TMK 293, sonradan evlenmeyle kurulan soybağının nüfus kaydına geçirilmesini düzenler. Eşler, evlilik dışında doğmuş ortak çocuklarını evlenme sırasında veya sonrasında nüfus memuruna bildirmek zorundadır. Bu bildirim kurucu değil, açıklayıcıdır: soybağı zaten evlenmeyle kendiliğinden kurulmuştur (TMK m. 292) ve bildirimin yapılmamış olması çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını engellemez (Yargıtay HGK, 2024/366 E., 2025/603 K., 08.10.2025). Çocuk daha önce tanınmış ya da babalığa hükmedilmişse ana ile baba evlendiğinde nüfus memuru gerekli işlemi re'sen yapar; ayrıca başvuruya gerek yoktur.
- Bildirim
- Ortak çocuğun nüfus memuruna bildirilmesi (TMK m. 293/1).
- Açıklayıcı işlem
- Hakkı kurmayan, mevcut durumu kayda geçiren işlem.
- Re'sen işlem
- Nüfus memurunun başvuru olmadan yaptığı işlem (TMK m. 293/3).
- Tescil
- Çocuğun aile kütüğüne yazılması.
TMK 293 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yükümlü | Eşler | TMK m. 293/1 |
| Konu | Evlilik dışında doğmuş ortak çocuklar | TMK m. 293/1 |
| Zaman | Evlenme sırasında veya evlenmeden sonra | TMK m. 293/1 |
| Yer | Yerleşim yeri veya evlenmenin yapıldığı yer nüfus memuru | TMK m. 293/1 |
| Nitelik | Bildirim soybağını kurmaz, kayda geçirir | S. Sayısı 723, s. 113 |
| Yapılmazsa | Çocuğun statüsü etkilenmez | Yargıtay HGK, 2025/603 K. |
| Re'sen | Tanıma veya babalık hükmü varsa memur kendiliğinden işler | TMK m. 293/3 |
| Kayda itiraz | Dava soybağının reddi değil, itirazdır | Yargıtay 18. HD, 2016/8730 K. |
| Görev | Aile mahkemesi | Yargıtay 18. HD, 2015/17022 K. |
| Süre | Tanımanın iptaline ilişkin süreler kıyasen uygulanır | Yargıtay 18. HD, 2015/13745 K. |
| Vekâlet | İtiraz davası için özel yetki gerekir | Yargıtay 8. HD, 2018/5291 K. |
| Eski Kanun | 743 sayılı Kanun m. 248 | S. Sayısı 723, s. 113 |
TBMM gerekçesine göre madde, eski Kanun'un 248. maddesini karşılar ve birinci fıkrasında, evlilik dışında doğmuş olmakla birlikte ana ve babasının evlenmesi sayesinde koca ile soybağı kurulan çocuğu eşlerin nüfus memurluğuna bildirme zorunluluğunu düzenler. Bildirimde bulunulacak nüfus memuru, evlenme sırasında veya evlenmeden sonra eşlerin yerleşim yerlerindeki ya da evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus memurudur. Gerekçe ikinci fıkrayı da açıkça yorumlar: bildirimin yapılmamış olması çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını, yani onunla babası arasında soybağının kurulmasını engellememektedir. Üçüncü fıkra bakımından ise gerekçe, daha önce tanıma veya babalığa hükümle soybağı kurulmuş çocukların ana ve babası birbiriyle evlenince nüfus memurunun gerekli işlemi re'sen yapacağını belirtir. Tasarının 293. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
Bu maddeyi okurken iki yanılgıdan kaçının. Birincisi: bildirim bir hak düşürücü işlem değildir. Evlendiniz ama çocuğu nüfusa bildirmeyi unuttuysanız soybağı yine de kurulmuştur; bildirim yıllar sonra da yapılabilir ve çocuğun statüsü geriye dönük olarak zaten evlilik içinde doğan çocuklarla aynıdır. İkincisi: bildirim üzerine yapılan tescil, çocuğun evlilik içinde doğduğu anlamına gelmez. Bu ayrım dava açarken hayatidir: çocuk evlenmeden önce doğmuş ve bildirimle tescil edilmişse ortada babalık karinesi yoktur (TMK m. 285); kaydı tartışmak isteyen kişinin açacağı dava soybağının reddi değil, sonradan evlenmeye itiraz ve iptal davasıdır (TMK m. 294). Yanlış nitelendirme çoğu dosyada esasa hiç girilmeden ret kararıyla sonuçlanır. Üçüncü fıkrayı da gözden kaçırmayın: çocuk daha önce tanınmış veya hakkında babalık hükmü verilmişse ana ile baba evlendiğinde nüfus memuru işlemi kendiliğinden yapar; bunun için ayrıca dilekçe vermeniz gerekmez, kayıt düzelmemişse nüfus müdürlüğünden talep edebilirsiniz.
