TMK 383, aile malları ortaklığı sona erdiğinde veya bir ortak ayrıldığında hesabın nasıl yapılacağını düzenler. Birinci fıkraya göre ortaklık mallarının paylaşılması veya ayrılan ortağın payının hesaplanması, ortaklık mallarının paylaşma veya ayrılma zamanındaki değerine ve durumuna göre yapılır. İkinci fıkraya göre paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez. Kural; fesih bildirimi, iflas, haczedilmiş payın satışının istenmesi, evlenme ve ölüm nedeniyle ortaklıktan ayrılan ortağın payının hesabında (TMK m. 381, TMK m. 382) ve ortaklığın dağılmasında ortaklık mallarının paylaşılmasında uygulanır. Gerekçeye göre hüküm daha sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır; hüküm değişikliği yoktur.
- Paylaşma
- Ortaklık sona erdiğinde ortaklık mallarının ortaklar arasında bölüştürülmesi.
- Ayrılan ortak
- Ortaklık öteki ortaklarca sürdürülürken ortaklıktan çıkan ortak.
- Hesaplaşma
- Ayrılan ortağın payının belirlenip ödenmesi.
- Uygun olmayan zaman
- Paylaşma veya hesaplaşma için elverişli olmayan zaman; kanun ölçütünü ayrıca belirlemez.
TMK 383 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Esas alınan an | Paylaşma veya ayrılma zamanı | TMK m. 383/1 |
| Ölçüt | Ortaklık mallarının değeri ve durumu | TMK m. 383/1 |
| Zamanlama | Paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez | TMK m. 383/2 |
| Ayrılan ortak | Fesih, iflas, satış istemi, evlenme ve ölüm hâlleri | TMK m. 381, 382 |
| Kişisel mallar | Paylaşmanın konusu değildir | TMK m. 379/3 |
| Kaynak | 743 m. 333; Öntasarı m. 314 | Gerekçe, s. 136 |
TBMM gerekçesine göre 1984 tarihli Öntasarının 314. maddesinden alınan bu hüküm, yürürlükteki Kanun'un 333. maddesini karşılamaktadır; hüküm daha sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır ve hüküm değişikliği yoktur. Tasarının 383. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 454).
Bu maddede dikkat edilecek ilk nokta, hesabın paylaşma veya ayrılma zamanındaki değer ve duruma göre yapılmasıdır. İkinci nokta, maddenin malların yalnız değerini değil durumunu da anmasıdır. Üçüncü nokta, paylaşma ve hesaplaşmanın uygun olmayan bir zamanda istenememesidir; kanun bu zamanı tanımlamaz. Eski Kanun'un 333. maddesi sona erme sebebinin doğduğu zamanı anıyordu; gerekçe bu farkı hüküm değişikliği olarak nitelendirmez.
Birinci fıkra: paylaşma veya ayrılma zamanındaki değer ve durum
- Paylaşma: Ortaklık mallarının ortaklar arasında bölüştürülmesi.
- Pay hesabı: Ayrılan ortağın payının belirlenmesi.
- Ölçüt: Paylaşma veya ayrılma zamanındaki değer ve durum.
Ortaklık mallarının paylaşılması veya ayrılan ortağın payının hesaplanması, ortaklık mallarının paylaşma veya ayrılma zamanındaki değerine ve durumuna göre yapılır. Madde iki durumu birlikte düzenler. İlki, ortaklığın sona ermesiyle ortaklık mallarının paylaşılmasıdır; ortaklık bütün ortakların anlaşması veya feshin bildirilmesi, sürenin bitmesi, bir ortağın payının haczedilip satışının istenmesi, iflas veya haklı sebebe dayanan istemle sona erer (TMK m. 380). İkincisi, ortaklık öteki ortaklar arasında sürerken bir ortağın ayrılmasıdır.
