TMK 384, kazanç paylı aile malları ortaklığının konusunu düzenler. Birinci fıkraya göre ortaklar, aralarında yapacakları sözleşmeyle, yıllık kazançtan kendilerine belli bir pay verilmesi kaydıyla ortaklığın temsilini ve ortaklığın mallarının işletilmesini içlerinden birine bırakabilir. İkinci fıkraya göre bu pay anlaşmayla belirlenmemişse, ortaklık mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki ortalama kazancı ile işleten ortağın çalışması ve yaptığı harcama göz önünde tutularak adil bir biçimde belirlenir. İşleten ortak malları gereği gibi işletmez veya yükümlülüklerini yerine getirmezse ortaklar ortaklığın feshini isteyebilir (TMK m. 385). Gerekçeye göre hüküm değişikliği yoktur; konu başlığı "Hissei temettü şartiyle şirket" yerine "Kazanç paylı aile mal ortaklığı" olarak değiştirilmiştir.
- Kazanç paylı aile malları ortaklığı
- Temsilin ve işletmenin, öteki ortaklara yıllık kazançtan pay verilmesi kaydıyla bir ortağa bırakıldığı aile malları ortaklığı.
- İşleten ortak
- Ortaklığın temsilini ve mallarının işletilmesini üzerine alan ortak.
- Yıllık kazanç payı
- Öteki ortaklara her yıl kazançtan verilecek belli pay.
- Ortalama kazanç
- Ortaklık mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki kazancının ortalaması.
TMK 384 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kuruluş | Ortakların aralarında yapacakları sözleşme | TMK m. 384/1 |
| İşleten ortak | Temsil ve işletme ortaklardan birine bırakılır | TMK m. 384/1 |
| Öteki ortaklar | Yıllık kazançtan belli bir pay alır | TMK m. 384/1 |
| Pay belirlenmemişse | Ortalama kazanç, işleten ortağın çalışması ve harcaması göz önünde tutularak adil biçimde | TMK m. 384/2 |
| Fesih | İşleten ortak gereği gibi işletmezse ortaklar feshi isteyebilir | TMK m. 385/1 |
| Genel kurallar | Elbirliği ile işletilen ortaklığa ilişkin kurallar uygulanır | TMK m. 385/3 |
| Kaynak | 743 m. 334; Öntasarı m. 315 | Gerekçe, s. 136 |
TBMM gerekçesine göre 1984 tarihli Öntasarının 315. maddesini örnek alan bu madde, yürürlükteki Kanun'un 334. maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur; madde daha sade ve açık bir dille kaleme alınmıştır. Maddenin konu başlığı da "Hissei temettü şartiyle şirket" yerine "Kazanç paylı aile mal ortaklığı" olarak değiştirilmiştir. Tasarının 384. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 454).
Bu maddede dikkat edilecek ilk nokta, kazanç paylı ortaklığın ortakların aralarında yapacakları sözleşmeyle ortaya çıkmasıdır. İkinci nokta, temsil ve işletmenin ortaklardan birine bırakılması, öteki ortakların ise yıllık kazançtan belli bir pay almasıdır. Üçüncü nokta, pay anlaşmayla belirlenmemişse kanunun adil belirleme ölçütleri koymasıdır: ortaklık mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki ortalama kazancı ile işleten ortağın çalışması ve yaptığı harcama.
Birinci fıkra: temsil ve işletmenin bir ortağa bırakılması
- Sözleşme: Ortakların aralarında yapacakları sözleşme.
- İşleten ortak: Temsil ve işletme ortaklardan birine bırakılır.
- Karşılık: Öteki ortaklara yıllık kazançtan belli bir pay verilir.
Ortaklar, aralarında yapacakları sözleşmeyle, yıllık kazançtan kendilerine belli bir pay verilmesi kaydıyla ortaklığın temsilini ve ortaklığın mallarının işletilmesini içlerinden birine bırakabilir. Aile malları ortaklığında kural, ortaklığın tüm ortakların elbirliği ile yönetilmesidir (TMK m. 377); ortaklar ayrıca içlerinden birini yönetici atayabilir (TMK m. 378). Kazanç paylı ortaklıkta ise temsil ve işletme, öteki ortaklara yıllık kazançtan pay verilmesi kaydıyla bir ortağa bırakılır.
