TMK 307, evlât edinmenin tek kişiyle yapılabildiği hâlleri düzenler. Evli olmayan kişi için kural basittir: otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlât edinebilir. Evli kişi bakımından ise tek başına evlât edinme istisnadır; eşlerin ancak birlikte evlât edinebilmesi kuralının ikinci istisnasını oluşturur (TMK m. 306). Evli kişinin bu yola başvurabilmesi için hem otuz yaşını doldurmuş olması hem de üç hâlden birini ispat etmesi gerekir: diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksunluğu, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir eşinden ayrı yaşıyor olması. Uygulamada en sık yapılan hata, eşin muvafakatinin yeterli sanılmasıdır; oysa muvafakat bu koşulların yerine geçmez (Yargıtay 2. HD, 2005/19713 E., 2006/4349 K., 29.03.2006). Gerekçenin altını çizdiği bir ayrım da şudur: birlikte evlât edinmede beş yıllık evlilik otuz yaşın yerine geçebilirken, tek başına evlât edinmede otuz yaş her zaman aranır.
- Tek başına evlât edinme
- Evlât edinenin tek kişi olması (TMK m. 307/1).
- Ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk
- Diğer eşin kalıcı biçimde ayırt etme gücünü yitirmesi (TMK m. 307/2).
- Nerede olduğunun bilinmemesi
- İki yılı aşkın süredir eşin bulunamaması (TMK m. 307/2).
- Mahkeme kararıyla ayrı yaşama
- Ayrılık kararına dayalı iki yılı aşkın ayrılık (TMK m. 307/2).
TMK 307 ne düzenler?
| Kim | Koşul | Dayanak |
|---|---|---|
| Evli olmayan kişi | Otuz yaşını doldurmuş olma | TMK m. 307/1 |
| Evli kişi | Kural olarak tek başına edinemez | TMK m. 306/1 |
| Evli kişi | Otuz yaşını doldurmuş olma | TMK m. 307/2 |
| Birinci hâl | Eşin sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu | TMK m. 307/2 |
| İkinci hâl | Eşin iki yılı aşkın süredir bulunamaması | TMK m. 307/2 |
| Üçüncü hâl | Mahkeme kararıyla iki yılı aşkın ayrı yaşama | TMK m. 307/2 |
| İspat | Birlikte edinmenin mümkün olmadığı kanıtlanmalı | TMK m. 307/2 |
| Eşin muvafakati | Yeterli değildir | Yargıtay 2. HD, 2006/4349 K. |
| Otuz yaş | Tek başına edinmede her zaman aranır | Madde gerekçesi |
| Diğer istisna | Eşin çocuğunu evlât edinme | TMK m. 306/3 |
| Yaş sınırı | Otuz beşten otuza indirildi | Yargıtay HGK, 2021/1155 K. |
| Araştırma | Uzman heyetinden rapor | Yargıtay 2. HD, 2022/5102 K. |
TBMM gerekçesine göre madde, tek başına evlât edinmeyi düzenler ve İsviçre Medenî Kanunu'nun 264b maddesinden bazı değişiklikler yapılarak alınmıştır. Gerekçe birinci fıkrayı tek cümleyle açıklar: evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlât edinebilir. İkinci fıkra için ise şu nitelemeyi yapar: burada eşlerin ancak birlikte evlât edinebilecekleri kuralının ikinci istisnası yer almaktadır. Gerekçenin son paragrafı, uygulamada çok işe yarayan bir karşılaştırma içerir: "bir kimse evli ise ve evliliği de beş yılı doldurmuş ise otuz yaşını doldurmamış olsa bile eşiyle birlikte evlât edinebilecekken; tek başına evlât edinme için her zaman otuz yaşının dolmuş olması gerekmektedir". Yani beş yıllık evlilik seçeneği yalnızca birlikte evlât edinmede işler; tek başına evlât edinmede otuz yaş eşiğinin yerini tutacak bir alternatif yoktur. Tasarının 307. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
Bu maddeyi doğrudan uygulayan emsal sayısı azdır; bunun sebebi, tek başına evlât edinmenin evli kişiler bakımından dar bir istisna olmasıdır (Yargıtay 2. HD, 2005/19713 E., 2006/4349 K., 29.03.2006). Yine de uygulamada üç noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, eşin muvafakati bu maddenin koşullarını sağlamaz. Kanun burada rızadan söz etmez; üç somut hâlden birinin ispatını arar. Eşiniz duruşmaya gelip "itirazım yok" dese bile koşul gerçekleşmiş sayılmaz ve bu eksiklikle kurulan hüküm kanun yararına bozulmaya ya da evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasına konu olur. İkincisi, otuz yaş eşiği tek başına evlât edinmede mutlaktır; birlikte evlât edinmede geçerli olan "beş yıllık evlilik" seçeneği burada yoktur. Üçüncüsü, üçüncü hâl mahkeme kararına bağlıdır: ayrı yaşamanın fiilen sürmesi yetmez, mahkeme kararıyla ayrı yaşıyor olmanız ve bu durumun iki yılı aşmış bulunması gerekir; ayrılık kararını dosyaya koyun (TMK m. 197). Eşinizle anlaşmanız varsa bu maddeye gerek yoktur: birlikte evlât edinme yolunu kullanın. Eşinizin çocuğunu evlât edinmek istiyorsanız da bu madde değil, 306. maddenin üçüncü fıkrası uygulanır.