Bildirim nasıl yapılır?
- Kim: Eşler; yükümlülük her ikisine aittir (TMK m. 293/1).
- Kimin için: Evlilik dışında doğmuş ortak çocuklar.
- Ne zaman: Evlenme sırasında veya evlenmeden sonra.
- Nereye: Yerleşim yerindeki nüfus memuruna.
- Alternatif yer: Evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus memuruna.
- Sonuç: Çocuk kocanın hanesine tescil edilir (Yargıtay 18. HD, 2016/7135 E., 2016/8730 K., 31.05.2016).
Bildirim yapılmazsa ne olur?
- Soybağı: Etkilenmez; evlenmeyle kendiliğinden kurulmuştur (TMK m. 292).
- Statü: Çocuk evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbidir (Yargıtay HGK, 2024/366 E., 2025/603 K., 08.10.2025).
- Nitelik: Bildirim kurucu değil açıklayıcı bir işlemdir (S. Sayısı 723, s. 113).
- Sonradan: Bildirim her zaman yapılabilir.
- Miras: Kayıt eksik olsa da çocuk yasal mirasçıdır (4721 s. K. m. 495).
- İspat: Soybağı, evlenme ve doğum kayıtlarıyla ortaya konur.
Üçüncü fıkra: re'sen işlem
- Koşul: Çocuğun soybağı daha önce tanımayla kurulmuş olmalı (TMK m. 295).
- Koşul: Ya da babalığa hükmedilmiş olmalı (TMK m. 301).
- Olay: Ana ile baba sonradan birbiriyle evlenir.
- İşlem: Nüfus memuru gerekli işlemi re'sen yapar (TMK m. 293/3).
- Başvuru: Eşlerin ayrıca talepte bulunmasına gerek yoktur.
- Kayıt düzelmemişse: Nüfus müdürlüğünden düzeltme istenebilir (5490 s. K. m. 35).
Tescilin hukukî anlamı
- Kurucu değil: Tescil soybağını kurmaz, kayda geçirir.
- Karine değil: Tescil, çocuğun evlilik içinde doğduğu anlamına gelmez.
- Dava türü: Kayda karşı açılacak dava itiraz ve iptaldir (TMK m. 294).
- Yanlış yol: Soybağının reddi davası açılamaz (Yargıtay 18. HD, 2016/7135 E., 2016/8730 K., 31.05.2016).
- Ölçü: Soybağını kuran işlem hangisiyse dava ona göre belirlenir (TMK m. 292).
- Görev: Aile mahkemesi (Yargıtay 18. HD, 2015/18479 E., 2015/17022 K., 23.11.2015).
Kayıt tartışmaya açılırsa
- İki dava: Önce itiraz, sonra babalık (Yargıtay 18. HD, 2014/10605 E., 2014/18253 K., 15.12.2014).
- Sıra: Mevcut soybağı kalkmadan babalığa hükmedilemez (TMK m. 282).
- Süre: Tanımanın iptaline ilişkin süreler kıyasen uygulanır (Yargıtay 18. HD, 2015/12075 E., 2015/13745 K., 06.10.2015).
- Vekâlet: Vekâletnamede özel yetki aranır (Yargıtay 8. HD, 2017/6718 E., 2018/5291 K., 05.03.2018).