Eski Kanun'un 334. maddesi de şeriklerin aralarında yapacakları sözleşmeyle şirketin işletilmesini ve temsilini, diğer şeriklerden her birine safi hasılattan yıllık belli bir pay vermek üzere içlerinden yalnız birine bırakabileceklerini öngörüyordu.
Tarım arazilerinde bu ortaklık türü ayrıca anılır: Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'na göre mirasçılar, terekede bulunan tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazinin mülkiyetinin 373 ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına devrini kararlaştırabilir (5403 s. K. m. 8/C). Bu hükmün yürürlüğe girmesinden önce ölen mirasbırakanın tarım arazileri bakımından 8/C maddesine dayanılarak hüküm kurulamayacağı belirtilmiştir (Yargıtay 14. HD, 2017/1289 E., 2021/226 K., 21.01.2021).
İkinci fıkra: kazanç payının belirlenmesi
- Anlaşma: Pay öncelikle ortakların anlaşmasıyla belirlenir.
- Anlaşma yoksa: Uygun derecede uzun bir dönemdeki ortalama kazanç esas alınır.
- Ek ölçüt: İşleten ortağın çalışması ve yaptığı harcama.
Öteki ortaklara verilecek pay anlaşmayla belirlenmemişse, ortaklık mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki ortalama kazancı ile işleten ortağın çalışması ve yaptığı harcama göz önünde tutularak adil bir biçimde belirlenir. Kanun dönemin uzunluğu için belirli bir süre öngörmez; dönemin "uygun derecede uzun" olmasını arar. İşleten ortağın çalışması ve harcaması da hesaba katıldığından pay, ortaklık mallarının getirisi ile işleten ortağın katkısı birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Eski Kanun'un 334. maddesi de bu payın, aksine şart olmadıkça, şirket mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki hasılatının ortalamasına göre ve işleten şerikin çalışması ile harcamaları göz önünde tutularak adil biçimde belirleneceğini öngörüyordu.
İşleten ortağın yükümlülükleri ve fesih
- Fesih: İşleten ortak malları gereği gibi işletmez veya yükümlülüklerini yerine getirmezse.
- Yönetime katılma: Haklı sebeple hâkimden istenebilir.
- Genel kurallar: Elbirliği ile işletilen ortaklığa ilişkin kurallar uygulanır.
İşletme ve temsili üzerine alan ortak, malları gereği gibi işletmediği veya yükümlülüklerini yerine getirmediği takdirde, ortakların ortaklığın feshini isteme hakları vardır. Ortaklardan birinin haklı sebeplere dayanarak istemde bulunması üzerine hâkim, mirastaki paylaşma kurallarını göz önünde bulundurarak, bu ortağın işletme ve temsili üzerine alan ortakla birlikte yönetime ve ortaklık mallarından yararlanmaya katılmasına karar verebilir. Ortakların elbirliği ile işlettikleri ortaklığa ilişkin kurallar, kazanç paylı aile malları ortaklığında da uygulanır (TMK m. 385).
Bu yollama nedeniyle ortak mallar üzerindeki elbirliği mülkiyeti, ortaklığın borçlarından müteselsil sorumluluk ve kişisel mallara ilişkin hükümler (TMK m. 379) ile sona erme ve paylaşma kuralları (TMK m. 380, TMK m. 383) kazanç paylı ortaklıkta da uygulanır.
Ortaklığın işletilmesini ortaklardan birine bırakmak istiyorsanız, sözleşmede işleten ortağı ve öteki ortaklara yıllık kazançtan verilecek payı açıkça belirleyin; pay belirlenmemişse ortalama kazanç ile işleten ortağın çalışması ve harcaması göz önünde tutularak adil biçimde belirlenir. İşleten ortak malları gereği gibi işletmiyorsa ortaklığın feshini isteyebilirsiniz. Haklı bir sebebiniz varsa hâkimden, işleten ortakla birlikte yönetime ve ortaklık mallarından yararlanmaya katılmanıza karar vermesini isteyebilirsiniz.
Yargıtay kararları
Bu sayfa hazırlanırken 384. maddeyi doğrudan uygulayan bir karara rastlanmamıştır; aşağıdaki kararlar aile malları ortaklığına ilişkindir. Kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Aile malları ortaklığına giren alacak hakları elbirliği hâlinde alacaklılık oluşturur; bu alacaklar ancak bütün alacaklıların birlikte hareketiyle istenebilir
Mirasbırakanın kiraya verdiği taşınmaz payı için atanan miras ortaklığı temsilcisi, kiracıdan ödenmeyen kira bedellerini istedi. Mahkeme, kiranın bölünerek bir kısım mirasçılara ödendiğini ve bu ödemelerin iyiniyetli kiracıyı borcundan kurtardığını belirterek istemi reddetti ve Özel Dairenin bozma kararına karşı direndi.