Evli olmayan kişi
- Koşul: Otuz yaşını doldurmuş olmak (TMK m. 307/1).
- Başka koşul: Evlilik ya da birliktelik aranmaz.
- Küçüklerde: Bir yıllık bakım koşulu ayrıca aranır (TMK m. 305).
- Yaş farkı: En az on sekiz yıl (TMK m. 308).
- Yaş sınırı: Otuz beşten otuza indirilmiştir (Yargıtay HGK, 2017/2518 E., 2021/1155 K., 05.10.2021).
- Değerlendirme: Küçüğün yararı esastır.
Evli kişi: üç istisnaî hâl
- Ön koşul: Otuz yaşını doldurmuş olmak (TMK m. 307/2).
- Birinci hâl: Diğer eşin sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu.
- İkinci hâl: Eşin iki yılı aşkın süredir bulunamaması.
- Üçüncü hâl: Mahkeme kararıyla iki yılı aşkın ayrı yaşama.
- Ölçü: Birlikte evlât edinmenin mümkün olmadığının ispatı.
- Yetmeyen: Eşin muvafakati (Yargıtay 2. HD, 2005/19713 E., 2006/4349 K., 29.03.2006).
Otuz yaş eşiği
- Tek başına: Her zaman aranır.
- Birlikte: Beş yıllık evlilik alternatifi vardır (TMK m. 306).
- Sonuç: Beş yıllık evlilik tek başına edinmede yeterli değildir.
- Gerekçe: Otuz yaşın olgunluğu sağlayacağı düşüncesi.
- Uygulama: Koşul gerçekleşmişse araştırmaya geçilir (Yargıtay 2. HD, 2009/21451 E., 2011/2998 K., 22.02.2011).
- Belge: Nüfus kayıt örneği yeterlidir.
Diğer istisnayla karıştırmayın
- Bu madde: İmkânsızlığın ispatı aranır.
- 306/3: Eşin çocuğunu evlât edinme.
- 306/3 koşulu: İki yıllık evlilik veya otuz yaş.
- Kapsam: Üvey çocuk ve eşin evlâtlıkları (Yargıtay 18. HD, 2012/12536 E., 2013/146 K., 14.01.2013).
- Sınır: Eşin torunu kapsam dışıdır.
- Seçim: Dilekçede hangi hükme dayandığınız yazılmalıdır.
Yargılama
- Araştırma: Kapsamlı inceleme zorunludur (TMK m. 316).
- Uzman: Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı (Yargıtay 2. HD, 2022/3924 E., 2022/5102 K., 30.05.2022).
- Soyut rapor: Hükme esas alınamaz.
- Vekâletname: Özel yetki aranır.
- Görev: Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
- Küçüğün rızası: Ayırt etme gücü varsa aranır (TMK m. 308).
Koşulsuz verilen karar
- Sonuç: Evlâtlık ilişkisi sakat olur (TMK m. 318).
- Kanun yararına bozma: Taraflar bakımından sonuç doğurmaz (Yargıtay 8. HD, 2021/2076 E., 2021/5412 K., 23.06.2021).