- İspat: DNA incelemesi yaptırılmalıdır (TMK m. 284).
- Kaçınma: İnceleme zor kullanılarak yaptırılabilir (Yargıtay 8. HD, 2017/7959 E., 2018/17301 K., 15.10.2018).
Kayıt düzeltmeden farkı
- Soybağı davası: Kayıt doğru oluşmuş, sonradan kaldırılıyor.
- Kayıt düzeltme: Kayıt baştan gerçeğe aykırı biçimde oluşmuş (TMK m. 292).
- Görev farkı: Kayıt düzeltme asliye hukuk mahkemesinde görülür (5490 s. K. m. 36).
- Süre farkı: Kayıt düzeltme hak düşürücü süreye tabi değildir.
- Ölçü: Kaydın nasıl oluştuğuna bakılır.
- Aile mahkemesi yoksa: Asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar (4787 s. K. m. 4).
Bu madde çoğu kişiyi iki noktada ilgilendirir. Birincisi, işlem tarafındasınız: eşinizle evlendiniz ve ortak çocuğunuz evlilik dışında doğmuştu. Yapmanız gereken, nüfus müdürlüğüne giderek çocuğu bildirmektir; bunu evlenme sırasında memura söyleyebileceğiniz gibi sonradan da yapabilirsiniz, yerleşim yerinizdeki veya evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus müdürlüğü yeterlidir. Yanınızda evlenme belgesi, kimlikler ve çocuğun doğum belgesi bulunsun. Çocuk daha önce tanınmışsa veya hakkında babalık kararı varsa bildirim yapmanıza bile gerek yoktur, memur işlemi kendiliğinden yapar; kayıt düzelmemişse nüfus müdürlüğünden düzeltilmesini isteyin. İkincisi, uyuşmazlık tarafındasınız: nüfusta böyle bir kayıt var ve gerçeği yansıtmadığını düşünüyorsunuz. Burada üç soruyu sırayla cevaplayın. Çocuk evlenmeden önce mi doğdu? Evetse soybağı sonradan evlenmeyle kurulmuştur ve açacağınız dava itiraz ve iptal davasıdır. Kayıt eşlerin beyanıyla mı yapıldı, yoksa koca başkasının çocuğunu bilerek mi kaydettirdi? İkincisiyse dava kayıt düzeltmedir ve süreye bağlı değildir. Son olarak süre: itiraz davasında öğrenmeden başlayarak bir yıl, her hâlde beş yıl; çocuk için erginlikten başlayarak bir yıl. Vekâletnamenize özel yetki eklemeyi ve daha ilk dilekçede DNA incelemesi talep etmeyi unutmayın.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Eşler ortak çocuklarını nüfus memuruna bildirmekle yükümlüdür; bildirimin yapılmamış olması çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını engellemez
Davacı, nüfustaki babasının gerçek babası olmadığını ileri sürerek babalık davası açtı; mahkeme, kayden baba görünen kişiye karşı soybağının reddi davası açılmadığı gerekçesiyle davayı usulden reddetti. Genel Kurul, çözüm için soybağının kurulma yollarını ve bildirim yükümlülüğünü sırasıyla ortaya koydu.
“Eşler, evlilik dışında doğmuş olan ortak çocuklarını, evlenme sırasında veya evlenmeden sonra nüfus memuruna bildirmekle yükümlüdürler. Bildirimin yapılmamış olması, çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını engellemez. Kanun, bu yolla kurulan soybağına "sonradan evlenme yoluyla soybağının kurulması" demektedir.”
Ne anlama geliyor? Maddenin iki fıkrası burada yan yana durur ve aralarındaki ilişki çok önemlidir. Birinci fıkra bir yükümlülük getirir: eşler evlilik dışında doğmuş ortak çocuklarını nüfus memuruna bildirmek zorundadır. İkinci fıkra ise bu yükümlülüğün yerine getirilmemesinin sonucunu bağlar: bildirim yapılmamış olması soybağını etkilemez. Yani bildirim kurucu değil, açıklayıcı bir işlemdir; soybağı zaten evlenmeyle kendiliğinden kurulmuştur (TMK m. 292). Bunun pratik karşılığı şudur: yıllar sonra nüfus kaydının düzeltilmesi gerektiğini fark ettiğinizde, "biz bildirimi zamanında yapmadık, hakkımız düştü mü?" diye endişelenmeyin; hak düşmez, yalnız kayıt eksik kalmıştır.
