TMK 376, aile malları ortaklığının işleyişinin temel kuralını koyar. Birinci fıkraya göre ortaklık, ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirir. İkinci fıkraya göre aksi kararlaştırılmış olmadıkça ortaklardan her biri eşit hakka sahiptir. Üçüncü fıkraya göre ortaklar, ortaklık devam ettiği sürece paylarını isteyemez ve payları üzerinde tasarruf işlemi yapamaz. Gerekçe, eski metinden farklı olarak ortaklığın ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirdiğinin açıkça öngörüldüğünü belirtir. Aile malları ortaklığına giren alacaklar da ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle istenebilir (Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011).
- Elbirliği ile işletme
- Ortaklık mallarının ortakların birlikte karar ve katılımıyla işletilmesi.
- İktisadi faaliyet
- Kazanç elde etmeye yönelik ekonomik etkinlik.
- Eşit hak
- Aksi kararlaştırılmadıkça ortakların ortaklıktaki haklarının denk olması.
- Pay
- Ortağın ortaklık malları üzerindeki hissesi.
- Tasarruf işlemi
- Bir hakkı devreden, sınırlayan veya kaldıran işlem.
TMK 376 ne düzenler?
| Fıkra | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Amaç | Ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette birleştirme | TMK m. 376/1 |
| Haklar | Aksi kararlaştırılmadıkça eşit | TMK m. 376/2 |
| Pay | Ortaklık sürerken istenemez | TMK m. 376/3 |
| Tasarruf | Paylar üzerinde tasarruf yapılamaz | TMK m. 376/3 |
| Yönetim | Tüm ortakların elbirliği ile; olağan işler tek başına | TMK m. 377 |
| Mülkiyet | Ortaklar ortaklık mallarının elbirliği hâlinde malikidir | TMK m. 379 |
| Alacaklar | Elbirliği hâlinde alacaklılık | Yargıtay HGK, 2011/298 K. |
| Kaynak | 743 m. 326; Öntasarı m. 307; İsviçre MK m. 339/1 | Gerekçe, s. 135 |
TBMM gerekçesine göre 1984 tarihli Öntasarının 307. maddesini örnek alan bu madde, yürürlükteki Kanun'un 326. maddesini karşılamaktadır. Maddede, yürürlükteki metinden farklı olarak, aile malları ortaklığının ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirdiği öngörülmüştür; gerekçe, İsviçre Medenî Kanunu'nun 339. maddesinin birinci fıkrasında da bu hususun vurgulandığını belirtir. Tasarının 376. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 452).
Bu maddede dikkat edilecek ilk nokta, ortaklığın iktisadi faaliyet için kurulmasıdır; ortaklık malları yalnız birlikte tutulmaz, birlikte işletilir. İkinci nokta, eşitliğin sözleşmeyle değiştirilebilmesidir: ortakların hakları aksi kararlaştırılmış olmadıkça eşittir. Üçüncü nokta, pay yasağıdır: ortaklık sürdükçe ortak ne payını isteyebilir ne de payı üzerinde tasarruf edebilir; pay, ortaklığın sona ermesinde veya ortağın ayrılmasında hesaplanır (TMK m. 380–383).
Birinci fıkra: elbirliği ile iktisadi faaliyet
- Birleşme: Ortaklar elbirliği ile birleşir.
- Amaç: İktisadi faaliyet.
- Yönetim: Tüm ortakların elbirliği ile.
Birinci fıkra, aile malları ortaklığının ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirdiğini belirtir. Gerekçe, bu hususun eski metinden farklı olarak açıkça öngörüldüğünü ve İsviçre Medenî Kanunu'nun 339. maddesinin birinci fıkrasında da vurgulandığını belirtir. Ortaklık, hısımlara geçen mirasın tamamı veya bir bölümüyle ya da ortaya konan başka mallarla kurulduğundan (TMK m. 373), bu mallar ortakların ortak ekonomik faaliyetine ayrılmış olur.
Ortaklık tüm ortakların elbirliği ile yönetilir; ortaklardan her biri olağan yönetim işlerini diğer ortakların katılmasına gerek olmaksızın yapabilir (TMK m. 377). Ortaklar içlerinden birini yönetici olarak atayabilir; yönetici ortaklığı yönetir ve ortaklıkla ilgili işlemlerde onu temsil eder (TMK m. 378).
İkinci fıkra: ortakların eşit hakkı
- Kural: Her ortak eşit hakka sahiptir.
- İstisna: Aksi kararlaştırılabilir.
- Sonuç: Farklı paylaşım sözleşmede gösterilmelidir.
Aksi kararlaştırılmış olmadıkça ortaklardan her biri eşit hakka sahiptir. Eşitlik, ortaklığa konulan malların değeri farklı olsa bile kural olarak uygulanır; ortaklar farklı bir oran istiyorsa bunu sözleşmede kararlaştırmalıdır. Ortaklığın sona ermesinde ortaklık mallarının paylaşılması veya ayrılan ortağın payının hesaplanması, malların paylaşma veya ayrılma zamanındaki değerine ve durumuna göre yapılır (TMK m. 383).