- Etkili yol: İlişkinin kaldırılması davası.
- Davacılar: Cumhuriyet savcısı ve her ilgili.
- Süre: Hak düşürücü süreler içinde (TMK m. 319).
- Uyarı: Kesinleşme tek başına ilişkiyi güvenceye almaz.
Tek başına evlât edinmek istiyorsanız ilk soru şudur: evli misiniz? Evli değilseniz yol açıktır; otuz yaşınızı doldurmuş olmanız yeterlidir ve dilekçenize nüfus kayıt örneğinizi eklemeniz gerekir. Küçük evlât edinecekseniz ayrıca bir yıllık bakım ve eğitim koşulunu da sağlamış olmalısınız. Evliyseniz durum farklıdır: kural birlikte evlât edinmedir ve tek başına evlât edinme yalnızca üç hâlde mümkündür. Bu hâlleri ispat etmeniz gerekir; eşinizin olumlu beyanı koşulun yerine geçmez. Birinci hâlde eşinizin ayırt etme gücünden sürekli yoksun olduğunu sağlık kurulu raporu ve varsa vesayet dosyasıyla gösterin. İkinci hâlde eşinizin iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmediğini kolluk araştırması, adres kayıt sistemi sorgusu ve tanık beyanlarıyla ortaya koyun; gaiplik kararı almışsanız bunu da ekleyin. Üçüncü hâlde fiilî ayrılık yetmez: mahkeme kararıyla ayrı yaşıyor olmanız ve bu durumun iki yılı aşmış bulunması aranır, bu nedenle ayrılık kararını ve kesinleşme şerhini dosyaya koyun. Eşinizle anlaşmanız varsa bu maddeye hiç girmeyin; birlikte evlât edinme yolu hem daha kısa hem daha güvenlidir. Eşinizin çocuğunu evlât edinmek istiyorsanız da dayanağınız bu madde değil, 306. maddenin üçüncü fıkrasıdır. Koşullar tamamlandığında dosyanın sonucunu uzman raporu belirleyecektir; raporun psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan bir heyetten alınmasını ve gerektiğinde çocukla görüşülmesini talep edin.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Diğer eşin duruşmada muvafakat etmesi tek başına evlât edinme koşullarını sağlamaz; maddedeki üç hâlden biri ispatlanmalıdır
Evli bir kişi tek başına evlât edinme davası açtı; eşi duruşmaya gelerek davaya muvafakat ettiğini beyan etti. Mahkeme bu beyana dayanarak evlât edinmeye karar verdi ve karar kanun yolundan geçmeden kesinleşti. Adalet Bakanlığının istemi üzerine karar kanun yararına temyiz edildi.
“1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 306. maddesinin birinci fıkrasında yer alan hüküm ile eşlerin, ancak birlikte evlat edinebilecekleri öngörülmüştür. Anılan Kanunun "Tek başına evlat edinme" kenar başlığını taşıyan 307. maddesinin 2. fıkrasında da "otuz yaşını doldurmuş olan eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunluğu veya iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri eşinden ayrı yaşamakta olması yüzünden birlikte evlat edinmesinin mümkün olmadığını ispat etmesi halinde, tek başına evlat edinebilir."”
Ne anlama geliyor? Bu karar maddenin en kritik noktasını gösterir: eşin rızası, tek başına evlât edinmenin koşulu değildir. Kanun burada rızadan söz etmez; üç somut hâlden birinin ispatını arar: diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir eşinden ayrı yaşıyor olması. Dosyada eş duruşmaya gelip muvafakat ettiğini bildirmiş; Daire bunu yeterli görmemiş ve yasal koşullar oluşmadığı hâlde kurulan hükmü kanun yararına bozmuştur. Eşinizle anlaşmış olmanız bu maddenin kapısını açmaz; anlaşma varsa yol birlikte evlât edinmedir (TMK m. 306).
Yeni Kanun'un evlât edinmede yaptığı değişikliklerden biri de evlât edinme yaşının otuz beşten otuza indirilmesidir
Ergin bir kişinin evlât edinilmesine ilişkin koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği tartışıldı. Genel Kurul, karara varmadan önce eski Medenî Kanun ile yeni Kanun arasındaki farkları sıraladı.