293. maddeye göre yapılan bildirim üzerine tescil edilen çocuğun kaydına karşı açılan dava soybağına ilişkindir; görevli mahkeme aile mahkemesidir
Çocuk, ana ile kocanın evlenmesinden sonra, nüfus kayıtlarında babası görünen kişinin 04.05.1981 tarihli beyanına göre, Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik ile Türk Medeni Kanunu'nun 293. maddesi uyarınca nüfusa tescil edilmişti. Davacı, gerçek babanın başka biri olduğunu ileri sürerek baba adının iptalini ve kaydın düzeltilmesini istedi; dava asliye hukuk mahkemesinde görüldü.
“Soybağına ilişkin hükümler 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 282. maddesi ve devamında düzenlenmiş olduğundan, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 4. maddesine göre, görevli mahkeme, aile mahkemesidir. Bu durumda, görevli mahkeme aile mahkemesi olduğundan aile mahkemesi kurulmayan yerlerde Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemelerinde davanın aile mahkemesi sıfatıyla görülüp karara bağlanması gerekirken asliye hukuk mahkemesi olarak yargılamaya devamla yazılı şekilde karar verilmesi doğru görülmemiştir.”
Ne anlama geliyor? Karar iki şey öğretir. Birincisi, 293. maddeye dayanılarak yapılan bildirim üzerine oluşan kayıt, nüfus memurunun kendi başına yaptığı bir işlem değil, soybağının sonucudur; bu nedenle o kayda karşı açılan dava da soybağı davasıdır. İkincisi görev: talep "nüfus kaydının düzeltilmesi" diye adlandırılmış olsa bile, sonuç soybağını etkiliyorsa dava aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar, sıradan asliye hukuk mahkemesi olarak değil. Bu ayrıntı gözden kaçtığında verilen hüküm görev yönünden bozulur ve dosya yıllar kaybeder.
Bildirim üzerine kurulan soybağı, soybağının reddi davasıyla değil itiraz ve iptal davasıyla ortadan kaldırılır
Davacı 01.03.1978'de evlilik dışında doğmuş, anası 28.01.1981'de kocayla evlenmiş ve çocuk eşlerin bildirimi üzerine 04.11.1981'de nüfusa tescil edilmişti. Davacı, nüfustaki babasıyla arasındaki soybağının reddini ve gerçek babasının babalığının tespitini istedi; mahkeme her iki davayı da kabul etti.
“Sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağının ortadan kaldırılması, Türk Medeni Kanununun 286'ncı maddesinde düzenlenen soybağının reddi davasıyla değil, aynı Yasanın 294'ncü maddesinde düzenlenen "itiraz ve iptal" davasıyla mümkündür.”
Ne anlama geliyor? Bu karar, 293. maddenin uygulamadaki en önemli sonucunu gösterir: bildirim üzerine yapılan tescil, çocuğun evlilik içinde doğduğu anlamına gelmez. Soybağı burada babalık karinesinden değil sonradan evlenmeden doğar (TMK m. 292); dolayısıyla onu kaldıracak dava da soybağının reddi değil, itiraz ve iptal davasıdır (TMK m. 294). Nüfus kaydına bakarken tescil tarihine dikkat edin: doğum tarihi ile evlenme tarihi arasındaki sıra, hangi davayı açacağınızı belirler. Tescil evlenmeden sonraysa ve çocuk evlenmeden önce doğmuşsa yol 294'tür.
Kaydın düzeltilip gerçek babanın yazılması isteniyorsa ortada birbirine bağlı iki dava vardır: önce itiraz, sonra babalık
Çocuk, ana ile kocanın evlenmesinden sonra 05.05.1981 tarihli beyana göre 293. madde uyarınca nüfusa tescil edilmişti. Davacı, gerçek babasının başka biri olduğunu belirterek nüfus kaydındaki baba adının iptalini ve gerçek babasının yazılmasını istedi.