“Elbirliği halinde alacaklılık durumları bazı kanun hükümlerinde özel olarak düzenlenmiştir. Buna göre, adi ortaklıkta ortaklık alacakları (818 sayılı Borçlar Kanunu m.534);miras ortaklığı devam ettiği sürece mirasçıların mirasbırakandan intikal eden alacak hakları (4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.640);eşler arasında mal ortaklığı rejimi varsa bunların ortaklık kapsamına giren alacakları (TMK m.256);aile malları ortaklığında bu ortaklığa giren alacak hakları (TMK. m.373) için elbirliği halinde alacaklılık söz konusudur. Bu emredici kanun hükümlerine göre, söz konusu alacak hakları ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan talep edilebilir.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının elbirliği niteliğinin alacaklar bakımından sonucunu gösterir. Hukuk Genel Kurulu, elbirliği hâlinde alacaklılığın kanunda özel olarak düzenlendiği hâller arasında adi ortaklık alacaklarını, miras ortaklığı sürerken mirasbırakandan intikal eden alacakları, mal ortaklığı rejimindeki ortaklık alacaklarını ve aile malları ortaklığına giren alacak haklarını saymış; bu alacakların ancak bütün alacaklıların birlikte hareket etmesiyle borçludan istenebileceğini belirtmiştir. Somut olayda miras ortaklığına ilişkin bu ilke uygulanmış, mirasçılardan birine veya birkaçına yapılan ödemenin kiracıyı terekeye karşı borcundan kurtarmayacağı belirtilerek direnme kararı bozulmuştur (TMK m. 376).
Mirasçılar terekedeki tarım arazisini aile malları ortaklığına devredebilir; ancak bu imkânı getiren hüküm, yürürlüğünden önce ölen mirasbırakanın arazilerine uygulanamaz
Mirasbırakanın ölümünden sonra mirasçılardan biri, terekedeki tarım arazilerinin ehil mirasçı olarak tarımsal gelir değeri üzerinden kendisine devrini istedi. Bir kısım davalılar derdest ortaklığın giderilmesi davasını ileri sürdü ve başka bir mirasçının ehil mirasçı olduğunu savundu; mahkeme davayı kabul etti.
“Mirasçılar, terekede bulunan tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazinin mülkiyeti hakkında; a) Bir mirasçıya veya yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerini karşılaması durumunda birden fazla mirasçıya devrini,b) 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun 373 üncü ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına devrini, c) Mirasçıların tamamının miras payı oranında hissedarı oldukları 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kuracakları limited şirkete devrini, ç) Mülkiyetin üçüncü kişilere devrini, kararlaştırabilirler.”
Ne anlama geliyor? Karar, aile malları ortaklığının tarım arazilerinin mirasçılar arasında korunmasındaki yerini gösterir. Daire, Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 8/C maddesini aktararak mirasçıların terekedeki tarımsal arazinin bir mirasçıya, 373 ve devamı maddelerine göre kuracakları aile malları ortaklığına veya kazanç paylı aile malları ortaklığına, limited şirkete ya da üçüncü kişilere devrini kararlaştırabileceklerini belirtmiştir. Ancak bu hükmün ve geçiş hükmünün yürürlüğe girmesinden önce mirasbırakan öldüğünden, 8/C maddesine dayanılarak hüküm kurulamayacağı ve davanın reddi gerektiği belirtilerek karar bozulmuştur.
Madde gerekçesi
Madde 384- 1984 tarihli Öntasarının 315 inci maddesini örnek alan bu madde, yürürlükteki Kanunun 334 üncü maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur; ancak madde daha sade ve açık bir dille kaleme alınmıştır. Ayrıca maddenin konu başlığı da "Hissei temettü şartiyle şirket" yerine "Kazanç paylı aile mal ortaklığı" şeklinde değiştirilmiştir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 136Gerekçe, maddenin eski Kanun'un 334. maddesini karşıladığını, hüküm değişikliği olmadığını ve konu başlığının "Hissei temettü şartiyle şirket" yerine "Kazanç paylı aile mal ortaklığı" olarak değiştirildiğini belirtir. Yürürlükteki Kanun'da bölüm başlığı "Kazanç paylı aile malları ortaklığı", madde başlığı ise "Konusu"dur.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da maddenin karşılığı 334. maddeydi.
