Tanık gösteren taraf, tanığı dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı, soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar; listede gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m. 240/2). Hukuk Genel Kurulu, ikinci tanık listesi yasağını kamu düzeninden sayar ve hâkimin bunu kendiliğinden gözeteceğini belirtir. Uygulamada tanık listesi için çoğunlukla ön inceleme duruşmasında kesin süre verilir; kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (HMK m. 94/3). Bununla birlikte liste verilmemiş olsa dahi taraf, dinleme için belirlenen duruşmada tanıklarını hazır bulundurursa tanıklar dinlenir (HMK m. 243/1). Kesin süre ancak usulüne uygun bir ihtar ve tebliğle işlemeye başlar; e-tebligatta tebliğ, elektronik adrese ulaşmayı izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır. Dava dilekçesinde ve karşı davaya cevap dilekçesinde süresinde bildirilen tanıkların sonradan tek bir dilekçede toplanması ikinci liste sayılmaz.
Tanık listesinde neler bulunmalıdır?#
Tanık listesinde tanığın adı ve soyadı, tebliğe elverişli adresi ve tanığın dinletilmek istendiği vakıa bulunmalıdır. Kanun bu içeriği açıkça sayar: “Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar” (HMK m. 240/2). Hukuk Genel Kurulu, her bir tanığın hangi vakıa hakkında dinleneceğinin dilekçede bildirilmesinin HMK m. 194’teki somutlaştırma yükümlülüğünün de bir gereği olduğunu vurgular (Yargıtay HGK, 2017/2707 E., 2018/1998 K., 20.12.2018).
Adres eksik veya hatalıysa liste geçersiz olmaz; mahkeme adres göstermesi için işin niteliğine uygun kesin süre verir. Bu süre içinde adres gösterilmez veya yeni adres de doğru değilse o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m. 240/3). Tanık sayısı için kanuni bir sınır yoktur; ancak mahkeme yeterli bilgi edindiğinde geri kalan tanıkları dinlemeyebilir (HMK m. 241; 2. ve 11. Bölümler).
Tanık listesi ne zaman verilir?#
Tanık listesi kural olarak dilekçelerle birlikte veya ön inceleme duruşmasında mahkemenin verdiği kesin süre içinde verilir. Delil, tarafların üzerinde anlaşamadıkları çekişmeli vakıaların ispatı için gösterilir (HMK m. 187/1); hangi vakıaların çekişmeli olduğu da ön inceleme duruşmasında tutanakla tespit edilir (HMK m. 140/3). Bu nedenle uygulamada ön inceleme duruşmasında uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra taraflara tanıklarının ad ve adreslerini bildirmeleri için kesin süre verilir. Bir Özel Daire kararında bu düzen, dava dilekçesinde tanık deliline dayanan tarafa ön inceleme duruşmasında uyuşmazlık konusu belirlendikten sonra tanıkların isim ve adreslerini bildirmesi için süre verilmesi gerektiği şeklinde ifade edilmiştir (Yargıtay HGK, 2017/2301 E., 2021/807 K., 22.06.2021; Özel Daire bozma kararından aktarım).
Ön inceleme yapılmadan, tensiple verilen süre ise bu anlamda sonuç doğurmaz. Bu görüş de bir Özel Daire bozma kararında dile getirilmiş, ancak aynı dosyada Hukuk Genel Kurulu, süresinde cevap vermeyen davalının sonradan bildirdiği tanıkların dinlenemeyeceğine karar vererek mahkemenin direnmesini yerinde bulmuştur (Yargıtay HGK, 2017/2710 E., 2021/34 K., 04.02.2021). Dolayısıyla tensiple verilen süre konusunda tartışma, süresinde cevap vermiş ve tanık deliline dayanmış tarafın listesini ne zaman vereceğiyle ilgilidir; dilekçesinde hiç tanık deliline dayanmamış taraf için kesin süre bir kurtarıcı değildir (4. Bölüm).
Kesin süre içinde liste verilmezse ne olur?#
Liste kesin süre içinde verilmez ve tanıklar dinleme için belirlenen duruşmada da hazır bulundurulmazsa, o taraf tanık deliline dayanmaktan vazgeçmiş sayılır. Kanun bu durumda tarafa son bir imkân tanır: Tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi taraf o duruşmada tanıklarını hazır bulundurursa tanıklar dinlenir (HMK m. 243/1).