“Yine TMK'da evlat edinmede yapılan önemli değişiklikleri genel olarak; evlat edinenin alt soyunun olmaması koşulunun kaldırılması (TMK m. 305, 313), evlat edinme yaşının otuz beşten otuza indirilmesi (TMK m.307), eşlerin ancak birlikte evlat edineceklerinin kabul edilmesi (TMK m. 306), evlat edinmenin şartlarının küçükler ve ergin ile kısıtlılar açısından ayrı hükümlere bağlanması olarak saymak mümkündür.”
Ne anlama geliyor? Genel Kurul yeni Kanun'un dört temel yeniliğini sayıyor ve bunlardan ikisi doğrudan bu maddeyi ilgilendiriyor. Birincisi yaş sınırıdır: evlât edinme yaşı otuz beşten otuza indirilmiştir; bu, tek başına evlât edinmek isteyen evli olmayan kişi bakımından eşiği düşürür. Gerekçe bunun sebebini de yazar: otuz yaşın gerekli olgunluğu sağlayabileceği düşünülmüştür. İkincisi birlikte evlât edinme kuralıdır: eşlerin ancak birlikte evlât edinebilmesi kabul edilmiş, böylece tek başına evlât edinme evli kişiler için istisna hâline gelmiştir. Diğer iki yenilik de tabloyu tamamlar: evlât edinenin altsoyunun bulunmaması koşulu kaldırılmış ve koşullar küçükler ile ergin/kısıtlılar bakımından ayrı hükümlere bağlanmıştır (TMK m. 305).
Otuz yaş koşulu evlât edinmede belirleyici eşiktir; evlilik süresi yetmese bile bu koşul gerçekleşmişse mahkeme araştırmaya geçmelidir
Evlât edinmek isteyen eşlerin evliliği beş yılı doldurmamıştı; buna karşılık her ikisi de otuz yaşını doldurmuştu. Mahkeme, koşulun gerçekleşmediği sonucuna vararak karar verdi.
“Birlikte evlat edinmede; eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir. (TMK.md.306/2) Dosya kapsamından davacılar yönünden beş yıllık evlilik koşulu gerçekleşmemiş ise de otuz yaşını doldurmuş olma koşulunun gerçekleştiği anlaşılmaktadır. O halde mahkemece delillerin toplanması, Türk Medeni Kanununun 316. maddesinde öngörülen araştırmaların yapılması ve gerçekleşecek sonucu uyarınca karar verilmesi gerekirken; yazılı şekilde karar verilmesi isabetsiz olmuştur.”
Ne anlama geliyor? Otuz yaş, evlât edinme düzeninin ortak eşiğidir ve bu maddede iki yerde karşımıza çıkar. Evli olmayan kişi ancak otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlât edinebilir. Evli olan kişi de tek başına evlât edinebilmek için önce otuz yaşını doldurmuş olmalı, ayrıca maddedeki üç hâlden birini ispatlamalıdır. Karar, eşlerin birlikte evlât edinmesine ilişkin olsa da aynı eşiği uygular ve bir noktayı netleştirir: yaş koşulu gerçekleşmişse mahkeme davayı reddedemez, delilleri toplayıp kapsamlı araştırmaya geçmelidir (TMK m. 316). Dilekçenize kimlik bilgilerinizi ve doğum tarihinizi açıkça yazın; yaş eşiği tartışmasını baştan kapatın.
Eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlât edinmesi, birlikte evlât edinme kuralının ikinci istisnasıdır ve kapsamı geniş yorumlanır
Eşler 1969 yılında evlenmiş, bu evlilikten çocukları olmamıştı. Eşlerden biri, diğerinin muvafakatiyle bir kişiyi evlât edinmiş; evlâtlık o tarihten beri çiftin yanında müşterek çocukları gibi yaşamış ve davacıyı anne olarak kabul etmişti. Davacı, eşinin evlâtlığını kendisinin de evlât edinmesini istedi; mahkeme davayı reddetti.
