TMK 145'e göre evlenme; eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı veya eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunması hâllerinde mutlak butlanla batıldır. Mutlak butlan sebepleri kamu düzenini ilgilendirir; dava Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen, ayrıca ilgisi olan herkes tarafından açılabilir (TMK m. 146). Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 156). Mutlak ve nispi butlan sebeplerinin kanunda sınırlı olarak sayıldığı Yargıtay HGK, 2021/670 E., 2022/1571 K., 22.11.2022 kararında vurgulanmıştır. Muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebinin kanunda bulunmadığı da Yargıtay 2. HD, 2023/3550 E., 2023/5469 K., 21.11.2023 kararında belirtilmiştir.
- Mutlak butlan
- Kanunun kamu düzeni gereği aradığı koşulların bulunmaması nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesi; sebepleri TMK m. 145'te sayılır.
- Nispi butlan
- Yalnız taraf menfaatini ilgilendiren sebeplerle (geçici ayırt etme gücü yokluğu, yanılma, aldatma, korkutma, yasal temsilci izninin bulunmaması) evliliğin iptali (TMK m. 148–153).
- Yokluk
- Kurucu unsurlardan biri eksik olan evliliğin hiç kurulmamış sayılması (TMK m. 142).
- Sınırlı sayım (numerus clausus)
- Butlan sebeplerinin yalnız kanunda sayılanlardan ibaret olması; kanunda sayılmayan bir sebeple evliliğin butlanına karar verilemez (Yargıtay 2. HD, 2023/5469 K.).
TMK 145 ne düzenler?
| Bent | Mutlak butlan sebebi | Ayrıntılı sayfa | Önemli not |
|---|---|---|---|
| 1 | Evlenme sırasında eşlerden birinin evli olması | TMK m. 130 | Önceki evlilik butlan kararından önce sona ermiş ve ikinci eş iyiniyetliyse butlana karar verilemez (TMK m. 147/3) |
| 2 | Evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk | TMK m. 125 | Geçici bir sebeple ayırt etme gücü yokluğu nispi butlan sebebidir (TMK m. 148) |
| 3 | Evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı | TMK m. 133 | Her akıl hastalığı değil, yalnız evlenmeye engel derecedeki hastalık butlan sebebidir |
| 4 | Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık | TMK m. 129 | Üstsoy ile altsoy, kardeşler, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri, kayın hısımları ile evlat edinen ve evlatlık arasında |
TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı eski Kanun'un 112. maddesini karşılar. Eski Kanun'daki "akıl hastalığı veya daimî bir sebep neticesi mümeyyiz" olmama hâli iki ayrı bende ayrılmış; böylece herhangi bir akıl hastalığı değil, ancak evlenmeye engel olacak derecedeki akıl hastalığı butlan sebebi sayılmıştır. Gerekçede akıl hastalığı hâli "(4) numaralı bent" olarak anılmaktadır; Kanun'un yürürlükteki metninde bu hâl 3. bentte yer alır.
Mutlak butlan, nispi butlan, yokluk ve boşanma
Yargıtay HGK, 2021/670 E., 2022/1571 K., 22.11.2022 kararına göre boşanma, hukuken geçerli bir evliliğin kanundaki şartlar gerçekleşince mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir; evlenmenin butlanı ise kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımayan bir evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Kurucu unsurlardan biri eksikse yokluk, kanunun taraflarda veya iradelerinde aradığı niteliklerden biri eksikse butlan söz konusu olur.
| Yokluk | Mutlak butlan | Nispi butlan | |
|---|---|---|---|
| Sebep | Kurucu unsur eksik (ayrı cins, memur önünde, karşılıklı sözlü irade) | TMK m. 145'teki dört hâl | TMK m. 148–151 ve 153'teki hâller |
| Kim ileri sürer? | Hukuki yararı olan herkes | Cumhuriyet savcısı re'sen; ilgisi olan herkes (TMK m. 146) | Eş; belli hâllerde yasal temsilci |
| Süre | Herhangi bir süreye bağlı değil | Kanunda süre öngörülmemiştir; sınırlamalar TMK m. 147'dedir | İptal sebebinin öğrenilmesinden itibaren altı ay, her hâlde beş yıl (TMK m. 152) |
| Etkisi | Evlilik hiç kurulmamıştır | Evlilik hâkim kararıyla ileriye dönük sona erer (TMK m. 156) | Evlilik hâkim kararıyla ileriye dönük sona erer (TMK m. 156) |
Mutlak butlan kararı geçmişe etkili değildir. Mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır (TMK m. 157). Evlenirken iyiniyetli olan eş, bu evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur (TMK m. 158). Evlenme ile Türk vatandaşlığını kazanan yabancı da evlenmede iyiniyetliyse vatandaşlığını korur (5901 s. K. m. 16/3).