Yargıtay’ın onadığı çok sayıda kararda bu kural uygulanmıştır:
| Olay | Sonuç | Karar |
|---|---|---|
| Kesin süreden sonra liste verildi, tahkikat duruşmasında tanıklar hazır edilmedi | Tanıkların dinlenmemesi usule uygun bulundu | Bölge adliye mahkemesi gerekçesi, Yargıtay onaması (Yargıtay 2. HD, 2024/5851 E., 2024/6482 K., 26.09.2024) |
| Kesin sürede liste yok, izleyen celsede tanık yok; liste son celse günü verildi | Dinlenseler bile beyanlar hükme esas alınamaz | Bölge adliye mahkemesi gerekçesi, Yargıtay onaması (Yargıtay 2. HD, 2023/7949 E., 2024/6129 K., 19.09.2024) |
| Tanık deliline dayanan davacı kesin sürede liste vermedi, tanıkları da getirmedi | Dava ispatlanamadı, reddedildi | Bölge adliye mahkemesi gerekçesi, Yargıtay onaması (Yargıtay 2. HD, 2023/8496 E., 2024/6709 K., 01.10.2024) |
| Liste duruşmadan bir gün önce verildi, tanık duruşmada hazırdı | Tanık dinlenmeliydi; dinlenmesi duruşmayı geciktirmezdi | Bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararı (Yargıtay 2. HD, 2023/8201 E., 2024/6594 K., 30.09.2024) |
| Vekil, e-imzayla liste gönderdiğini, sistemin hata verdiğini ileri sürdü | UYAP’ta liste bulunmadı, teknik aksaklık tespit edilemedi; tanıklar dinlenmedi | Bölge adliye mahkemesi gerekçesi, Yargıtay onaması (Yargıtay 2. HD, 2023/6200 E., 2024/4484 K., 11.06.2024) |
Bu kararların ortak noktası, kesin sürenin kaçırılmasının tek başına değil, izleyen duruşmada tanıkların da getirilmemesiyle birlikte sonuç doğurmasıdır. Geç verilen listeye rağmen tanığını duruşmada hazır eden tarafın tanığı, dinlenmesi yargılamayı geciktirmeyeceği için dinlenmelidir (Yargıtay 2. HD, 2023/8201 E., 2024/6594 K., 30.09.2024). Kesin süreyi kaçıran tarafın yapabileceği tek şey, dinleme gününde tanıklarını mahkemede hazır bulundurmaktır.
Kesin süre içinde verilecek tanık listesinin mahkemeye gerçekten ulaştığını UYAP’tan kontrol edin ve gönderim belgesini saklayın. Sistem hatası iddiası, dosyada bir iz yoksa kabul görmez. Liste geç kaldıysa, dinleme günü tanıkları mutlaka duruşma salonunda hazır bulundurun.
Kesin süre ne zaman işlemeye başlar?#
Kesin süre, süreye ilişkin ara karar taraf veya vekiline usulüne uygun olarak bildirildiği an işlemeye başlar. Duruşmada hazır bulunan tarafa ara karar yüzüne karşı bildirilmiş olur; duruşmaya katılmayan, örneğin mazeret bildiren vekile ise ara kararı içeren tutanağın tebliği gerekir. Yargıtay’ın bu konudaki kararı, sürenin hesabında yapılan bir hatanın davanın sonucunu nasıl değiştirdiğini gösterir:
Kesin süre ihtarlı tutanak e-tebligatla gönderilmişse süre okundu sayılan günden işler
Karşılıklı boşanma davasında ilk derece mahkemesi, ön inceleme duruşmasında tanık deliline dayanan erkeğe tanık listesi ve davetiye gideri için kesin süre vermiş, aksi hâlde tanık deliline dayanmaktan vazgeçmiş sayılacağını ihtar etmişti. Duruşmaya katılmayıp mazeret bildiren erkek vekiline tutanak e-tebligatla gönderildi; vekil listeyi sundu ve erkeğin tanıkları dinlendi. Bölge adliye mahkemesi ise listenin süresinde verilmediğini kabul ederek talimatla dinlenen erkek tanıklarının beyanlarını dışarıda bıraktı ve erkeğin davasını reddetti. Daire şöyle demiştir:
“Yapılan incelemede davalı-davacı erkek vekiline ihtaratlı ön inceleme duruşma zaptının e-tebligat yoluyla gönderildiği, 06.07.2019 tarihi olan otomatik olarak okundu sayılan günde tebligatın yapılmış sayıldığı ve bu hale göre 16.07.2019 tarihli dilekçe ile verilen tanık listesinin süresinde sunulmuş olduğu anlaşılmıştır.”
