ve tescil, olmazsa alacak istedi. Bilirkişi, rejimin sona erdiği tarihe kadarki dönem için toplam işletme kârını hesapladı; ancak rapor bir yıla ilişkin vergi, sigorta ve amortisman gibi borçları içermiyordu.
“Bundan ayrı, davalının çalışması karşılığında elde ettiği işletme gelirinden, yaptığı iş, sosyal statüsü, mesleki konumu, küçük bir çocuk sahibi olması gibi hususların da dikkate alınmasıyla tespit edilebilecek kişisel harcamalarının belirlenmediği ve işletme geliri olarak belirlenen miktardan düşülmediği anlaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle ve davalının savunması gözetilerek bu hususlar üzerinde durulması, söz konusu işletmenin 2004 yılına ait gelir-gider ve borçlarına ilişkin bilgilerin davalıdan istenmesinden sonra yeniden bir uzman hukukçu bilirkişi, bir mali müşavir ve bir eczacı bilirkişiye inceletilerek 2004 yılına ait tüm borçlar (kişisel masrafları ile çocuk için yapılan harcamalar dahil) çıkarıldıktan sonra kalan 2004 yılı net işletme gelirinin bulunması”
Ne anlama geliyor? Daire hükmü bozmuştur. Karar, ortaklık mallarını kullanarak meslek icra eden eşin gelirinin tasfiyede nasıl ele alınacağını gösterir: brüt kâr değil, net işletme geliri esas alınır. Hesaptan önce vergi, sigorta kesintileri ve amortisman gibi işletme borçları, ardından işletmeyi yürüten eşin kişisel harcamaları düşülür; bu harcamalar yapılan iş, sosyal statü ve mesleki konum gibi ölçütlerle belirlenir. Kararda ayrıca tasfiye tarihinin karar tarihi olduğu ve alacağın hükümle muaccel hâle geldiğinden faizin hüküm tarihinden işletilmesi gerektiği belirtilmiştir (4721 s. K. m. 239/3).
Madde gerekçesi
Madde 264- Madde İsviçre Medenî Kanununun 229 uncu maddesinden aynen alınmıştır. Maddede eşlerden birinin, diğerinin rızasını almak koşuluyla ortaklığa dahil malları kullanmak suretiyle bir meslek ya da sanatı icra ettiğinde, bu meslek veya sanatın gerektirdiği tüm hukukî işlemleri tek başına yapabileceği kabul edilmiştir. Söz konusu rıza açık olabileceği gibi eşin faaliyetine ses çıkarmamak suretiyle örtülü de olabilir. Bu hâlde eş, hukuk güvenliğinin bir gereği olarak, örneğin işlettiği bir işletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği işlemleri tek başına yapmaya yetkilidir. Mehazın Almanca metninde bu maddeyi karşılayan 229 uncu maddede "ortaklık malları aracılığıyla" ifadesi kullanılmıştır. Bunun yerine "ortaklık mallarını kullanarak" ifadesi tercih edilmiştir. Bu ifade sadece ortaklık mallarının kullanılmasını değil, ortaklık mallarının sağladığı diğer olanakları kullanmayı da kapsar.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 102-103Gerekçenin iki katkısı vardır. Birincisi rızanın örtülü olabilmesidir: eşin faaliyete ses çıkarmaması rıza sayılır. Bu, uygulamada en çok tartışılacak noktadır; çünkü uzun süre sessiz kalan eş, sonradan "rızam yoktu" diyerek yapılan işlemleri geçersiz kılamaz. İkincisi terim tercihidir: "ortaklık mallarını kullanarak" ifadesi, malların fiilen kullanılmasının ötesinde onların sağladığı olanakların kullanılmasını da kapsar; örneğin ortaklık malı bir taşınmazın teminat gösterilmesiyle sağlanan kredi de bu kapsamdadır. Tasarının 264. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da mal ortaklığı bölümünde bu maddenin doğrudan karşılığı yoktu. Konuya en yakın hüküm, evliliğin genel hükümleri arasında yer alan ve yalnız kadının çalışmasını kocanın açık ya da örtülü izni koşuluna bağlayan 159. maddeydi. Bu hüküm, eşitliğe aykırılığı nedeniyle iptal edilmiştir (AYM, E. 1990/30, K. 1990/31, 29.11.1990). Bugünkü 264. madde ise cinsiyetten bağımsızdır: hangi eş ortaklık mallarını kullanarak meslek icra ediyorsa, diğerinin rızasıyla o eş yetkilidir.