“TMK'nun 306. maddesinde yer alan "diğerinin çocuğunu evlat edinebilir" deyimini, evlât edinilenin lehine ve yararına uygun olarak geniş yorumlayıp bu deyimin, üvey çocukların yanında ayrıca evlatlıkları da kapsadığını kabul etmenin kanunun ruhuna daha uygun bulunduğu anlaşıldığından, mahkemece davanın kabulüne karar verilmesi gerekirken yerinde olmayan gerekçelerle reddi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor? Evli bir kişinin tek başına evlât edinebildiği iki hâl vardır ve bunları karıştırmamak gerekir. Bu madde, diğer eşin sürekli ayırt etme gücünden yoksunluğu, iki yılı aşkın kayıplığı ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın ayrı yaşama hâllerini düzenler; burada aranan şey imkânsızlığın ispatıdır. 306. maddenin üçüncü fıkrası ise tamamen farklıdır: eşlerden biri diğerinin çocuğunu evlât edinebilir ve burada imkânsızlık aranmaz, yalnızca iki yıllık evlilik ya da otuz yaş koşulu yeterlidir. Bu karar ikinci yolun kapsamını genişletmiş, "çocuk" ifadesini üvey çocukların yanında eşin evlâtlıklarını da kapsayacak biçimde yorumlamıştır. Dosyanızda eşin çocuğunu evlât edinmek söz konusuysa bu maddeye değil, 306. maddenin üçüncü fıkrasına dayanın.
Koşullar sağlandığında dosyanın sonucunu uzman raporu belirler; rapor psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten alınmalıdır
Kolluk araştırması, küçüğün bir yıldan uzun süredir evlât edinmek isteyenlerin yanında kaldığını, bakım, eğitim ve yetiştirilmesinin onlar tarafından sağlandığını ortaya koydu. Mahkeme buna rağmen, soyut verilere dayanan bir sosyal inceleme raporuna göre davayı reddetti.
“Bu sebeple mahkemece, psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlardan yeniden inceleme ve rapor istenip, dosya tarafları ve gerektiğinde evlat edinilmek istenilen çocuk ile görüşülmek suretiyle küçüğün üstün yararına uygun şekilde görüşünün uzmanlar tarafından alınması, evlat edinme davasının, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanımı niteliğinde olduğu gözetilerek, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 74. maddesi gereğince davacılar vekilinden "Evlat edinme" davasını açabilmesi için özel yetkiyi içeren vekâletnamenin istenmesi, toplanan diğer delillerle birlikle değerlendirilmek suretiyle bir karar verilmesi gerekirken soyut verilere dayalı sosyal inceleme raporu dikkate alınarak yanılgılı değerlendirmelerle davanın reddine karar verilmesi doğru görülmemiş”
Ne anlama geliyor? Tek başına evlât edinme dosyalarında koşulların ispatı ilk aşamadır; ikinci ve çoğu kez belirleyici aşama uzman incelemesidir. Karar bu incelemenin standardını koyar: rapor psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan bir heyetten alınmalı, taraflarla ve gerektiğinde çocukla görüşülmeli, çocuğun üstün yararına uygun biçimde görüşü alınmalıdır. Soyut ve genel ifadeler içeren rapora dayanan ret kararı bozulur. Tek başına evlât edinen bakımından bu inceleme özellikle önemlidir; çünkü mahkeme çocuğun tek bir kişinin bakımında nasıl büyüyeceğini değerlendirecektir. Kararın ikinci hatırlatması usuldedir: evlât edinme kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanımıdır, vekâletnamede özel yetki aranır.
Koşulsuz verilmiş bir evlât edinme kararına karşı kanun yararına bozma taraflar bakımından sonuç doğurmaz; etkili yol evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasıdır
Kanun yolundan geçmeden kesinleşmiş bir evlât edinme kararı, Adalet Bakanlığının istemi üzerine kanun yararına temyiz edildi. Kararda, eşin zaten evlâtlığı olan kişi yönünden yeniden evlât edinme kararı verilmesi ve ergin kişinin nüfus kaydına ana baba adı yazılması gibi aykırılıklar saptandı.
“Kanun yararına bozma kararının, mahkemelerce verilen ve kanun yolundan geçmeden kesinleşen hükmün, usul ve kanuna aykırılığının tespitine münhasır olduğu, bozma ilamının sonuca etkili olmadığı, daha etkin olan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 318.maddesi kapsamında "Evlât edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili evlâtlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir." hükmü gereği evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını her ilgili veya Cumhuriyet savcısı tarafından mahkemeden istenebileceği unutulmamalıdır.”