“Görüldüğü gibi davacının birbiriyle bağlantılı iki ayrı davası vardır. İlki sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağına itiraz, ikincisi ise babalık davasıdır.”
Ne anlama geliyor? Uygulamada en sık yapılan usul hatası, tek dilekçeyle "baba adının düzeltilmesini" isteyip sonucu beklemektir. Oysa istenen şey iki ayrı hukukî sonuçtur: mevcut soybağının kaldırılması ve yeni bir soybağının kurulması. Birincisi sonradan evlenmeye itiraz davasıdır, ikincisi babalık davasıdır (TMK m. 301) ve ikisinin davalıları, süreleri ve ispat kuralları farklıdır. Sıra da bellidir: başka bir erkekle soybağı sürdüğü müddetçe babalığa hükmedilemez, bu nedenle babalık davası bekletici mesele yapılır. Dilekçenizde her iki talebi de açıkça yazın ve tefrik isteyin.
İtiraz davasında tanımanın iptaline ilişkin süreler kıyasen uygulanır: ilgililer için bir yıl ve beş yıl, çocuk için erginlikten başlayarak bir yıl
Davacı, gerçek babasının nüfustaki kişi olmadığını ileri sürerek soybağının reddine karar verilmesini istedi. Ana bir süre başka bir kişiyle resmî nikâh olmaksızın birlikte yaşamış, sonra nüfustaki baba ile evlenmişti. Mahkeme davayı hak düşürücü süreden reddetti.
“aynı Yasanın 300. maddesinde ise; "Tanıyanın dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her halde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer. İlgililerin dava hakkı, davacının tanımayı ve tanıyanın çocuğun babası olamayacağını öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her halde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Çocuğun dava hakkı, ergin olmasından başlayarak bir yıl geçmekle düşer.”
Ne anlama geliyor? 293. maddeye göre bildirimle tescil edilen çocuğun kaydı tartışılacaksa süre hesabını buradan yapın. İtiraz davasında 294. madde tanımanın iptaline ilişkin hükümlere yollama yaptığından süreler de oradan alınır: ilgililer bakımından tanımayı ve tanıyanın baba olamayacağını öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl, her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl; çocuk bakımından ergin olmasından başlayarak bir yıl. Bu süreler geçtiği hâlde gecikmeyi haklı kılan bir sebep varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir; bu bir aylık pencere çok kısadır, fark ettiğiniz anda harekete geçin.
Sonradan evlenmeyle kurulan soybağına itiraz davası şahsa bağlı bir hakkın kullanımıdır; vekâletnamede özel yetki bulunmalıdır
Sonradan evlenmeyle oluşan soybağına itiraz davasında mahkeme, taraf delillerini toplamadan ve DNA incelemesi yaptırmadan karar verdi. Ayrıca davayı açan avukatın vekâletnamesinde bu dava için özel yetki bulunmuyordu.
“sonradan evlenme yoluyla oluşan soybağına itiraz davası açma ve bu davayı takip etme, şahsa bağlı bir hakkın kullanımı niteliğinde olup, vekaletnamede özel yetkinin varlığını gerektirir. (HMK.m.74/2)”
Ne anlama geliyor? Küçük görünen ama dosyayı baştan sakatlayan bir ayrıntıdır: soybağına itiraz davası şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanımıdır, bu nedenle vekâletnamede açık ve özel yetki aranır. Genel dava vekâletnamesiyle açılan dava, esasa girilse bile bu eksiklik yüzünden bozulur. Vekâletname çıkarırken "sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağına itiraz ve iptal davası açmaya" ibaresinin yazıldığından emin olun. Kararın ikinci öğretisi ispata ilişkindir: mahkeme taraf delillerini toplamalı ve DNA incelemesi yaptırmalıdır; eksik incelemeyle verilen hüküm ayakta kalmaz (TMK m. 284).