Ortaklardan biri feshi bildirir veya iflas ederse ya da bir ortağın haczedilmiş payının satışı istenirse, öteki ortaklar ayrılan ortağın veya alacaklılarının haklarını ödeyerek ortaklığı kendi aralarında sürdürebilir; evlenen ortak da fesih bildirimine gerek olmaksızın ortaklıktaki hakkının kendisine ödenmesini isteyebilir (TMK m. 381). Ortaklardan birinin ölümü hâlinde ortaklığa dahil olmayan mirasçılar, ancak ölen ortağa düşen payın karşılığının kendilerine ödenmesini isteyebilir (TMK m. 382). Bu hâllerde ödenecek tutar, 383. maddeye göre ortaklık mallarının ayrılma zamanındaki değeri ve durumu esas alınarak hesaplanır.
Paylaşmanın konusu ortaklık mallarıdır. Ortakların ortaklık dışında bıraktıkları mallar ile, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, ortaklığın devamı sırasında miras yoluyla veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla edindikleri mallar kişisel mallarıdır (TMK m. 379); bu mallar paylaşmaya girmez.
Elbirliği mülkiyetinin sona ermesi ve paylaştırma
- Sona erme: Topluluğun dağılmasıyla elbirliği mülkiyeti sona erer.
- Paylaştırma: Aksine hüküm yoksa paylı mülkiyet hükümlerine göre yapılır.
- Özel kural: 383. madde değer ve durumun belirlendiği anı gösterir.
Ortaklar ortaklığa giren malların elbirliği hâlinde malikidir (TMK m. 379). Elbirliği mülkiyeti, malın devri, topluluğun dağılması veya paylı mülkiyete geçilmesiyle sona erer; paylaştırma, aksine bir hüküm bulunmadıkça paylı mülkiyet hükümlerine göre yapılır (TMK m. 703). Ortaklık devam ettiği sürece ise ortaklar paylarını isteyemez ve payları üzerinde tasarruf işlemi yapamaz (TMK m. 376); paylaşma ancak ortaklığın sona ermesiyle veya bir ortağın ayrılmasıyla gündeme gelir.
Kazanç paylı aile malları ortaklığında da ortakların elbirliği ile işlettikleri ortaklığa ilişkin kurallar uygulanır (TMK m. 385).
İkinci fıkra: uygun olmayan zaman
- Kural: Paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez.
- Kapsam: Hem paylaşma hem ayrılan ortakla hesaplaşma.
- Ölçüt: Kanunda tanımlanmamıştır.
Paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez. Kanun uygun olmayan zamanı tanımlamaz. Tarımsal işletmeyle ilgili ortaklıklarda kanun, süresi belirlenmemiş ortaklıktan çıkmak için yapılan bildirimin de ancak ürünlerin yetiştiği yere göre olağan hasat mevsiminin sonu için geçerli olacağını öngörür (TMK m. 375).
Eski Kanun'un 333. maddesi de taksim ve tasfiyenin müsait olmayan bir zamanda istenemeyeceğini öngörüyordu.
Ortaklıktan ayrılıyorsanız, payınızın ortaklık mallarının ayrılma zamanındaki değerine ve durumuna göre hesaplanacağını göz önünde tutun. Ortaklık sona erdiyse, paylaşmanın konusu ortaklık mallarıdır; ortaklık dışında bıraktığınız veya miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla edindiğiniz mallar kişisel malınızdır. Paylaşma veya hesaplaşma isteyecekseniz, bu istemin uygun olmayan bir zamanda ileri sürülemeyeceğini hesaba katın; tarımsal işletmeyle ilgili ortaklıkta çıkma bildirimi ancak olağan hasat mevsiminin sonu için geçerlidir.
Yargıtay kararları
Bu sayfa hazırlanırken 383. maddeyi doğrudan uygulayan bir karara rastlanmamıştır; aşağıdaki kararlar aile malları ortaklığına ilişkindir. Kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Aile malları ortaklığına giren alacak hakları elbirliği hâlinde alacaklılık oluşturur; bu alacaklar ancak bütün alacaklıların birlikte hareketiyle istenebilir
Mirasbırakanın kiraya verdiği taşınmaz payı için atanan miras ortaklığı temsilcisi, kiracıdan ödenmeyen kira bedellerini istedi. Mahkeme, kiranın bölünerek bir kısım mirasçılara ödendiğini ve bu ödemelerin iyiniyetli kiracıyı borcundan kurtardığını belirterek istemi reddetti ve Özel Dairenin bozma kararına karşı direndi.