Değerlendirme. Elektronik tebligatta tebliğ, muhataba ulaştığı anda değil, elektronik adrese ulaşmayı izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır. Bölge adliye mahkemesinin süreyi gönderim tarihinden hesaplaması erkeğin bütün tanıklarını dosyadan çıkarmış ve davanın sonucunu tersine çevirmişti. Daire, erkeğin süresinde bildirdiği tanıklarının beyanları esas alınarak istinaf incelemesinin yeniden yapılması için kararı bozmuştur.
İkinci tanık listesi yasağı nedir?#
İkinci tanık listesi yasağı, süresinde verilen listede gösterilmeyen kişilerin sonradan yeni bir listeyle tanık olarak gösterilememesidir: “Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez” (HMK m. 240/2). Hukuk Genel Kurulu bu kuralın niteliğini şöyle açıklar: İkinci tanık listesinin verilemeyeceğine ilişkin bu kesin kural kamu düzeninden olup hâkim tarafından re’sen nazara alınır; kural aynı zamanda davaların makul süre içinde bitirilmesi açısından usul ekonomisine hizmet eder (Yargıtay HGK, 2017/2301 E., 2021/807 K., 22.06.2021).
Öğretide boşanma davasında kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulanması gerektiği gerekçesiyle ikinci tanık listesinin verilebileceğini savunan yazarlar bulunduğu, bir görüşe göre yasağın yalnız boşanma sebebi olabilecek vakıalar için geçerli olup boşanmaya engel olabilecek vakıalar için uygulanmaması gerektiği aktarılır (Çelik, s. 90, dn. 415 ve orada anılan yazarlar). Yargıtay uygulaması ise boşanma davasında ikinci tanık listesine izin vermez. 2012 tarihli bir Daire kararında, boşanma davasında hâkimin kendiliğinden delil toplayamayacağı gibi ikinci bir tanık listesi sunulmasının da mümkün olmadığı, sunulmuş olsa dahi bu tanıkların beyanlarının hükme esas alınamayacağı belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 07.06.2012, E. 2011/18569, K. 2012/25524 (aktaran Çelik, s. 109–110, dn. 511)). Tezin yazarı da TMK m. 184/1’deki vicdani kanaat ilkesinin birden çok tanık listesi sunulabileceği şeklinde yorumlanamayacağı görüşündedir (Çelik, s. 91). Güncel uygulamada da cevaba cevap dilekçesinde tanık listesini sunmuş olan tarafın sonradan sunduğu listedeki tanığın ikinci liste kapsamında dinlenmemesi ve talimatla alınmış beyanının hükme esas alınmaması Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/8777 E., 2024/5060 K., 01.07.2024).
Velayetin değiştirilmesi gibi kendiliğinden araştırma ilkesinin geçerli olduğu aile hukuku işlerinde ise durum farklıdır; öğretide bu işlerde tahkikat aşamasında dahi tanık bildirilebileceğine ilişkin bir Hukuk Genel Kurulu kararı aktarılır (Yargıtay HGK, 14.06.2017, E. 2017/2-1887, K. 2017/1196 (aktaran Çelik, s. 108, dn. 503)). Velayete ilişkin tanık beyanları 20. Bölümde ele alınmıştır.
Hangi hâllerde yeni bildirilen tanık ikinci liste sayılmaz?#
Süresinde verilen dilekçelerde bildirilmiş tanıkların sonradan tek bir dilekçede toplanması ikinci liste sayılmaz. Hukuk Genel Kurulunun bu konudaki kararı uygulama için yol göstericidir:
Dava dilekçesinde ve karşı davaya cevapta süresinde bildirilen tanıklar ikinci liste yasağına takılmaz
Erkek, tanıklarının bir kısmını dava dilekçesinde, diğerlerini süresinde verdiği karşı davaya cevap dilekçesinde bildirmiş, ön inceleme duruşmasında verilen sürede de bütün tanıklarını tek bir dilekçede toplamıştı. Mahkeme yalnız dava dilekçesindeki tanıkları dinlemiş, diğerlerini ikinci tanık listesi sayarak dinlememişti. Özel Dairenin bozma kararına mahkeme direndi. Hukuk Genel Kurulu oyçokluğuyla, değişik gerekçeyle şöyle demiştir:
“Tüm bu anlatılanların ışığı altında; yerel mahkemece yapılacak iş, erkek eşin usule uygun şekilde karşı davaya cevap dilekçesinde bildirdiği...ve... isimli tanıklarının dinlenerek, toplanan tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi sonucu oluşacak duruma göre bir karar vermekten ibaretken, anlatılan hususlar gözetilmeksizin isimleri açıklanan davacı-karşı davalı tanıklarının ikinci tanık listesi kapsamında görüldüğü gerekçesi ile dinlenilmeden eksik inceleme ile hüküm kurulması bozmayı gerektirmiştir.”