Sınırlı sayım ilkesi ve muvazaalı evlilik
Butlan sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır. Evliliğin bakım, mal veya başka bir çıkar amacıyla yapıldığı iddiası, kanunda sayılan bir sebebe dayanmadıkça butlan kararına götürmez. Yargıtay 2. HD, 2023/3550 E., 2023/5469 K., 21.11.2023 kararında, yaşlı bir erkeğin bakım beklentisiyle yaptığı evliliği karşı tarafın çıkar amacıyla yaptığı ileri sürülerek verilen iptal kararı, nispi butlan sebebi kanıtlanamadığı için bozulmuştur.
Vatandaşlık bakımından ayrı kurallar vardır: bir Türk vatandaşıyla evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıldır evli olan yabancının başvurusunda aile birliği içinde yaşama ve evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama şartları aranır (5901 s. K. m. 16/1).
Evlenme sırasında evli olma
Evli olan kişi yeniden evlenemez; bunun için önceki evliliğin sona erdiğini ispat etmesi gerekir (TMK m. 130). Önceki evlilik devam ederken yapılan ikinci evlenme mutlak butlanla batıldır (TMK m. 145/1). İkinci evlenmenin butlanına karar verilemeyen tek hâl, önceki evliliğin butlan kararından önce sona ermesi ve ikinci evlenmede diğer eşin iyiniyetli olmasıdır (TMK m. 147/3).
Yargıtay 2. HD, 2024/1062 E., 2024/6537 K., 26.09.2024 kararına konu olayda boşanma kararı kesinleşmiş gibi işlem görmüş, ancak Yargıtay'ca bozulmuştu. Bu arada yapılan ikinci evlenme, önceki evlilik hâlâ devam ettiği için mutlak butlanla batıl sayılmış ve karar onanmıştır.
Yeniden evlenmeden önce boşanma kararının gerçekten kesinleştiğini ve nüfusa işlendiğini kontrol edin. Kesinleşme şerhinin hatalı verilmesi veya kararın temyiz incelemesinde bozulması, yeni evliliği mutlak butlan riskiyle karşı karşıya bırakır. Yurt dışında alınan boşanma kararları ise tanınmadan veya nüfusa tescil edilmeden Türkiye'de sonuç doğurmaz (TMK m. 130).
Diğer sebepler
- Sürekli ayırt etme gücü yokluğu: Evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan kişinin evlenmesi batıldır. Ayırt etme gücü sonradan kazanılmışsa mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü kazanan eş açabilir (TMK m. 147/2). Ayrıntılar ve kararlar için TMK m. 125 sayfasına bakabilirsiniz.
- Evlenmeye engel akıl hastalığı: Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez (TMK m. 133). Hastalık iyileşmişse dava hakkı yalnız iyileşen eşindir (TMK m. 147/2).
- Hısımlık: Kan ve kayın hısımlığı ile evlatlık ilişkisinden doğan evlenme yasakları TMK m. 129 sayfasında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Butlan sebepleri kanunda sınırlıdır; sürekli ayırt etme gücü yokluğu iddiası geçici yokluk davasına çevrilemez
Davacı, babasının ölümünden sonra, babasıyla davalı arasındaki evliliğin yokluğunun tespitini, olmazsa babasının evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olduğu gerekçesiyle mutlak butlanla iptalini istedi. İlk derece mahkemesi davayı reddetti. Bölge adliye mahkemesi, davanın aslında geçici bir sebeple ayırt etme gücü yokluğuna dayanan nispi butlan davası olduğunu, bu davanın mirasçılara geçmediğini ve süresinin geçtiğini belirterek gerekçeyi değiştirdi. Özel Daire bu kararı bozdu, bölge adliye mahkemesi direndi. Genel Kurul, mutlak ve nispi butlan arasındaki farkları açıkladı; ön incelemede uyuşmazlığın yokluk ve mutlak butlan olarak belirlendiğini, bölge adliye mahkemesinin davacının ileri sürmediği bir nitelendirmeyle gerekçeyi değiştirmesinin doğru olmadığını kabul ederek direnme kararını bozdu.
