Usulüne uygun gösterilmiş bir tanığın yasal bir sebep olmadan dinlenmemesi, hukuki dinlenilme hakkını (HMK m. 27) ihlal eden önemli bir usul hatasıdır ve kararın kaldırılması veya bozulması sonucunu doğurur. Mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının tanıklığıyla ispat edilmek istenen husus hakkında yeter derecede bilgi edinmişse geri kalanları dinlemeyebilir (HMK m. 241); ancak Hukuk Genel Kurulu bunu, hâkimin çok sayıda tanığın dinlenmesinin gereksiz olduğu veya davayı uzatma amacı taşıdığı sonucuna varması ve bunu gerekçesinde göstermesi şartına bağlar. Taraf tanıklarından açıkça vazgeçmemişse ve hâkim yeterli bilgiye ulaşmamışsa tanıklar dinlenmelidir. “Daha önce talep edilmedi”, “dosyaya katkı sağlamaz”, “taraf vekilidir”, “tanığını getirmedi” gibi gerekçelerle tanık dinlenmeden hüküm kurulması Yargıtay kararlarında bozma sebebi sayılmıştır. Dinlenmeyen tanık, istinafta bölge adliye mahkemesince dinlenebilir (HMK m. 357/3) ve temyizde bozma sebebidir (HMK m. 371/1-c).
Tanığın dinlenmemesi neden bozma sebebidir?#
Çünkü tanık dinletmek tarafın ispat hakkının ve hukuki dinlenilme hakkının bir parçasıdır. Davanın tarafları kendi hakları ile bağlantılı olarak hukuki dinlenilme hakkına sahiptir; bu hak yargılamayla ilgili bilgi sahibi olmayı, açıklama ve ispat hakkını, mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirmesini ve kararların somut ve açık olarak gerekçelendirilmesini içerir (HMK m. 27). Taraflar Kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir (HMK m. 189/1).
Yargıtay bu ilkeyi tanık delili bakımından açıkça ifade eder: Yasal sebep bulunmadıkça gösterilen tanığın dinlenmemiş olması savunma hakkını kısıtlayan önemli bir usul hatasıdır (Yargıtay 2. HD, 19.06.2018, E. 2016/20124, K. 2018/7667; bu bozma kararı Yargıtay 2. HD, 2024/2776 E., 2024/2871 K., 25.04.2024 sayılı kararda aktarılmıştır). Güncel kararlarda da usulüne uygun bildirilen tanıklar dinlenmeden yapılan yargılama ile hüküm kurulmasının iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkının ihlali niteliğinde olduğu belirtilir (Yargıtay 2. HD, 2024/6544 E., 2025/3378 K., 08.04.2025; Yargıtay 2. HD, 2024/7901 E., 2025/4068 K., 21.04.2025). Hukuk Genel Kurulu da vekili olan avukatın tanık olarak dinlenmemesini hukuki dinlenilme ve buna bağlı olarak adil yargılanma hakkının ihlali saymıştır (Yargıtay HGK, 2017/2209 E., 2020/475 K., 24.06.2020).
Kanun yolu bakımından bu hatanın karşılığı açıktır: Taraflardan birinin davasını ispat için dayandığı delillerin kanuni bir sebep olmaksızın kabul edilmemesi bozma sebebidir (HMK m. 371/1-c). Bölge adliye mahkemesi de uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek ölçüde önemli delillerin toplanmamış veya değerlendirilmemiş olması hâlinde kararı kaldırıp dosyayı ilk derece mahkemesine gönderebilir (HMK m. 353/1-a-6).
Mahkeme gösterilen tanıkların bir kısmını dinlemeden karar verebilir mi?#
Evet, ama ancak yeterli bilgiye ulaştığını gerekçesinde göstererek. Kanun mahkemeye bu imkânı tanır: “Mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının tanıklığı ile ispat edilmek istenen husus hakkında yeter derecede bilgi edindiği takdirde, geri kalanların dinlenilmemesine karar verebilir” (HMK m. 241). Hukuk Genel Kurulu bu yetkinin sınırını şöyle çizmiştir:
Tanıklardan bir kısmıyla yetinmek için gerekçe gerekir; açıkça vazgeçilmeyen tanıklar dinlenmelidir
Davalı erkek cevap dilekçesinde beş tanık bildirmiş ve dinlenecekleri vakıa bakımından bir sınırlama yapmamıştı. Bir duruşmada mahkemenin sorması üzerine “öncelikle dinlenmesini istediğimiz tanıklarımız” diyerek iki tanığı işaret etti; mahkeme yalnız bu tanıklara tebligat yaptı, iki tanığı dinleyip hüküm kurdu. Özel Daire, davalının diğer tanıklarından açıkça feragat etmediğini belirterek kararı bozdu; mahkeme HMK m. 241’i gerekçe göstererek direndi. Hukuk Genel Kurulu oybirliğiyle şöyle demiştir:
“Tanık listesinde gösterilecek olan tanık sayısı hakkında herhangi bir sınırlama yoktur. İsteyen taraf, istediği sayıda tanığın dinlenmesini isteyebilir. Kural bu olmakla birlikte hâkim gösterilen çok sayıda tanığın dinlenmesinin gereksiz olduğu veya davayı uzatma amacıyla yapıldığı sonucuna varırsa, gerekçeli kararında belirtmek şartıyla bütün tanıkları dinlemeyebilir.”