Karı koca mallarını idare için hangi usulü kabul etmiş olursa olsun karı, kocanın sarahaten veya zımnen müsaadesi ile bir iş veya sanat ile iştigal edebilir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 159 | 4721 sayılı Kanun m. 264 | |
|---|---|---|
| Kime uygulanır | Yalnız kadına | Her iki eşe |
| İzin veren | Koca | Diğer eş |
| İznin biçimi | Açık ya da örtülü | Açık ya da örtülü |
| Konu | Genel olarak çalışma | Ortaklık mallarıyla meslek icrası |
| Sonuç | Çalışma izni | İşletmeye ilişkin işlem yetkisi |
| Durum | İptal edilmiştir | Yürürlüktedir |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 29.11.1990 | Eski Kanun'un kadının çalışmasını izne bağlayan 159. maddesi iptal edildi | AYM, E. 1990/30, K. 1990/31, 29.11.1990 |
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; yetki cinsiyetten bağımsız düzenlendi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 206: Mal ayrılığına geçiş kararı.
- TMK m. 221: Mal rejimi sözleşmesiyle kişisel mal sayılabilecekler.
- TMK m. 259: Diğer mal ortaklıkları.
- TMK m. 260: Kişisel mallar.
- TMK m. 262: Olağan yönetim.
- TMK m. 263: Olağanüstü yönetim.
- TMK m. 266: Ortaklık mallarıyla ilgili işlemlerden doğan sorumluluk.
- TMK m. 267: Kişisel mallarda yönetim.
- TMK m. 268: Ortaklık borçları.
- TMK m. 269: Kişisel borçlar.
Ortaklık mallarıyla yürütülen bir işletmenin tasfiyedeki yerini ve doğurduğu sorumluluğu değerlendirmek için İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 264 ne diyor?
Eşlerden biri diğerinin rızasıyla ortaklık mallarını kullanarak tek başına meslek veya sanat icra ederse, bu faaliyete ilişkin bütün hukukî işlemleri yapabilir.
Bu yetki için ne gerekir?
Diğer eşin rızası ve faaliyette ortaklık mallarının kullanılması (TMK m. 264).
Rıza yazılı olmak zorunda mı?
Hayır; açık olabileceği gibi örtülü de olabilir (S. Sayısı 723, s. 102-103).
Örtülü rıza nasıl olur?
Gerekçeye göre eşin faaliyete ses çıkarmaması yeterlidir.
Yetkinin sınırı nedir?
İşletmenin amaç ve konusunun gerektirdiği işlemler (S. Sayısı 723, s. 103).
"Ortaklık mallarını kullanarak" ne demek?
Malların sağladığı diğer olanakların kullanılmasını da kapsar (S. Sayısı 723, s. 103).
Her işlem için ayrı rıza almalı mıyım?
Hayır; faaliyet kapsamındaki işlemler için tek tek rıza gerekmez.
İşletmenin borcundan ben de sorumlu muyum?
Ortaklık malları da sorumludur (TMK m. 268).
Bu riski nasıl sınırlarım?
Meslek mallarını sözleşmeyle ortaklık dışında tutarak (TMK m. 259).
Eşim ortaklığı zarara uğratırsa?
Vekâlet hükümlerine göre sorumlu olur (TMK m. 266).
İşletme malvarlığı rejime girer mi?
Kural olarak evet (Yargıtay 8. HD, 2009/6923 E., 2010/794 K., 16.02.2010).
Şirket payı nasıl belirlenir?
Ticaret sicil kayıtlarıyla duraksamaya yer bırakmayacak biçimde.
Hangi belgeler getirtilir?
Bilançolar ve muhasebe kayıtları; hukukçu ve mali müşavir bilirkişilere inceletilir.
İşletme geliri nasıl hesaplanır?
Net gelir esas alınır (Yargıtay 8. HD, 2010/58 E., 2010/1634 K., 06.04.2010).
Hangi kalemler düşülür?
Vergi, fonlar, sigorta kesintileri ve amortisman gibi borçlar.
Kişisel harcamalar da düşülür mü?
Evet; işletmeyi yürüten eşin kişisel harcamaları da düşülür.
Bu harcamalar nasıl belirlenir?
Yapılan iş, sosyal statü, mesleki konum ve ailevi durum ölçütleriyle.
Faiz ne zamandan başlar?
Alacak hükümle muaccel olduğundan hüküm tarihinden (4721 s. K. m. 239).
Kişisel mallarımla iş yapıyorsam bu madde uygulanır mı?
Hayır; kişisel mallarda yönetim ayrı düzenlenmiştir (TMK m. 267).
Hangi mahkeme görevli?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Eski Kanun'da durum neydi?
Yalnız kadının çalışması kocanın iznine bağlıydı; bu hüküm iptal edilmiştir (743 s. K. m. 159).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 179, 206, 220, 221, 239, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 266, 267, 268, 269, 270, 275
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 159
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 264 gerekçesi s. 102-103, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Anayasa Mahkemesi, E. 1990/30, K. 1990/31, 29.11.1990
- Yargıtay 8. HD, 2010/58 E., 2010/1634 K., 06.04.2010
- Yargıtay 8. HD, 2009/6923 E., 2010/794 K., 16.02.2010