TMK 234'e göre özel hâller gerektirdiği takdirde hesaplanan değer, uygun bir miktarda artırılabilir; sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, işletme sahibi eşin yaptığı yatırımlar veya malî durumu özellikle özel hâl sayılır. Yargıtay, tarafların kredi yükü ve borç durumu gibi özel hâllerin bu hüküm uyarınca değer artırımı gerektirip gerektirmediğinin mahkemece değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
- Özel hâl
- Hesaplanan değerin olağan ölçütlerle adil sonuç vermediği durum (TMK m. 234/1).
- Değer artırımı
- Hesaplanan değere hakkaniyet gereği eklenen uygun miktar (TMK m. 234/1).
- Alım değeri
- Tarımsal işletmenin edinilmesi için ödenen bedel (TMK m. 234/2).
- Yatırım
- İşletme sahibi eşin işletmeye yaptığı harcama ve iyileştirmeler (TMK m. 234/2).
TMK 234 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yetki | Hesaplanan değer artırılabilir | TMK m. 234/1 |
| Ölçü | Uygun bir miktarda | TMK m. 234/1 |
| Birinci hâl | Sağ kalan eşin geçim koşulları | TMK m. 234/2 |
| İkinci hâl | Tarımsal işletmenin alım değeri | TMK m. 234/2 |
| Üçüncü hâl | İşletme sahibi eşin yatırımları | TMK m. 234/2 |
| Dördüncü hâl | İşletme sahibi eşin malî durumu | TMK m. 234/2 |
| Sayım | Örnekleyicidir, sınırlayıcı değildir | Madde gerekçesi |
| Uygulama | Özel hâllerin varlığı mahkemece değerlendirilir | Yargıtay 8. HD, 2013/7997 K. |
| Yön | Yalnız artırma; azaltma öngörülmemiştir | TMK m. 234/1 |
TBMM gerekçesine göre madde, İsviçre Medenî Kanunu'nun 213. maddesini karşılamaktadır. Gerekçe, birinci fıkranın özel hâl ve koşulların gerektirdiği durumlarda hesaplanan değerin uygun bir miktarda artırılmasını öngördüğünü belirtir. İkinci fıkra bakımından gerekçe, özel durumlara örnek niteliğinde olmak üzere sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, tarımsal işletme kendisine ait olan eşin yaptığı yatırımlar ve bu eşin malî durumunun sayıldığını; bunlar göz önünde tutulmak suretiyle hesaplanan değerin gerektiğinde uygun bir miktarda artırılabileceğini açıklar. Gerekçedeki "örnek niteliğinde olmak üzere" ifadesi, sayımın sınırlayıcı olmadığını gösterir. Madde, Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 312-313).
Bu madde, gelir değeri kuralının yarattığı dengesizliği düzeltmek için konulmuş bir emniyet supabıdır. Tarımsal işletmede alacak gelir değeri üzerinden hesaplandığında sonuç, alacaklı eş bakımından çok düşük kalabilir; özellikle işletme yüksek bir bedelle satın alınmışsa veya işletmeyi elinde tutan eşin malî durumu güçlüyse bu sonuç adil olmaz. Kanun bu nedenle hâkime, hesaplanan değeri uygun bir miktarda artırma yetkisi tanımıştır. İki noktaya dikkat edin: birincisi, madde yalnız artırmaya izin verir, azaltmaya değil; ikincisi, ikinci fıkradaki sayım örnekleyicidir, benzer ağırlıkta başka özel hâller de ileri sürülebilir. Uygulamada bu hükmü kendiliğinden gündeme getiren mahkeme azdır; bu nedenle özel hâl iddianızı dilekçenizde açıkça ve somut verilerle ortaya koymanız gerekir.
Maddenin işlevi
- Kural: Özel hâller gerektirdiği takdirde hesaplanan değer, uygun bir miktarda artırılabilir (TMK m. 234/1).
- Bağlam: Madde, tarımsal işletmelerde gelir değeri üzerinden hesap yapılmasını öngören hükmün tamamlayıcısıdır (TMK m. 233).
- Amaç: Gelir değeri ölçütünün alacaklı eş aleyhine yarattığı dengesizliği gidermek ve sonucu hakkaniyete yaklaştırmaktır.