Değerlendirme. Genel Kurul’a göre “öncelikle” denilerek iki tanığın işaret edilmesi diğer tanıklardan vazgeçme anlamına gelmez; davalının dinlenmesinden açıkça vazgeçmediği tanıkların hukuki dinlenilme hakkının gereği olarak dinlenmesi gerekir. HMK m. 241 hâkime geniş bir takdir değil, gerekçeye bağlı sınırlı bir yetki tanır.
Öğretide de hâkimin uyuşmazlık hakkında tam bir kanaate ulaşmamışsa ve tanıkların dinlenmesinden açıkça vazgeçilmemişse bütün tanıkları dinlemesi gerektiği, aksi hâlde bu durumun istinaf ve temyiz sebebi oluşturduğu belirtilir (Çelik, s. 91). Yargıtay da cevap dilekçesinde erkeğin fiili ayrılık döneminde başka bir kadınla yaşadığını ileri süren kadının, bu iddianın ispatı için gösterdiği ve dinlenmesinden açıkça vazgeçmediği tanıklar bakımından HMK m. 241’in koşullarının oluşmadığını belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 19.06.2018, E. 2016/20124, K. 2018/7667; Yargıtay 2. HD, 2024/2776 E., 2024/2871 K., 25.04.2024).
HMK m. 241’in uygulanabilmesi için dinlenen tanıkların, dinlenmeyenlerin anlatacağı vakıa hakkında yeterli bilgi vermiş olması gerekir. Farklı vakıalar için gösterilen tanıklardan birinin dinlenip diğerinin dinlenmemesi, diğer vakıa bakımından ispat hakkını ortadan kaldırır; bu durumda HMK m. 241’den söz edilemez.
Hangi gerekçelerle tanık dinlenmeden karar verilemez?#
Yargıtay kararlarında aşağıdaki gerekçelerle tanık dinlenmeden hüküm kurulması bozma sebebi sayılmıştır:
| Mahkemenin gerekçesi | Yargıtay’ın değerlendirmesi | Karar |
|---|---|---|
| Tanık taraf vekilidir | Avukat üçüncü kişidir, dinlenmesine yasal engel yoktur | Hukuk Genel Kurulu (Yargıtay HGK, 2017/2209 E., 2020/475 K., 24.06.2020) |
| Tanıklar ikinci liste kapsamındadır | Karşı davaya cevapta süresinde bildirilen tanıklar ikinci liste sayılmaz | Hukuk Genel Kurulu (Yargıtay HGK, 2017/2301 E., 2021/807 K., 22.06.2021) |
| Taraf “öncelikle” iki tanığı istedi | Bu, diğer tanıklardan vazgeçme değildir | Hukuk Genel Kurulu (Yargıtay HGK, 2017/2707 E., 2018/1998 K., 20.12.2018) |
| Tanık daha önce talep edilmedi, hangi konuda dinleneceği bildirilmedi, katkı sağlamaz | Tanıkların konusu delil listesinde belirtilmiş; açıkça vazgeçilmemiş; HMK m. 241 şartları yok | 2. Hukuk Dairesi (Yargıtay 2. HD, 2024/7352 E., 2025/9063 K., 21.10.2025) |
| Taraf tanığını hazır etmedi | Tanığı hazır etmek tarafa yüklenemez; gelmeyen tanık zorla getirilir | 2. Hukuk Dairesi (Yargıtay 2. HD, 2024/6544 E., 2025/3378 K., 08.04.2025; Yargıtay 2. HD, 2024/7901 E., 2025/4068 K., 21.04.2025) |
| Tanık ücreti yatırılmadı | Adli yardımdan yararlanan tarafın giderleri devletçe karşılanır | 2. Hukuk Dairesi (Yargıtay 2. HD, 2025/7893 E., 2026/2582 K., 09.03.2026) |
| Avans için verilen kesin süre geçti | Ara karar avansın miktarını ve nereye yatırılacağını açıkça göstermemişse süre sonuç doğurmaz | 2. Hukuk Dairesi (Yargıtay 2. HD, 2025/1239 E., 2025/7915 K., 29.09.2025) |
| Nafaka davası dosya üzerinden karara bağlandı | Ekonomik durum için bildirilen tanıklar dinlenmeden karar verilemez | Hukuk Genel Kurulu (Yargıtay HGK, 2020/728 E., 2022/237 K., 01.03.2022) |
Bu tablonun gösterdiği ortak ilke şudur: Tanık talebini reddetmek veya dinlenmeden karar vermek için kanuni bir sebep gerekir. Bu sebepler sınırlıdır: Dilekçede tanık deliline hiç dayanılmamış olması (4. Bölüm), süresinde cevap verilmemesi (4. Bölüm), kesin süre ve ihtara rağmen listenin verilmemesi ve tanığın da hazır edilmemesi (5. Bölüm), tanıktan açıkça vazgeçilmesi (7. Bölüm) ve HMK m. 241’in gerekçeli olarak uygulanması.