Üçüncü fıkra: pay istenemez, pay üzerinde tasarruf yapılamaz
- Pay istemi: Ortaklık sürerken yapılamaz.
- Tasarruf: Pay devredilemez veya sınırlanamaz.
- Dayanak: Ortaklığın elbirliği niteliği.
Ortaklar, ortaklık devam ettiği sürece paylarını isteyemez ve payları üzerinde tasarruf işlemi yapamaz. Bu kural ortaklığın elbirliği niteliğinden doğar: ortaklar ortaklığa giren malların elbirliği hâlinde malikidir ve ortaklığın borçlarından müteselsil olarak sorumludur (TMK m. 379). Hukuk Genel Kurulu da aile malları ortaklığına giren alacak haklarında elbirliği hâlinde alacaklılık bulunduğunu ve bu alacakların ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle istenebileceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011).
Ortağın payı, ortaklık sona erdiğinde veya ortak ayrıldığında hesaplanır. Ortaklardan birinin payının haczedilmesi ve satışının istenmesi ortaklığı sona erdiren sebeplerdendir; öteki ortaklar ayrılan ortağın veya alacaklılarının haklarını ödeyerek ortaklığı kendi aralarında sürdürebilir (TMK m. 380, TMK m. 381).
Ortaklık sözleşmesinde ortakların hakları eşit olmayacaksa bunu açıkça yazın; aksi hâlde her ortak eşit hakka sahiptir. Ortaklık sürerken payınızı isteyemez ve payınız üzerinde tasarruf edemezsiniz; ayrılmak isterseniz süre ve bildirim kurallarına uyun (TMK m. 375). Olağan yönetim işlerini tek başınıza yapabilirsiniz; ortaklığın yönetimi bunun dışında tüm ortakların elbirliği ile yürür (TMK m. 377).
Yargıtay kararları
Bu sayfa hazırlanırken 376. maddeyi doğrudan uygulayan bir karara rastlanmamıştır; aşağıdaki kararlar aile malları ortaklığına ilişkindir. Kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Aile malları ortaklığına giren alacak hakları elbirliği hâlinde alacaklılık oluşturur; bu alacaklar ancak bütün alacaklıların birlikte hareketiyle istenebilir
Mirasbırakanın kiraya verdiği taşınmaz payı için atanan miras ortaklığı temsilcisi, kiracıdan ödenmeyen kira bedellerini istedi. Mahkeme, kiranın bölünerek bir kısım mirasçılara ödendiğini ve bu ödemelerin iyiniyetli kiracıyı borcundan kurtardığını belirterek istemi reddetti ve Özel Dairenin bozma kararına karşı direndi.
“Elbirliği halinde alacaklılık durumları bazı kanun hükümlerinde özel olarak düzenlenmiştir. Buna göre, adi ortaklıkta ortaklık alacakları (818 sayılı Borçlar Kanunu m.534);miras ortaklığı devam ettiği sürece mirasçıların mirasbırakandan intikal eden alacak hakları (4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.640);eşler arasında mal ortaklığı rejimi varsa bunların ortaklık kapsamına giren alacakları (TMK m.256);aile malları ortaklığında bu ortaklığa giren alacak hakları (TMK. m.373) için elbirliği halinde alacaklılık söz konusudur. Bu emredici kanun hükümlerine göre, söz konusu alacak hakları ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan talep edilebilir.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının elbirliği niteliğinin alacaklar bakımından sonucunu gösterir. Hukuk Genel Kurulu, elbirliği hâlinde alacaklılığın kanunda özel olarak düzenlendiği hâller arasında adi ortaklık alacaklarını, miras ortaklığı sürerken mirasbırakandan intikal eden alacakları, mal ortaklığı rejimindeki ortaklık alacaklarını ve aile malları ortaklığına giren alacak haklarını saymış; bu alacakların ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan istenebileceğini belirtmiştir. Somut olayda miras ortaklığına ilişkin bu ilke uygulanmış, mirasçılardan birine veya birkaçına yapılan ödemenin kiracıyı terekeye karşı borcundan kurtarmayacağı belirtilerek direnme kararı bozulmuştur (TMK m. 376).
Mirasçılar terekedeki tarım arazisini aile malları ortaklığına devredebilir; ancak bu imkânı getiren hüküm, yürürlüğünden önce ölen mirasbırakanın arazilerine uygulanamaz
Mirasbırakanın ölümünden sonra mirasçılardan biri, terekedeki tarım arazilerinin ehil mirasçı olarak tarımsal gelir değeri üzerinden kendisine devrini istedi. Bir kısım davalılar derdest ortaklığın giderilmesi davasını ileri sürdü ve başka bir mirasçının ehil mirasçı olduğunu savundu; mahkeme davayı kabul etti.