Ne anlama geliyor? Tek başına evlât edinme koşulları sağlanmadan verilmiş kararlarla uygulamada sıkça karşılaşılır; bu kararlar çoğu zaman temyiz edilmeden kesinleşir. Böyle bir durumda iki yol vardır ve etkileri farklıdır. Kanun yararına bozma yalnızca aykırılığı tespit eder; taraflar bakımından sonuç doğurmaz, yani evlâtlık ilişkisi ayakta kalır. Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davası ise sonuç doğurur: evlât edinme esasa ilişkin noksanlıklardan biriyle sakatsa Cumhuriyet savcısı veya her ilgili bu davayı açabilir (TMK m. 318). Bu nedenle, koşulsuz verilmiş bir evlât edinme kararıyla karşılaştığınızda hak düşürücü süreleri kontrol edip doğrudan dava açın (TMK m. 319).
Madde gerekçesi
Madde 307- Tek başına evlât edinmeyi düzenleyen bu madde, İsviçre Medenî Kanununun 264b maddesinden bazı değişiklikler yapılmak suretiyle alınmıştır. Birinci fıkraya göre, evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuş ise tek başına evlât edinebilir. İkinci fıkrada ise, eşlerin ancak birlikte evlât edinebilecekleri kuralının ikinci istisnası yer almaktadır. Buna göre, otuz yaşını doldurmuş olan eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunluğu veya iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla en az iki yılı aşkın süreden beri eşinden ayrı yaşamakta olması yüzünden birlikte evlât edinmelerine olanak bulunmadığını kanıtlaması hâlinde, tek başına evlât edinebilir. Böylece, bir kimse evli ise ve evliliği de beş yılı doldurmuş ise otuz yaşını doldurmamış olsa bile eşiyle birlikte evlât edinebilecekken; tek başına evlât edinme için her zaman otuz yaşının dolmuş olması gerekmektedir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 119Gerekçenin son paragrafı, bu maddeyi 306. maddeden ayıran çizgiyi tek cümlede verir ve uygulamada çok işe yarar: beş yıllık evlilik seçeneği yalnızca birlikte evlât edinmede geçerlidir. Eşler beş yıldır evliyse otuz yaşını doldurmamış olsalar bile birlikte evlât edinebilirler; ama tek başına evlât edinmek isteyen kişi, evli olsun olmasın, her zaman otuz yaşını doldurmuş olmalıdır. Gerekçenin ikinci katkısı ikinci fıkranın niteliğini adlandırmasıdır: burada eşlerin ancak birlikte evlât edinebilecekleri kuralının ikinci istisnası vardır. Birinci istisna, 306. maddenin üçüncü fıkrasındaki eşin çocuğunu evlât edinme hâlidir. İki istisna arasındaki fark önemlidir: 306/3'te imkânsızlık aranmaz, yalnızca süre ya da yaş koşulu yeterlidir; bu maddede ise birlikte evlât edinmenin olanaksız olduğunun kanıtlanması gerekir. Gerekçenin kullandığı "kanıtlaması hâlinde" ifadesi de bunu vurgular: mahkeme, üç hâlden birinin varlığını kendiliğinden varsaymaz. Tasarının 307. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da "tek başına evlât edinme" diye ayrı bir madde yoktu, çünkü eski düzende asıl olan tek başına evlât edinmeydi. 253. maddeye göre evlât edinme hakkı en az otuz beş yaşında olup düzgün soybağlı altsoyu bulunmayan kişilere aitti; evli olup olmamak bir koşul değildi. Evlilik yalnızca 255. maddede karşımıza çıkıyordu: eşlerden birinin evlât edinmesi diğerinin rızasına bağlıydı ve bir kimsenin iki kişi tarafından birlikte evlâtlığa alınması ancak karı koca için mümkündü. Yani eski Kanun'da evli bir kişi, eşinin rızasıyla tek başına evlât edinebiliyordu; rıza veren eş evlât edinen sıfatını kazanmıyor, evlâtlıkla arasında bir bağ kurulmuyordu. Yeni Kanun bu yapıyı tersine çevirmiştir: kural birlikte evlât edinme, istisna tek başına evlât edinmedir (Yargıtay HGK, 2017/2518 E., 2021/1155 K., 05.10.2021). Rıza artık yeterli değildir; evli kişinin tek başına evlât edinebilmesi için birlikte evlât edinmenin olanaksız olduğunu ispat etmesi gerekir. Yaş bakımından da fark vardır: eski Kanun'da otuz beş yaş aranırken yeni Kanun bu sınırı otuza indirmiştir. Buna karşılık bir noktada süreklilik vardır: evli olmayan bir kişinin evlât edinebilmesi her iki Kanun'da da mümkündür; değişen yalnızca yaş eşiğidir.