“Elbirliği halinde alacaklılık durumları bazı kanun hükümlerinde özel olarak düzenlenmiştir. Buna göre, adi ortaklıkta ortaklık alacakları (818 sayılı Borçlar Kanunu m.534);miras ortaklığı devam ettiği sürece mirasçıların mirasbırakandan intikal eden alacak hakları (4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.640);eşler arasında mal ortaklığı rejimi varsa bunların ortaklık kapsamına giren alacakları (TMK m.256);aile malları ortaklığında bu ortaklığa giren alacak hakları (TMK. m.373) için elbirliği halinde alacaklılık söz konusudur. Bu emredici kanun hükümlerine göre, söz konusu alacak hakları ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan talep edilebilir.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının elbirliği niteliğinin alacaklar bakımından sonucunu gösterir. Hukuk Genel Kurulu, elbirliği hâlinde alacaklılığın kanunda özel olarak düzenlendiği hâller arasında adi ortaklık alacaklarını, miras ortaklığı sürerken mirasbırakandan intikal eden alacakları, mal ortaklığı rejimindeki ortaklık alacaklarını ve aile malları ortaklığına giren alacak haklarını saymış; bu alacakların ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan istenebileceğini belirtmiştir. Somut olayda miras ortaklığına ilişkin bu ilke uygulanmış, mirasçılardan birine veya birkaçına yapılan ödemenin kiracıyı terekeye karşı borcundan kurtarmayacağı belirtilerek direnme kararı bozulmuştur (TMK m. 376).
Mirasçılar terekedeki tarım arazisini aile malları ortaklığına devredebilir; ancak bu imkânı getiren hüküm, yürürlüğünden önce ölen mirasbırakanın arazilerine uygulanamaz
Mirasbırakanın ölümünden sonra mirasçılardan biri, terekedeki tarım arazilerinin ehil mirasçı olarak tarımsal gelir değeri üzerinden kendisine devrini istedi. Bir kısım davalılar derdest ortaklığın giderilmesi davasını ileri sürdü ve başka bir mirasçının ehil mirasçı olduğunu savundu; mahkeme davayı kabul etti.
“Mirasçılar, terekede bulunan tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazinin mülkiyeti hakkında; a) Bir mirasçıya veya yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerini karşılaması durumunda birden fazla mirasçıya devrini,b) 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun 373 üncü ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına devrini, c) Mirasçıların tamamının miras payı oranında hissedarı oldukları 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kuracakları limited şirkete devrini, ç) Mülkiyetin üçüncü kişilere devrini, kararlaştırabilirler.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının tarım arazilerinin mirasçılar arasında korunmasındaki yerini gösterir. Daire, Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 8/C maddesini aktararak mirasçıların terekedeki tarımsal arazinin bir mirasçıya, 373 ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına, limited şirkete ya da üçüncü kişilere devrini kararlaştırabileceklerini belirtmiştir. Ancak bu hükmün ve geçiş hükmünün yürürlüğe girmesinden önce mirasbırakan öldüğünden, 8/C maddesine dayanılarak hüküm kurulamayacağı ve davanın reddi gerektiği belirtilerek karar bozulmuştur.
Madde gerekçesi
Madde 383- 1984 tarihli Öntasarının 314 üncü maddesinden alınan bu hüküm, yürürlükteki Kanunun 333 üncü maddesini karşılamaktadır. Daha sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 136Gerekçe, hükmün eski Kanun'un 333. maddesini karşıladığını ve dilinin sadeleştirildiğini belirtir; hüküm değişikliği yoktur.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da maddenin karşılığı 333. maddeydi.