- Yön: Hüküm yalnız artırmaya izin verir; hesaplanan değerin azaltılması öngörülmemiştir.
- Takdir yetkisi: Artırımın "uygun bir miktarda" olması gerekir; bu, hâkimin hukuka ve hakkaniyete uygun takdir yetkisini ifade eder (TMK m. 4).
- Sonuç: Artırılan değer, değer artış payı ve katılma alacağı hesabına esas alınır (TMK m. 227, TMK m. 236).
Özel hâl sayılan durumlar
- Sağ kalan eşin geçim koşulları: Ölüm nedeniyle sona eren rejimde sağ kalan eşin geçimini sürdürebilmesi ölçüt olarak sayılmıştır (TMK m. 234/2).
- Alım değeri: Tarımsal işletmenin satın alınması için ödenen bedel, gelir değerinin çok üzerindeyse artırım gerekçesi olur.
- Yatırımlar: İşletme kendisine ait olan eşin yaptığı yatırımlar, işletmenin getirisini yükselttiği ölçüde dikkate alınır.
- Malî durum: İşletme sahibi eşin malî gücü, artırımın ölçüsünü belirlerken göz önünde tutulur.
- Sayım örnekleyicidir: Gerekçeye göre bu hâller "örnek niteliğinde" sayılmıştır; benzer ağırlıkta başka durumlar da ileri sürülebilir.
- Uygulamadan bir örnek: Tarafların kredi yükü, kredilerde borçlu ya da kefil sıfatıyla yer almaları ve ödemelerin boşanmadan sonra da sürmesi gibi durumlar özel hâl kapsamında değerlendirilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
Uygulama, ispat ve usul
- Talep: Özel hâl iddiası dilekçede açıkça ileri sürülmeli ve somut verilerle desteklenmelidir.
- İnceleme: Yargıtay, bu değerlendirme için dosyanın Medeni Hukuk kürsüsünde görevli bir akademisyene tevdi edilerek denetime açık rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
- Deliller: Alım bedelini gösteren belgeler, yatırım harcamaları, kredi sözleşmeleri ve ödeme planları, gelir ve malvarlığı kayıtları.
- Gerekçe zorunluluğu: Artırım yapılıyorsa oranı ve dayanağı hükümde denetlenebilir biçimde gösterilmelidir (TMK m. 232).
- Sınır: Artırım, alacağı hesaplanan tutardan bağımsız yeni bir alacağa dönüştürecek ölçüde olamaz.
- Kapsam tartışması: Hüküm sistematik olarak tarımsal işletmeler için konulmuştur; ancak uygulamada başka mallara ilişkin uyuşmazlıklarda da değerlendirilmesi istenmiştir.
Özel hâl iddianızı soyut bir hakkaniyet söylemi olarak değil, sayılarla kurun. Tarımsal işletmede gelir değeri üzerinden hesaplanan tutar ile aynı işletmenin sürüm değeri arasındaki farkı tabloya dökün; aradaki uçurum artırım talebinizin en güçlü dayanağıdır. İşletmenin alım bedelini gösteren tapu ve banka kayıtlarını, işletmeye yapılan yatırımların fatura ve ruhsatlarını, karşı tarafın gelir ve malvarlığı durumunu gösteren belgeleri birlikte sunun. Ölüm nedeniyle açılan tasfiyelerde sağ kalan eşin geçim koşullarını somutlaştırın: yaşı, sağlık durumu dışındaki gelir kaynakları, bakmakla yükümlü olduğu kişiler gibi ölçülebilir veriler kullanın. Mahkemeden, artırım yapılıp yapılmayacağı konusunda uzman görüşü alınmasını ve varsa artırım oranının gerekçede açıkça gösterilmesini isteyin; aksi hâlde hüküm denetlenemez olur.