Soybağı davaları kamu düzenine ilişkindir; taraf örnek vermekten kaçınırsa hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir
Çocuk, yurt dışında verilen ve baba adı bulunmayan bir doğum belgesine dayanılarak, baba olmadığı iddia edilen kişinin vekilinin talebi üzerine 2010 yılında nüfusa kaydedilmişti. Cumhuriyet savcısı sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağına itiraz davası açtı; mahkeme davayı kabul etti.
“Kamu düzeni ile yakından ilgili olan soybağının tespiti davalarında, Türk Medeni Kanunu'nun 284. maddesinde belirtilen koşullar saklı kalmak kaydıyla, Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 292/1. maddesinde, uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak ve ayrıca sağlık yönünden bir tehlike oluşturmamak şartıyla, herkesin soybağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorunda olduğu, haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması halinde hâkimin incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar vereceği hükmü bağlandığından;”
Ne anlama geliyor? İtiraz davasında ispatın nasıl yürüyeceğini gösteren en net karardır. Soybağı davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim maddî olguları kendiliğinden araştırır (TMK m. 284); bunun ötesinde Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 292. maddesi emredici bir yükümlülük getirir: uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu, bilimsel verilere uygun ve sağlık yönünden tehlike oluşturmayan hâllerde herkes soybağının tespiti için kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır; uyulmazsa hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir. Karşı taraf örnek vermiyorsa bu maddeyi açıkça ileri sürün. Kararın bir başka ayrıntısı taraf teşkiline ilişkindir: savcının açtığı davada da yasal hasım konumundaki kişilerin davaya dahil edilmesi zorunludur ve mahkeme bunu res'en gözetir.
Madde gerekçesi
Madde 293- Yürürlükteki Kanunun 248 inci maddesini karşılayan bu madde, birinci fıkrasında, evlilik dışında doğmuş olmakla birlikte ana ve babasının evlenmesi sayesinde koca (baba) ile soybağı kurulan çocuğu, eşlerin nüfus memurluğuna bildirme zorunluluğunu düzenlemektedir. Bildirimde bulunulacak nüfus memuru, evlenme sırasında veya evlenmeden sonra eşlerin yerleşim yerlerindeki veya evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus memurudur. Yürürlükteki Kanunun 248 inci maddesinin ikinci cümlesini karşılayan ikinci fıkra gereğince ise, bildirimin yapılmamış olması çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını, yani onunla babası (koca) arasında soybağının kurulmasını engellememektedir. Üçüncü fıkrada ise, daha önce tanıma veya babalığa hükümle soybağı kurulmuş çocukların ana ve babası birbiriyle evlenince, nüfus memurunun gerekli işlemi re'sen yapacağı hükme bağlanmaktadır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 113Gerekçenin en açıklayıcı ifadesi ikinci fıkraya ilişkin olanıdır: bildirimin yapılmamış olması, çocukla babası arasında soybağının kurulmasını engellememektedir. Bu cümle, maddenin hukukî niteliğini tek başına ortaya koyar. Bildirim bir şekil şartı değil, bir düzen hükmüdür; soybağı bir önceki maddede kendiliğinden kurulmuş, bu madde yalnız kurulan durumun nüfus kaydına yansıtılmasını sağlamıştır (TMK m. 292). Uygulamada bunun iki sonucu vardır. Birincisi, bildirimin gecikmesi hak kaybına yol açmaz; ikincisi, kayıt henüz düzeltilmemişken de çocuk evlilik içinde doğan çocuklarla aynı hükümlere tâbidir, yani velayet, bakım ve miras bakımından aynı konumdadır. Üçüncü fıkra ise idarî bir kolaylık getirir ve uygulamada çok az bilinir: çocuğun soybağı daha önce tanımayla ya da babalık hükmüyle kurulmuşsa, ana ile baba evlendiğinde nüfus memuru gerekli işlemi kendiliğinden yapar; eşlerin ayrıca bildirimde bulunmasına gerek kalmaz. Tasarının 293. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'un 248. maddesi hem yükümlülüğü hem de yaptırımsızlığını aynı biçimde düzenliyordu: ana baba, doğan çocuklarını ikametgâhlarının bulunduğu veya evlendikleri yerin nüfus memuruna ihbara mecburdu; ihbar akitle birlikte ya da hemen akitten sonra yapılırdı ve ihbarın yapılmaması nesebin sahih olmasına mani değildi. İki metin arasındaki farklar sınırlıdır. Birincisi zamanlamadır: eski metin bildirimi "akit ile birlikte veya hemen akitten sonra" diye dar bir zamana bağlıyordu; yeni metin "evlenme sırasında veya evlenmeden sonra" diyerek süre sınırını kaldırmıştır. İkincisi terimdir: eski metin "nesebin sahih olması"ndan söz ediyordu, yeni metin ise sahih-gayrisahih nesep ayrımı kaldırıldığı için "evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olma" ifadesini kullanır. Üçüncüsü ve en önemlisi, üçüncü fıkradaki re'sen işlem kuralı eski Kanun'da yoktu; bu hüküm yeni Kanun'la getirilmiştir.