“Mirasçılar, terekede bulunan tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazinin mülkiyeti hakkında; a) Bir mirasçıya veya yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerini karşılaması durumunda birden fazla mirasçıya devrini,b) 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun 373 üncü ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına devrini, c) Mirasçıların tamamının miras payı oranında hissedarı oldukları 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kuracakları limited şirkete devrini, ç) Mülkiyetin üçüncü kişilere devrini, kararlaştırabilirler.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının tarım arazilerinin mirasçılar arasında korunmasındaki yerini gösterir. Daire, Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 8/C maddesini aktararak mirasçıların terekedeki tarımsal arazinin bir mirasçıya, 373 ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına, limited şirkete ya da üçüncü kişilere devrini kararlaştırabileceklerini belirtmiştir. Ancak bu hükmün ve geçiş hükmünün yürürlüğe girmesinden önce mirasbırakan öldüğünden, 8/C maddesine dayanılarak hüküm kurulamayacağı ve davanın reddi gerektiği belirtilerek karar bozulmuştur.
Madde gerekçesi
Madde 376- 1984 tarihli Öntasarının 307 nci maddesini örnek alan bu madde, yürürlükteki Kanunun 326 ncı maddesini karşılamaktadır. Maddede, yürürlükteki metinden farklı olarak, aile mal ortaklığının ortakları elbirliği ile iktisadî faaliyette bulunmak üzere birleştirdiği öngörülmüştür. Nitekim İsviçre Medenî Kanununun 339 uncu maddesinin birinci fıkrasında da bu husus vurgulanmaktadır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 135Gerekçe, maddenin eski Kanun'dan ayrılan noktasını birinci fıkrada gösterir: ortaklığın amacı, ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirmek olarak açıkça yazılmıştır. Eşit hak ve pay yasağına ilişkin kurallar eski metinde de vardı.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da maddenin karşılığı 326. maddeydi.
Şerikler, şirketi elbirliğiyle işletirler. Hilafına bir şart olmadıkça her biri şirkette müsavi derecede hak sahibidir. Şirket devam ettiği müddetçe şerikler, hisselerini talebedemiyecekleri gibi hisselerinde tasarruf dahi edemezler.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 326 | 4721 sayılı Kanun m. 376 | |
|---|---|---|
| İşletme | Şerikler şirketi elbirliğiyle işletir | Ortaklık ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirir |
| Haklar | Aksine şart yoksa eşit | Aksi kararlaştırılmadıkça eşit |
| Pay | Şirket sürdükçe hisse istenemez ve üzerinde tasarruf edilemez | Ortaklık sürdükçe pay istenemez ve üzerinde tasarruf yapılamaz |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde 2002'den bu yana değişmemiştir; Tasarı metni Adalet Komisyonunda da değiştirilmemiştir. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 376. maddenin itiraz veya iptal konusu olduğu bir karara rastlanmamıştır.
İlgili maddeler
- TMK m. 373: Aile malları ortaklığının koşulları.
- TMK m. 377: Ortaklığın yönetimi.
- TMK m. 379: Ortak mallar ve kişisel mallar.
- TMK m. 383: Paylaşma kuralları.
Aile malları ortaklığının işletilmesi, ortakların payları veya aile hukukundan doğan diğer sorularınız için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 376 ne diyor?
Aile malları ortaklığının ortakları elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunmak üzere birleştirdiğini, aksi kararlaştırılmadıkça ortakların eşit hakka sahip olduğunu ve ortaklık sürerken pay istenemeyeceğini ve pay üzerinde tasarruf yapılamayacağını düzenler.
Ortaklığın amacı nedir?
Ortakların elbirliği ile iktisadi faaliyette bulunması.
Ortakların hakları eşit mi?
Aksi kararlaştırılmış olmadıkça evet.
Farklı paylar kararlaştırılabilir mi?
Evet; eşitlik kuralı sözleşmeyle değiştirilebilir.
Ortaklık sürerken payımı isteyebilir miyim?
Hayır.
Payımı başkasına devredebilir miyim?
Hayır; ortaklık sürdükçe pay üzerinde tasarruf işlemi yapılamaz.
Ortaklığı kim yönetir?
Tüm ortaklar elbirliği ile; her ortak olağan yönetim işlerini tek başına yapabilir (TMK m. 377).
Ortaklığın alacağını bir ortak tek başına isteyebilir mi?
Hayır; bu alacaklar ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle istenebilir (Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011).
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; 743 sayılı Kanun'un 326. maddesi.
Madde yürürlüğe girdiğinden beri değişti mi?
Hayır.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 373, 375, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 383
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m. 8/C
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 326 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 376 gerekçesi s. 135, Tasarı ve Komisyon metni s. 452
- Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011
- Yargıtay 14. HD, 2017/1289 E., 2021/226 K., 21.01.2021