Madde 253 – (Değişik: 16/6/1983 - 2846/1 md.) Evlat edinme hakkı en az otuzbeş yaşında olup da nesebi sahih füruu bulunmayanlara münhasırdır. Evlat edinen kimsenin evlatlıktan en az onsekiz yaş büyük olması şarttır. Madde 255 – (Değişik: 14/11/1990 - 3678/6 md.) Eşlerden birinin evlat edinmesi veya evlatlık olması diğerinin rızasına bağlıdır. Devamlı olarak temyiz kudretinden mahrum eşin rızası aranmaz. Bu halde hakim temyiz kudretinden mahrum eşin kanuni mümessilini dinler, haklı sebeplerin varlığı halinde talebin kabulüne karar verir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun | 4721 sayılı Kanun m. 307 | |
|---|---|---|
| Asıl kural | Tek başına evlât edinme | Birlikte evlât edinme |
| Evli kişi | Eşin rızasıyla tek başına edinebilirdi | Ancak üç hâlde ve ispatla |
| Rızanın rolü | Yeterliydi | Yeterli değil |
| Evli olmayan kişi | Edinebilirdi | Edinebilir |
| Yaş sınırı | En az otuz beş | Otuz |
| Altsoyu bulunmama | Zorunlu şarttı | Aranmaz |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; tek başına evlât edinme evli kişiler için istisna hâline geldi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir. Bu maddeyi doğrudan uygulayan emsal sayısı azdır; bunun sebebi hükmün dar bir istisna alanı düzenlemesidir. Uygulamada öne çıkan tek nokta, eşin muvafakatinin maddedeki koşulların yerine geçmemesidir; bu yönde verilmiş kararlar, koşul gerçekleşmeden kurulan hükümlerin kanun yararına bozulmasıyla sonuçlanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2005/19713 E., 2006/4349 K., 29.03.2006). Kanun yararına bozmanın taraflar bakımından sonuç doğurmadığı gözetildiğinde, bu tür kararlara karşı asıl yolun evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davası olduğu unutulmamalıdır (Yargıtay 8. HD, 2021/2076 E., 2021/5412 K., 23.06.2021).
İlgili maddeler
- TMK m. 197: Birlikte yaşamaya ara verilmesi.
- TMK m. 305: Küçüklerin evlât edinilmesinde genel koşullar.
- TMK m. 306: Eşlerin birlikte evlât edinmesi.
- TMK m. 308: Küçüğün rızası ve yaşı.
- TMK m. 309: Ana ve babanın rızası.
- TMK m. 313: Erginlerin ve kısıtlıların evlât edinilmesi.
- TMK m. 314: Evlât edinmenin hükümleri.
- TMK m. 316: Evlât edinmede araştırma.
- TMK m. 318: Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması.
- TMK m. 319: Hak düşürücü süre.
Tek başına evlât edinme koşullarının dosyanızda gerçekleşip gerçekleşmediğini ve hangi belgelerle ispatlanacağını değerlendirmek için boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 307 ne diyor?
Evlât edinmenin tek kişiyle yapılabildiği hâlleri düzenler.
Evli olmayan biri evlât edinebilir mi?
Otuz yaşını doldurmuşsa evet (TMK m. 307/1).
Evli olmayan kişi için başka koşul var mı?
Küçük evlât edinecekse bir yıllık bakım koşulu aranır (TMK m. 305).
Evliyim, tek başıma evlât edinebilir miyim?
Kural olarak hayır; üç istisnaî hâl vardır.
Birinci hâl nedir?
Diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması.
İkinci hâl nedir?