Ana baba, doğan çocuklarını ikametgahlarının bulunduğu veya evlendikleri mahal nüfus memuruna ihbara mecburdur bu ihbar, akit ile birlikte veya heman akitten sonra yapılır. İhbarın yapılmaması nesebin sahih olmasına mani değildir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 248 | 4721 sayılı Kanun m. 293 | |
|---|---|---|
| Yükümlü | Ana baba | Eşler |
| Zaman | Akitle birlikte veya hemen sonra | Evlenme sırasında veya sonrasında |
| Yer | İkametgâh veya evlenme yeri | Yerleşim yeri veya evlenme yeri |
| Yaptırım | Yok; nesebin sahih olmasına engel değil | Yok; statüye engel değil |
| Terim | Nesebin sahih olması | Evlilik içi hükümlere tâbi olma |
| Re'sen işlem | Hüküm yok | Tanıma veya babalık hükmü varsa memur re'sen işler |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi; re'sen işlem kuralı eklendi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir. Uygulamasını etkileyen asıl gelişme nüfus mevzuatında yaşanmıştır: 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ve uygulama yönetmeliği, bildirimin nasıl alınacağını ve kütüğe nasıl işleneceğini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Yargıtay kararlarında da çocukların "Nüfus Hizmetleri Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik ile Türk Medeni Kanunu'nun 293. maddesine göre" tescil edildiği ifadesine sık rastlanır (Yargıtay 18. HD, 2015/18479 E., 2015/17022 K., 23.11.2015).
İlgili maddeler
- TMK m. 282: Genel olarak soybağının kurulması.
- TMK m. 284: Soybağı davalarında yargılama usulü.
- TMK m. 285: Babalık karinesi.
- TMK m. 286: Soybağının reddi davasında dava hakkı.
- TMK m. 292: Sonradan evlenmenin koşulu.
- TMK m. 294: Sonradan evlenmede itiraz ve iptal.
- TMK m. 295: Tanıma.
- TMK m. 301: Babalık davası.
- TMK m. 321: Çocuğun soyadı.
- TMK m. 327: Bakım yükümlülüğü.
Bildirimin nasıl yapılacağını veya mevcut bir kayda karşı hangi davanın açılacağını değerlendirmek için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 293 ne diyor?
Eşler, evlilik dışında doğmuş ortak çocuklarını nüfus memuruna bildirmek zorundadır.
Bildirimi kim yapar?
Eşler; yükümlülük her ikisine aittir.
Bildirim ne zaman yapılır?
Evlenme sırasında veya evlenmeden sonra.
Bildirim için son tarih var mı?
Hayır; madde bir süre öngörmemiştir.
Bildirim nereye yapılır?
Yerleşim yerinizdeki veya evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus müdürlüğüne.
Yanımda hangi belgeler olmalı?
Evlenme belgesi, kimlikler ve çocuğun doğum belgesi.
Bildirimi unuttuk, ne olur?
Soybağı yine kurulmuştur; bildirimin yapılmaması engel değildir (Yargıtay HGK, 2024/366 E., 2025/603 K., 08.10.2025).