Şirket mallarının taksimi veya ayrılan bir şerikin hissesinin tasfiyesi, şirketin hitamını mucip olan sebebin tahaddüsü zamanında şirket mallarının bulunduğu hale göre icra edilir. Taksim ve tasfiye, müsait olmıyan bir zamanda talep olunamaz.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 333 | 4721 sayılı Kanun m. 383 | |
|---|---|---|
| Konu | Şirket mallarının taksimi veya ayrılan şerikin hissesinin tasfiyesi | Ortaklık mallarının paylaşılması veya ayrılan ortağın payının hesaplanması |
| Esas alınan an | Şirketin sona ermesine yol açan sebebin doğduğu zaman | Paylaşma veya ayrılma zamanı |
| Ölçüt | Şirket mallarının bulunduğu hâl | Ortaklık mallarının değeri ve durumu |
| Zamanlama | Taksim ve tasfiye müsait olmayan bir zamanda istenemez | Paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez |
Metinler arasında ifade farkı vardır: eski Kanun sona erme sebebinin doğduğu zamanı ve malların bulunduğu hâli anarken, yürürlükteki metin paylaşma veya ayrılma zamanındaki değer ve durumu anar. Gerekçe, düzenlemeyi hüküm değişikliği olarak nitelendirmez; hükmün daha sade ve anlaşılır bir dille kaleme alındığını belirtir.
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde 2002'den bu yana değişmemiştir; Tasarı metni Adalet Komisyonunda da değiştirilmemiştir. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 383. maddenin itiraz veya iptal konusu olduğu bir karara rastlanmamıştır.
İlgili maddeler
- TMK m. 380: Ortaklığın sona erme sebepleri.
- TMK m. 381: Fesih bildirimi, ödemeden aciz, evlenme.
- TMK m. 382: Ortaklardan birinin ölümü.
- TMK m. 379: Ortak mallar ve kişisel mallar.
Aile malları ortaklığında paylaşma, ayrılan ortağın payı veya aile hukukundan doğan diğer sorularınız için boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 383 ne diyor?
Ortaklık mallarının paylaşılmasının veya ayrılan ortağın payının hesaplanmasının, ortaklık mallarının paylaşma veya ayrılma zamanındaki değerine ve durumuna göre yapılacağını ve paylaşma ile hesaplaşmanın uygun olmayan bir zamanda istenemeyeceğini düzenler.
Ayrılan ortağın payı hangi tarihe göre hesaplanır?
Ayrılma zamanına göre.
Hesapta yalnız malların değerine mi bakılır?
Hayır; madde malların değerini ve durumunu birlikte anar.
Madde hangi hâllerde uygulanır?
Ortaklığın sona ermesiyle ortaklık mallarının paylaşılmasında ve fesih, iflas, satış istemi, evlenme veya ölüm nedeniyle ayrılan ortağın payının hesabında (TMK m. 380-382).
Kişisel mallar paylaşılır mı?
Hayır; paylaşmanın konusu ortaklık mallarıdır (TMK m. 379).
Ortaklık sürerken paylaşma istenebilir mi?
Hayır; ortaklar ortaklık devam ettiği sürece paylarını isteyemez (TMK m. 376).
Paylaşma her zaman istenebilir mi?
Hayır; paylaşma ve hesaplaşma uygun olmayan bir zamanda istenemez.
Uygun olmayan zaman kanunda tanımlanmış mı?
Hayır.
Eski Kanun'dan farkı nedir?
Eski Kanun sona erme sebebinin doğduğu zamanı anıyordu; yürürlükteki metin paylaşma veya ayrılma zamanını anar. Gerekçe bunu hüküm değişikliği olarak nitelendirmez.
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; 743 sayılı Kanun'un 333. maddesi.
Madde yürürlüğe girdiğinden beri değişti mi?
Hayır.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 375, 376, 379, 380, 381, 382, 383, 385, 703
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m. 8/C
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 333 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 383 gerekçesi s. 136, Tasarı ve Komisyon metni s. 454
- Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011
- Yargıtay 14. HD, 2017/1289 E., 2021/226 K., 21.01.2021