Tanıkların dinleneceği duruşmadan haberdar edilmek bir hak mıdır?#
Evet. Hukuki dinlenilme hakkı yargılamayla ilgili bilgi sahibi olunmasını içerir (HMK m. 27/2-a). Tanık dinlenecek duruşmanın tarafa usulüne uygun bildirilmesi, tanığa soru sorma ve beyana karşı açıklama yapma imkânının ön şartıdır. İstinabe yoluyla dinlenecek tanığın nerede, hangi gün ve saatte dinleneceği de talep edilirse taraflara tebliğ edilir (HMK m. 259/4). Aile mahkemesinde görülen ve çocuğun soyadına ilişkin bir davada, davalı babanın ön inceleme duruşmasından usulüne uygun şekilde haberdar edilmediği, davalıların yokluğunda yapılan duruşmada hiçbir delil toplanmadan karar verildiği tespit edilerek ilk derece mahkemesi kararı kaldırılmıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/1439 E., 2023/2515 K., 18.05.2023).
Taraf, tanık beyanlarına karşı diyeceklerini bildirme hakkına da sahiptir. Tanık dinlendikten sonra hâkim, beyanlara karşı diyeceklerini taraflara sorar; bu beyanlar tutanağa geçer. Beyanlara karşı itirazların, örneğin duyum, soyutluk, husumet veya çelişki itirazlarının ilk fırsatta yapılması, kanun yolu incelemesinde bu itirazların değerlendirilmesini kolaylaştırır (4. ve 22. Bölümler).
Dinlenmeyen tanık kanun yolunda dinlenebilir mi?#
Evet. İlk derece mahkemesinde usulüne uygun olarak gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen deliller bölge adliye mahkemesince incelenebilir (HMK m. 357/3). Bölge adliye mahkemesi bu durumda tanıkları kendisi dinleyerek yeniden esas hakkında karar verebileceği gibi, önemli delillerin toplanmadığı gerekçesiyle kararı kaldırıp dosyayı ilk derece mahkemesine de gönderebilir (HMK m. 353/1-a-6). Yargıtay ise tanığın kanuni bir sebep olmaksızın dinlenmemesini bozma sebebi sayar (HMK m. 371/1-c). İstinaf ve temyiz aşamasındaki tanık meseleleri 22. Bölümde ele alınmıştır.
Mahkeme tanığınızı dinlemeden yargılamayı bitirmeye yöneliyorsa, son duruşmada tanığınızın dinlenmesinden vazgeçmediğinizi ve HMK m. 241’in koşullarının oluşmadığını açıkça beyan edip tutanağa geçirin. Bu beyan, istinaf dilekçesinde “usulüne uygun gösterilen tanığın dinlenmemesi” itirazının en güçlü dayanağıdır.
Yasal bir sebep bulunmadıkça usulüne uygun gösterilen tanığın dinlenmemesi hukuki dinlenilme hakkını ihlal eden önemli bir usul hatasıdır. Tanıklardan bir kısmıyla yetinmek ancak hâkimin yeterli bilgiye ulaştığını gerekçesinde göstermesiyle mümkündür; açıkça vazgeçilmeyen tanıklar dinlenmelidir (Yargıtay HGK, 2017/2707 E., 2018/1998 K., 20.12.2018; Yargıtay HGK, 2017/2209 E., 2020/475 K., 24.06.2020; Yargıtay 2. HD, 2024/6544 E., 2025/3378 K., 08.04.2025; Yargıtay 2. HD, 2024/7352 E., 2025/9063 K., 21.10.2025).
Hükümden önceki son duruşmaya gitmeden önce tanık listenizi kontrol edin: Her tanık dinlendi mi, dinlenmediyse neden? Dinlenmeyen tanıklar için ya açıkça vazgeçin ya da dinlenmeleri için ısrar edip bunu tutanağa geçirin. Kararı aldıktan sonra gerekçede dinlenmeyen tanıklarla ilgili bir açıklama olup olmadığına bakın; açıklama yoksa istinaf dilekçesinde bu eksikliği, tanıkların hangi vakıayı ispat edeceğini ve sonucu nasıl değiştireceğini göstererek ileri sürün.