Şerikler, aralarında yapacakları mukavele ile şirketin işletilmesini ve temsilini diğer şeriklerden her birine hasılatı safiyeden senevi muayyen bir hisse vermek üzere; içlerinden yalnız birine tevdi edebilirler. Bu hisse, hilafına şart olmadıkça, şirket mallarının münasip derecede uzun bir devredeki hasılatının vasati miktarına göre ve işleten şerikin ihtiyar ettiği mesai ve sarfiyatı nazarı itibara alınarak adilane bir surette tesbit olunur.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 334 | 4721 sayılı Kanun m. 384 | |
|---|---|---|
| Başlık | Hissei temettü şartiyle şirket | Kazanç paylı aile malları ortaklığı |
| Kuruluş | Şeriklerin aralarında yapacakları mukavele | Ortakların aralarında yapacakları sözleşme |
| İşleten | İşletme ve temsil şeriklerden yalnız birine bırakılır | Temsil ve işletme ortaklardan birine bırakılır |
| Öteki ortakların payı | Safi hasılattan yıllık belli bir hisse | Yıllık kazançtan belli bir pay |
| Pay belirlenmemişse | Uzun bir dönemdeki hasılatın ortalaması, işleten şerikin çalışması ve harcamaları, adil biçimde | Uzun bir dönemdeki ortalama kazanç, işleten ortağın çalışması ve harcaması, adil biçimde |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde 2002'den bu yana değişmemiştir; Tasarı metni Adalet Komisyonunda da değiştirilmemiştir. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 384. maddenin itiraz veya iptal konusu olduğu bir karara rastlanmamıştır.
İlgili maddeler
- TMK m. 385: Kazanç paylı ortaklıkta özel sona erdirme sebepleri.
- TMK m. 378: Yöneticinin yetkisi.
- TMK m. 377: Ortaklığın yönetimi.
- TMK m. 373: Aile malları ortaklığının koşulları.
Kazanç paylı aile malları ortaklığı, ortaklığın işletilmesi veya aile hukukundan doğan diğer sorularınız için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 384 ne diyor?
Ortakların, yıllık kazançtan kendilerine belli bir pay verilmesi kaydıyla ortaklığın temsilini ve mallarının işletilmesini sözleşmeyle içlerinden birine bırakabileceğini ve pay belirlenmemişse bu payın nasıl belirleneceğini düzenler.
Kazanç paylı aile malları ortaklığı nedir?
Temsilin ve işletmenin, öteki ortaklara yıllık kazançtan pay verilmesi kaydıyla ortaklardan birine bırakıldığı aile malları ortaklığıdır.
Nasıl ortaya çıkar?
Ortakların aralarında yapacakları sözleşmeyle.
İşletme kime bırakılır?
Madde, temsilin ve işletmenin ortakların içlerinden birine bırakılmasını düzenler.
Öteki ortaklar ne alır?
Yıllık kazançtan belli bir pay.
Pay sözleşmede belirlenmemişse ne olur?
Ortaklık mallarının uygun derecede uzun bir dönemdeki ortalama kazancı ile işleten ortağın çalışması ve yaptığı harcama göz önünde tutularak adil bir biçimde belirlenir.
İşleten ortak malları gereği gibi işletmezse ne olur?
Ortaklar ortaklığın feshini isteyebilir (TMK m. 385).
Öteki ortaklar yönetime katılabilir mi?
Haklı sebeplere dayanan istem üzerine hâkim, işleten ortakla birlikte yönetime ve ortaklık mallarından yararlanmaya katılmaya karar verebilir (TMK m. 385).
Tarım arazisi bu ortaklığa devredilebilir mi?
Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'na göre mirasçılar, terekedeki tarımsal arazinin kazanç paylı aile malları ortaklığına devrini kararlaştırabilir (5403 s. K. m. 8/C).
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; 743 sayılı Kanun'un 334. maddesi.
Madde yürürlüğe girdiğinden beri değişti mi?
Hayır.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 373, 377, 378, 379, 380, 383, 384, 385
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m. 8/C
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 334 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 384 gerekçesi s. 136, Tasarı ve Komisyon metni s. 454
- Yargıtay HGK, 2011/6-165 E., 2011/298 K., 11.05.2011
- Yargıtay 14. HD, 2017/1289 E., 2021/226 K., 21.01.2021