Eşin iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi.
Üçüncü hâl nedir?
Mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir eşten ayrı yaşanması.
Fiilen ayrı yaşamam yeterli mi?
Hayır; ayrılık mahkeme kararına dayanmalıdır.
Eşimin muvafakati yeterli olmaz mı?
Neden yeterli değil?
Madde rızadan değil, birlikte evlât edinmenin imkânsızlığının ispatından söz eder.
Bu koşulları nasıl ispatlarım?
Sağlık kurulu raporu, vesayet dosyası, kolluk araştırması ve ayrılık kararıyla.
Evliyim ve otuz yaşımı doldurmadım, ne olur?
Tek başına evlât edinemezsiniz; otuz yaş her hâlde aranır.
Beş yıllık evliliğim var, otuz yaşım yok, tek başıma edinebilir miyim?
Hayır; beş yıl seçeneği yalnızca birlikte evlât edinmede geçerlidir.
Bu ayrım nereden çıkıyor?
Madde gerekçesinden.
Eşimle birlikte evlât edinmek daha mı kolay?
Koşullarınız uygunsa evet; beş yıllık evlilik veya otuz yaş yeterlidir (TMK m. 306).
Eşimin çocuğunu evlât edinmek istiyorum, bu madde mi uygulanır?
Hayır; 306. maddenin üçüncü fıkrası uygulanır.
O fıkranın koşulu nedir?
En az iki yıllık evlilik veya otuz yaş.
Eşimin evlâtlığını evlât edinebilir miyim?
Evet; kapsam geniş yorumlanmaktadır (Yargıtay 18. HD, 2012/12536 E., 2013/146 K., 14.01.2013).
Eşimin torununu tek başıma evlât edinebilir miyim?
Hayır; bu kapsam dışındadır.
Yaş sınırı neden otuz?
Gerekçeye göre otuz yaşın gerekli olgunluğu sağlayacağı düşünülmüştür.
Eski Kanun'da yaş sınırı neydi?
En az otuz beşti (Yargıtay HGK, 2017/2518 E., 2021/1155 K., 05.10.2021).
Eski Kanun'da evli kişi tek başına edinebilir miydi?
Evet; eşinin rızasıyla mümkündü.
Evlât edinilenle aramda kaç yaş fark olmalı?
En az on sekiz yıl (TMK m. 308).
Küçüğün rızası aranır mı?
Ayırt etme gücüne sahipse aranır.
Mahkeme ne araştırır?
Kişilik, sağlık, ilişkiler, ekonomik durum ve evlât edinmeye yönelten sebepler (TMK m. 316).
Uzman raporu kimlerden alınır?
Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten (Yargıtay 2. HD, 2022/3924 E., 2022/5102 K., 30.05.2022).
Soyut rapora dayanılarak dava reddedilebilir mi?
Hayır.
Vekâletname için özel koşul var mı?
Evet; özel yetki aranır.
Koşullar yokken verilmiş karar ne olur?
Evlâtlık ilişkisinin kaldırılması istenebilir (TMK m. 318).
Kanun yararına bozma bu sonucu sağlar mı?
Hayır; taraflar bakımından sonuç doğurmaz (Yargıtay 8. HD, 2021/2076 E., 2021/5412 K., 23.06.2021).
Görevli mahkeme hangisidir?
Aile mahkemesi (4787 s. K. m. 4).
Bu maddeyle ilgili çok karar var mı?
Hayır; hüküm dar bir istisna alanını düzenlediğinden emsal sayısı azdır.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 197, 305, 306, 307, 308, 309, 313, 314, 316, 318, 319
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 74, 363
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 253, 255
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 307 gerekçesi s. 119, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Yargıtay HGK, 2017/2518 E., 2021/1155 K., 05.10.2021
- Yargıtay 2. HD, 2022/3924 E., 2022/5102 K., 30.05.2022
- Yargıtay 2. HD, 2009/21451 E., 2011/2998 K., 22.02.2011
- Yargıtay 2. HD, 2005/19713 E., 2006/4349 K., 29.03.2006
- Yargıtay 8. HD, 2021/2076 E., 2021/5412 K., 23.06.2021
- Yargıtay 18. HD, 2012/12536 E., 2013/146 K., 14.01.2013