“Mutlak butlan sebepleri kamu düzenini ilgilendirdiği için, mutlak butlan davası Cumhuriyet Savcısı tarafından da açılabileceği hâlde, nisbi butlan davası sadece taraf menfaatlerini ilgilendirir ve bu nedenle de eşlerden biri ve belli hâllerde yasal temsilci tarafından açılır.”
Ne anlama geliyor? Ayırt etme gücü yokluğunun sürekli mi geçici mi olduğu, davanın kim tarafından ve hangi sürede açılabileceğini belirler. Sürekli yokluk mutlak butlan (TMK m. 145/2), geçici yokluk nispi butlan (TMK m. 148) sebebidir.
Butlan sebepleri sınırlıdır; muvazaalı evlilik ayrı bir butlan sebebi değildir
Yaşlı bir erkek, aralarında büyük yaş farkı bulunan kadınla evlendikten on sekiz gün sonra, bakım vaadiyle kandırıldığını ve kadının evlenme iradesi taşımadığını ileri sürerek evliliğin iptalini istedi. İlk derece mahkemesi, kadının gerçek amacının mal edinmek olduğunu ve erkeğin yanıltıldığını kabul ederek evliliğin nispi butlan sebebiyle iptaline karar verdi; bölge adliye mahkemesi istinafı reddetti. Yargılama sırasında davacı öldü ve mirasçısı davayı sürdürdü. Daire, butlan sebeplerinin kanunda sınırlı olarak sayıldığını, muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebinin kanunda yer almadığını belirtti. Nispi butlanı gerektirecek bir sebebin kanıtlanmadığını kabul ederek kararı bozdu.
“Mutlak butlan ve nisbi butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde (numerus clausus) sayılmış olup muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almamaktadır.”
Ne anlama geliyor? Evliliğin çıkar amacıyla yapıldığı iddiası tek başına yeterli değildir. İddianın yanılma, aldatma veya korkutma gibi kanunda sayılan bir sebebe oturtulması ve ispatlanması gerekir (TMK m. 149–151).
Bozulan boşanma kararına güvenilerek yapılan ikinci evlenme mutlak butlanla batıldır
Cumhuriyet Başsavcılığı, davalılardan birinin önceki evliliği devam ederken diğer davalıyla 2019'da resmî nikâh kıydığını ileri sürerek ikinci evliliğin mutlak butlanla iptalini istedi. Önceki evlilik için verilen boşanma kararına 2016'da kesinleşme işlemi yapılmış, ancak karar daha sonra Yargıtay'ca boşanma yönünden bozulmuştu. İlk derece mahkemesi, boşanma kararının bütünüyle ortadan kalktığını, önceki evliliğin sona ermediğini ve bu nedenle 147. maddenin uygulanamayacağını belirterek ikinci evliliğin mutlak butlanla iptaline karar verdi. Bölge adliye mahkemesi istinafı reddetti, Yargıtay kararı onadı.
“Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2016/23802 Esas 2016/14898 Karar sayılı bozma ilamı ile boşanma yönünden kaldırılmasına kararı verildiği ve boşanma kararının tüm yönleriyle ortadan kalktığı”
Ne anlama geliyor? İkinci eşin iyiniyeti, ancak önceki evlilik sona ermişse korunur (TMK m. 147/3). Önceki evlilik devam ediyorsa iyiniyet ikinci evliliği kurtarmaz.