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Tarafların kredi yükü ve borç durumu gibi özel hâllerin TMK m. 234/1 uyarınca değer artırımı gerektirip gerektirmediği mahkemece değerlendirilmelidir
2004 yılında evlenen eşler, 2005 yılında bir araç satın aldı. Aracın peşinatı bir eşin birikiminden ödenmiş, kalanı kredi ile karşılanmıştı. Sonraki yıllarda diğer eş de kendi adına birkaç kredi kullanarak aracın kredi borcunu kapattı ve aracı rehinden kurtardı; bu kredilerin taksitleri boşanmadan sonra da maaşından kesilmeye devam ediyordu. Araç ise boşanma tarihinden bir hafta önce üçüncü kişiye devredilmişti.
“Davacı çalıştığı ve belirli bir gelire sahip olduğu bir gerçektir. Bu nedenle davacının somut olaydaki davranış (tutumu) taraflar arasındaki olayın özelliği ve önemi, çekilen tüm kredilerde borçlu durumunda bulunması, bazı kredilerin taksitlerinin hala devam ediyor olması, karşı karşıya kaldığı borç miktarı vb. durumlar gözetilerek TMK'nun 234/1. fıkrasının (özel haller gerektirdiği takdirde hesaplanan değer, uygun bir miktarda artırılabilir). Somut olayda, uygulanıp uygulanmayacağının mahkemece değerlendirilmesi gerekmektedir.”
Ne anlama geliyor? Daire kararı bozmuştur. Karar, TMK m. 234'e doğrudan dayanan yayımlanmış tek uygulamadır ve iki bakımdan dikkat çekicidir. Birincisi, hüküm sistematik olarak tarımsal işletmelerin gelir değeri başlığı altında yer almasına rağmen Daire, bir araç ve kredi uyuşmazlığında da özel hâller nedeniyle hesaplanan değerin artırılıp artırılmayacağının değerlendirilmesini istemiştir. İkincisi, bu değerlendirme için dosyanın Medeni Hukuk kürsüsünde görevli bir akademisyene tevdi edilerek denetime açık rapor alınması gerektiği belirtilmiştir. Kararda ayrıca boşanmadan önce devredilen araç bakımından devir tarihindeki sürüm değerinin esas alınacağı da vurgulanmıştır.
Madde gerekçesi
Madde 234- Madde İsviçre Medenî Kanununun 213 üncü maddesini karşılamaktadır. Maddenin birinci fıkrası özel hâl ve koşulların gerektirdiği durumlarda hesaplanan değerin uygun bir miktarda artırılmasını öngörmüştür. Maddenin ikinci fıkrası özel durumlara örnek niteliğinde olmak üzere sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, tarımsal işletme kendisine ait olan eşin yaptığı yatırımlar ve bu eşin malî durumlarını saymıştır. Bunlar göz önünde tutulmak suretiyle hesaplanan değer gerektiğinde uygun bir miktarda artırılabilecektir.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 93Gerekçenin "örnek niteliğinde olmak üzere" ifadesi maddenin yorumu bakımından belirleyicidir: ikinci fıkradaki dört durum sınırlayıcı bir liste değil, hâkime yol gösteren örneklerdir. Buna karşılık hükmün tek yönlü olduğu da gözden kaçırılmamalıdır; kanun yalnız hesaplanan değerin artırılmasına izin vermiş, azaltılmasını öngörmemiştir. Madde, Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 312-313).
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da bu maddenin karşılığı yoktu. Kural mal rejimi mal ayrılığı olduğundan (743 s. K. m. 170) tasfiye ve değerlendirme kuralları bulunmuyor, dolayısıyla hesaplanan değerin özel hâller nedeniyle artırılmasına ilişkin bir hükme de ihtiyaç duyulmuyordu. Hakkaniyete dayalı düzeltmeler ancak genel hükümler üzerinden yapılabiliyordu.
Karı koca, evlenme mukavelenamesi ile kanunda muayyen diğer usullerden birini kabul etmedikleri takdirde veya kabul edipte kanunda gösterilen sebeplerden birinin hüdusu halinde, aralarında mal ayrılığı cereyan eder.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun dönemi | 4721 sayılı Kanun m. 234 | |
|---|---|---|
| Düzeltme | Özel hüküm yoktu | Değer artırımı |
| Ölçüt | — | Özel hâller (örnekleyici sayım) |
| Yön | — | Yalnız artırma |
| Dayanak | Genel hükümler | Açık kanun hükmü |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde yürürlüğe girdiği günden beri değiştirilmemiştir.