Bildirim soybağını mı kurar?
Hayır; soybağı evlenmeyle kendiliğinden kurulur (TMK m. 292).
O hâlde bildirim ne işe yarar?
Kurulan soybağının nüfus kaydına geçirilmesini sağlar (S. Sayısı 723, s. 113).
Çocuk daha önce tanınmışsa bildirim gerekir mi?
Hayır; nüfus memuru re'sen işlem yapar (TMK m. 293/3).
Babalık kararı varsa ne olur?
Yine memur kendiliğinden gerekli işlemi yapar.
Kayıt buna rağmen düzelmediyse?
Nüfus müdürlüğünden düzeltilmesini isteyebilirsiniz.
Çocuk hangi soyadını taşır?
Ailenin soyadını (TMK m. 321).
Kayıt yapılmadan çocuk mirasçı olur mu?
Evet; soybağı kurulmuş olduğundan yasal mirasçıdır.
Tescil, çocuğun evlilik içinde doğduğu anlamına gelir mi?
Hayır; soybağı sonradan evlenmeden doğar (Yargıtay 18. HD, 2016/7135 E., 2016/8730 K., 31.05.2016).
Bu kayda karşı hangi dava açılır?
Sonradan evlenmeye itiraz ve iptal davası (TMK m. 294).
Soybağının reddi davası açılabilir mi?
Hayır; soybağını kuran işlem farklıdır.
Görevli mahkeme hangisidir?
Aile mahkemesi (Yargıtay 18. HD, 2015/18479 E., 2015/17022 K., 23.11.2015).
Aile mahkemesi yoksa ne olur?
Asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Gerçek babanın yazılmasını da istiyorum, tek dava yeter mi?
Hayır; biri itiraz, diğeri babalık olmak üzere iki dava vardır (Yargıtay 18. HD, 2014/10605 E., 2014/18253 K., 15.12.2014).
Hangisi önce görülür?
Önce itiraz; mevcut soybağı kalkmadan babalığa hükmedilemez.
İtiraz davasının süresi nedir?
Öğrenmeden başlayarak bir yıl, her hâlde beş yıl (Yargıtay 18. HD, 2015/12075 E., 2015/13745 K., 06.10.2015).
Çocuk için süre ne zaman başlar?
Ergin olduğu tarihten başlayarak bir yıl.
Süre geçtiyse hiç yol yok mu?
Gecikmeyi haklı kılan sebep varsa, sebep kalktıktan sonra bir ay içinde dava açılabilir.
Vekâletnamede özel bir ibare gerekir mi?
Evet; itiraz davası için özel yetki aranır (Yargıtay 8. HD, 2017/6718 E., 2018/5291 K., 05.03.2018).
Karşı taraf DNA örneği vermezse ne olur?
Hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verebilir (Yargıtay 8. HD, 2017/7959 E., 2018/17301 K., 15.10.2018).
Eski Kanun'da karşılığı nedir?
743 sayılı Kanun'un 248. maddesi; orada da ihbarın yapılmaması engel sayılmıyordu.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 282, 284, 285, 286, 292, 293, 294, 295, 300, 301, 321, 327, 495
- 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 35, 36
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 292
- 7531 sayılı Kanun m. 10 (07.11.2024)
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 248
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 293 gerekçesi s. 113, Komisyon değişiklik listesi s. 311-314
- Yargıtay HGK, 2024/366 E., 2025/603 K., 08.10.2025
- Yargıtay 8. HD, 2017/7959 E., 2018/17301 K., 15.10.2018
- Yargıtay 8. HD, 2017/6718 E., 2018/5291 K., 05.03.2018
- Yargıtay 18. HD, 2016/7135 E., 2016/8730 K., 31.05.2016
- Yargıtay 18. HD, 2015/18479 E., 2015/17022 K., 23.11.2015
- Yargıtay 18. HD, 2015/12075 E., 2015/13745 K., 06.10.2015
- Yargıtay 18. HD, 2014/10605 E., 2014/18253 K., 15.12.2014