Madde gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 112 nci maddesini karşılamaktadır. Maddenin konu ve kenar başlıkları "A.Mutlak Butlan" "1.Sebepleri" şeklinde değiştirilmiştir. Maddenin (2) numaralı bendindeki "akıl hastalığı veya daimî bir sebep neticesi mümeyyiz" olmama hâli iki ayrı bent hâline getirilmiştir. Maddenin (2) numaralı bendinde "sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk"; (4) numaralı bendinde ise "evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı" hâli kaleme alınmıştır. Bu yolla herhangi bir akıl hastalığının değil, ancak "evlenmeye engel olacak derecedeki" akıl hastalığı evliliğin butlanı sebebi sayılmıştır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 68–69743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Aşağıdaki hallerde evlenme batıldır: 1 – Karı kocadan biri evlenme merasiminin icrası zamanında evli ise, 2 – Karı kocadan biri evlenme merasiminin icrası zamanında bir akıl hastalığı veya daimi bir sebep neticesi mümeyyiz değilse, 3 – Karı koca arasında kanunen memnu bir derecede kan veya sıhriyet hısımlığı varsa.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 112 | 4721 sayılı Kanun m. 145 | |
|---|---|---|
| Evli olma | 1. bent | 1. bent |
| Ayırt etme gücü ve akıl hastalığı | Tek bentte: akıl hastalığı veya daimî bir sebeple mümeyyiz olmama | İki ayrı bent: sürekli ayırt etme gücü yokluğu (2) ve evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı (3) |
| Hısımlık | Kanunen yasak derecede kan veya sıhriyet hısımlığı | Evlenmeye engel olacak derecede hısımlık (4) |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Değişiklik | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir değişiklik veya Anayasa Mahkemesi iptal notu yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 125: Ayırt etme gücü.
- TMK m. 129: Hısımlık.
- TMK m. 130: Önceki evlilik.
- TMK m. 133: Akıl hastalığı.
- TMK m. 146: Mutlak butlan davasını açma görevi ve hakkı.
- TMK m. 147: Dava hakkının sınırlanması veya kalkması.
- TMK m. 148: Geçici ayırt etme gücü yokluğu.
- TMK m. 156: Butlan kararı ve sonuçları.
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16.
Evliliğin mutlak butlanı, yokluğu ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı İstanbul sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 145 ne diyor?
TMK m. 145'e göre eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı veya eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunması hâllerinde evlenme mutlak butlanla batıldır.
Mutlak butlan nedir?
Kanunun kamu düzeni gereği aradığı koşullardan birinin bulunmaması nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Batıl evlilik, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 156).
Mutlak butlan ile boşanma arasındaki fark nedir?
Boşanma geçerli bir evliliği sona erdirir; butlan ise kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımayan bir evliliği sona erdirir (Yargıtay HGK, 2021/670 E., 2022/1571 K., 22.11.2022). Sonuçlar bakımından eşler arasındaki mal rejimi, tazminat, nafaka ve soyadında boşanma hükümleri uygulanır (TMK m. 158).
Mutlak butlan davasını kim açabilir?
Cumhuriyet savcısı re'sen açar; ilgisi olan herkes de açabilir (TMK m. 146). Evlilik sona ermişse savcı re'sen dava açamaz, ancak her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir (TMK m. 147/1).
Mutlak butlan davası için süre var mı?
Kanunda mutlak butlan davası için bir süre öngörülmemiştir. Ancak ayırt etme gücünün sonradan kazanılması, akıl hastalığının iyileşmesi ve önceki evliliğin sona ermesi hâllerinde dava hakkı sınırlanır (TMK m. 147).
Evli biriyle evlenirsem evliliğim geçersiz mi olur?
Önceki evlilik devam ederken yapılan evlenme mutlak butlanla batıldır (TMK m. 145/1). Önceki evlilik butlan kararından önce sona ermişse ve siz iyiniyetliyseniz butlana karar verilemez (TMK m. 147/3).
Muvazaalı (danışıklı) evlilik butlan sebebi midir?
Hayır. Yargıtay'a göre butlan sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır ve muvazaalı evliliğe ilişkin bir butlan sebebi kanunda yer almamaktadır (Yargıtay 2. HD, 2023/3550 E., 2023/5469 K., 21.11.2023).
Her akıl hastalığı butlan sebebi midir?
Hayır. TBMM gerekçesine göre herhangi bir akıl hastalığı değil, ancak evlenmeye engel olacak derecedeki akıl hastalığı butlan sebebidir. Ayrıntılar için TMK m. 133 sayfasına bakabilirsiniz.
Batıl evlilikten doğan çocukların durumu ne olur?
Mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklarla ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanma hükümleri uygulanır (TMK m. 157).
Mutlak butlan kararı geçmişe etkili midir?
Hayır. Batıl evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 156). Hâkimin kararı ileriye etkilidir.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 125, 129, 130, 133, 142, 145–160
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 112 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 145 gerekçesi, s. 68–69
- Yargıtay HGK, 2021/670 E., 2022/1571 K., 22.11.2022
- Yargıtay 2. HD, 2023/3550 E., 2023/5469 K., 21.11.2023
- Yargıtay 2. HD, 2024/1062 E., 2024/6537 K., 26.09.2024