İlgili maddeler
- TMK m. 4: Hâkimin takdir yetkisi.
- TMK m. 227: Değer artış payı.
- TMK m. 231: Artık değer.
- TMK m. 232: Sürüm değeri.
- TMK m. 233: Gelir değeri.
- TMK m. 235: Değerlendirme anı.
- TMK m. 236: Katılma alacağı.
Tasfiyede hesaplanan değerin özel hâller nedeniyle artırılmasını talep etmek ve bu iddiayı somut verilerle kurmak için dosyanızı değerlendirmek isterseniz İstanbul boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 234 ne diyor?
TMK m. 234'e göre özel hâller gerektirdiği takdirde hesaplanan değer uygun bir miktarda artırılabilir; sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, işletme sahibi eşin yaptığı yatırımlar veya malî durumu özellikle özel hâl sayılır.
Bu madde ne işe yarar?
Tarımsal işletmede gelir değeri üzerinden yapılan hesabın alacaklı eş aleyhine yarattığı dengesizliği düzeltir (TMK m. 233).
Değer azaltılabilir mi?
Hayır. Madde yalnız hesaplanan değerin artırılmasına izin verir.
"Uygun bir miktar" ne demek?
Hâkimin hukuka ve hakkaniyete uygun biçimde takdir edeceği ölçüdür (TMK m. 4).
Özel hâller sayılanlarla sınırlı mı?
Hayır. Gerekçeye göre bu sayım örnek niteliğindedir; benzer ağırlıkta başka durumlar da ileri sürülebilir.
Sağ kalan eşin geçim koşulları nasıl ispatlanır?
Gelir kaynakları, bakmakla yükümlü olunan kişiler, sosyal güvenlik kayıtları ve yaşam giderlerine ilişkin belgelerle.
İşletmenin alım değeri neden önemli?
Alım bedeli gelir değerinin çok üzerindeyse, gelir değeri üzerinden hesap adaletsiz sonuç verir ve artırım gündeme gelir.
Yatırımlar nasıl dikkate alınır?
İşletme sahibi eşin yaptığı yatırımlar, işletmenin getirisini ve değerini yükselttiği ölçüde değerlendirilir (TMK m. 234/2).
Karşı tarafın malî durumu hesaba katılır mı?
Evet. İşletme kendisine ait olan eşin malî durumu özel hâllerden sayılmıştır.
Mahkeme bu hükmü kendiliğinden uygular mı?
Uygulamada nadirdir; bu nedenle talebin dilekçede açıkça ileri sürülmesi gerekir.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Yargıtay, dosyanın Medeni Hukuk kürsüsünde görevli bir akademisyene tevdi edilerek denetime açık rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
Kredi borçları özel hâl sayılır mı?
Tarafların kredi yükü ve borç durumunun bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiğine karar verilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
Madde sadece tarım arazileri için mi?
Sistematik olarak tarımsal işletmeler için konulmuştur; ancak uygulamada başka mallara ilişkin uyuşmazlıklarda da değerlendirilmesi istenmiştir.
Artırım hükümde nasıl gösterilir?
Artırımın oranı ve dayanağı gerekçede denetlenebilir biçimde açıklanmalıdır.
Artırım sınırsız mı?
Hayır. Artırım, alacağı hesaplanan tutardan bağımsız yeni bir alacağa dönüştürecek ölçüde olamaz.
Hangi mahkemede ileri sürülür?
Mal rejiminin tasfiyesi davası içinde, aile mahkemesinde.
Bu maddeye dayanan çok karar var mı?
Hayır. Maddeye doğrudan dayanan yayımlanmış tek uygulama bulunmaktadır (Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013).
Eski Kanun'da böyle bir imkân var mıydı?
Hayır. 743 sayılı Kanun'da kural mal rejimi mal ayrılığıydı (743 s. K. m. 170) ve tasfiye kuralları bulunmuyordu.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 4, 227, 231, 232, 233, 234, 235, 236
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 170
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 234 gerekçesi s. 93, Komisyon değişiklik listesi s. 312-313
- Yargıtay 8. HD, 2012/13656 E., 2013/7997 K., 27.05.2013