Değerlendirme. Genel Kurul, karşı davaya cevap dilekçesinde karşı davadaki iddiaların aksini ispat için bildirilen tanıkların usule uygun gösterildiğini kabul etmiştir. Karar aynı zamanda ikinci liste yasağının kamu düzeninden olduğunu ve “delil” kavramının asıl ve karşı ispatı birlikte kapsadığını vurgular. Değişik gerekçe, Genel Kurul’un dinlenmesi gereken tanıkları usule uygun bildirilenlerle sınırlı tuttuğunu gösterir; aynı vakıalar için daha sonraki bir dilekçede yeni isimler eklemek bu korumadan yararlanmaz.
Davacı ölürse mirasçılar yeni tanık gösterebilir mi?#
Hayır. Boşanma davası devam ederken eşlerden biri ölürse, ölen eşin mirasçılarından biri davaya devam edebilir; diğer eşin kusuru ispatlanırsa sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybeder (TMK m. 181). Ancak mirasçılar davayı bulunduğu aşamadan devralır. Dilekçeler ve delil bildirme aşaması davacı ölmeden önce tamamlanmışsa ve davacı süresinde tanık listesi vermemişse, mirasçılar yeni bir delile dayanamaz ve ikinci tanık listesi veremez; mirasçıların bildirdiği tanıkların beyanlarıyla sağ kalan eşe kusur yüklenemez. Bölge adliye mahkemesinin bu yöndeki kararı Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/9437 E., 2024/7155 K., 10.10.2024).
Tanık gideri yatırılmazsa ne olur?#
Tanığın dinlenmesi için gereken gider, mahkemenin verdiği kesin süre içinde yatırılmalıdır. Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır; yatırılmazsa ve diğer taraf da yatırmazsa talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m. 324/1–2). Uygulamada tanık listesi ve davetiye gideri için aynı ara kararla kesin süre verilir ve “aksi halde tanık deliline dayanmaktan vazgeçmiş sayılacağı” ihtar edilir (Yargıtay 2. HD, 2023/2092 E., 2023/6256 K., 14.12.2023). Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlere ilişkin hükümleri saklı tutmuştur (HMK m. 324/3); bu nedenle velayet gibi kendiliğinden araştırılacak konularda giderin yatırılmamış olması mahkemenin araştırma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Tanık listesinde gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez; bu kural kamu düzenindendir. Kesin süre içinde liste verilmemişse taraf, dinleme için belirlenen duruşmada tanıklarını hazır bulundurarak dinletebilir. Süresinde verilen dilekçelerde bildirilmiş tanıkların sonradan bir dilekçede toplanması ikinci liste sayılmaz (Yargıtay HGK, 2017/2301 E., 2021/807 K., 22.06.2021; Yargıtay 2. HD, 2023/8201 E., 2024/6594 K., 30.09.2024; Yargıtay 2. HD, 2023/2092 E., 2023/6256 K., 14.12.2023).
Ön inceleme duruşmasından çıkarken tutanakta tanık listesi ve gider için verilen sürenin “kesin” olup olmadığını, başlangıç tarihini ve ihtarın içeriğini kontrol edin. Duruşmaya katılmadıysanız sürenin tutanağın tebliğiyle başlayacağını, e-tebligatta beşinci günün sonunun tebliğ tarihi olduğunu hesaba katın. Listeyi bütün tanıkları içerecek biçimde tek seferde hazırlayın; dava dilekçesinde ve cevap dilekçelerinde adı geçen kişileri listeye yeniden yazın ki hiçbiri dışarıda kalmasın.