TMK 402, özel vesayet üzerinde denetim makamının yetkilerini düzenler. Aile meclisi görevini yapmadığı veya vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirdiği takdirde, denetim makamı her zaman aile meclisini değiştirebilir; özel vesayeti de sona erdirebilir. Denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m. 397). Özel vesayeti kuran ve aile meclisi üyelerini atayan da denetim makamıdır (TMK m. 399, TMK m. 400). Gerekçeye göre madde, eski Kanun'un 352. maddesi ile İsviçre Medeni Kanunu'nun 365. maddesini karşılar ve denetim makamına her zaman için aile meclisini değiştirme ya da özel vesayete son verme yetkisi tanır.
- Aile meclisinin değiştirilmesi
- Denetim makamının meclis üyelerini değiştirmesi.
- Özel vesayetin sona erdirilmesi
- Denetim makamının vesayeti aileden alması.
- Görevini yapmama
- Aile meclisinin üstlendiği vesayet görevlerini yerine getirmemesi.
- Vesayet altındaki kişinin menfaati
- Denetim makamının kararında esas alınan ölçüt.
TMK 402 ne düzenler?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Birinci sebep | Aile meclisinin görevini yapmaması | TMK m. 402 |
| İkinci sebep | Vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirmesi | TMK m. 402 |
| Birinci yetki | Aile meclisini değiştirme | TMK m. 402 |
| İkinci yetki | Özel vesayeti sona erdirme | TMK m. 402 |
| Zaman | Her zaman | TMK m. 402 |
| Yetkili makam | Denetim makamı, yani asliye hukuk mahkemesi | TMK m. 397 |
| Kaynak | 743 m. 352; İsviçre MK m. 365 | Gerekçe, s. 139 |
TBMM gerekçesine göre madde, eski Kanun'un 352. maddesi ile İsviçre Medeni Kanunu'nun 365. maddesini karşılamaktadır. Maddede aile meclisinin görevini yapmaması veya vesayet altındaki kişinin yararlarının gerektirmesi hâlinde, denetim makamının her zaman için aile meclisini değiştirme ya da özel vesayete son verme yetkisi öngörülmüştür. Tasarının 402. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 458).
Bu maddede dikkat edilecek ilk nokta, denetim makamının iki ayrı yetkisi olmasıdır: aile meclisini değiştirmek ve özel vesayeti sona erdirmek. İkinci nokta, bu yetkilerin iki sebebe bağlanmasıdır: aile meclisinin görevini yapmaması veya vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirmesi. Üçüncü nokta, denetim makamının bu yetkileri her zaman kullanabilmesidir; aile meclisinin dört yıllık görev süresi (TMK m. 400) bu yetkiyi sınırlamaz.
Sebepler: görevini yapmama veya menfaatin gerektirmesi
- Görevini yapmama: Aile meclisi üstlendiği görevleri yerine getirmez.
- Menfaat: Vesayet altındaki kişinin menfaati değişikliği veya sona erdirmeyi gerektirir.
- Karar veren: Denetim makamı.
Denetim makamı, aile meclisi görevini yapmadığı veya vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirdiği takdirde yetkisini kullanır. Özel vesayette vesayet makamının yetki, görev ve sorumluluğu aile meclisine geçer (TMK m. 398); aile meclisi bu görevleri yerine getirmezse denetim makamı müdahale eder. İkinci sebep daha geniştir: aile meclisinin bir kusuru bulunmasa bile vesayet altındaki kişinin menfaati gerektiriyorsa denetim makamı meclisi değiştirebilir veya özel vesayeti sona erdirebilir.
Vesayet altındaki kişinin menfaati, özel vesayetin kurulmasında da esas alınan ölçüttür: vesayet, vesayet altındaki kişinin menfaatinin haklı gösterdiği hâllerde istisnai olarak bir aileye verilebilir (TMK m. 398). Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK m. 4).
Yetkiler: meclisi değiştirme ve özel vesayeti sona erdirme
- Değiştirme: Denetim makamı aile meclisini değiştirebilir.
- Sona erdirme: Denetim makamı özel vesayeti sona erdirebilir.
- Zaman: Her zaman.
Denetim makamı her zaman aile meclisini değiştirebileceği gibi özel vesayeti de sona erdirebilir. Aile meclisi, vesayet altındaki kişinin vasi olmaya ehil, denetim makamınca dört yıl için atanacak en az üç hısımından oluşur (TMK m. 400); kanunun "her zaman" ifadesi, denetim makamının bu dört yıllık süre dolmadan da müdahale edebileceğini gösterir.
Özel vesayet istisnadır; kural, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülen kamu vesayetidir (TMK m. 397). Eski Kanun'un 352. maddesi de asliye mahkemesinin vesayeti her zaman aileden kaldırabileceğini öngörüyordu; yürürlükteki metin buna aile meclisini değiştirme yetkisini ve yetkinin kullanılacağı sebepleri ekler.
Denetim makamının özel vesayetteki yeri
- Kuruluş: Denetim makamı özel vesayeti kurar.
- Atama: Aile meclisi üyelerini denetim makamı atar.
- Denetim: Meclisi değiştirir veya özel vesayeti sona erdirir.
Özel vesayet, fiil ehliyetine sahip iki yakın hısımın veya bir hısım ile eşin istemi üzerine denetim makamı tarafından kurulur (TMK m. 399); güvence sağlanmadan özel vesayet kurulamaz (TMK m. 401). Böylece özel vesayetin kuruluşundan sona ermesine kadar belirleyici makam denetim makamıdır. Yargıtay, kamu vesayetinde de kanun koyucunun vasiler ile sulh ve asliye hukuk mahkemeleri arasında bir hiyerarşi kurduğunu belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2010/22756 E., 2011/13718 K., 21.09.2011).
Aile meclisi görevini yapmıyorsa, denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesine başvurarak meclisin değiştirilmesini isteyebilirsiniz. Vesayet altındaki yakınınızın menfaati özel vesayetin sürmesiyle bağdaşmıyorsa, özel vesayetin sona erdirilmesini isteyebilirsiniz. Denetim makamı bu yetkileri aile meclisinin dört yıllık görev süresi dolmadan da kullanabilir.
Yargıtay kararları
Bu sayfa hazırlanırken özel vesayetin sona ermesine ilişkin bir karara rastlanmamıştır; aşağıdaki kararlar, özel vesayette aile meclisine geçen vesayet makamı görevlerini ve vesayet organları arasındaki ilişkiyi açıklar. Kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Vesayet altındaki ergin kişiyle kişisel ilişki kurulması vesayet hukukunun konusudur; istemi vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi inceler
Davacı, vasi olan kardeşinin, kendisinin vesayet altındaki diğer kardeşiyle görüşmesini haksız olarak engellediğini ileri sürerek, vesayet altındaki kardeşi ile arasında kişisel ilişki kurulmasını istedi. Aile mahkemesi davayı kabul etti; bölge adliye mahkemesi davacının istinaf başvurusunu esastan reddetti.
“Açıklanan hükümler dikkate alındığında vesayet altındaki ergin kısıtlının şahsına, bakımına ve üçüncü kişilerle hangi zamanlarda ve ne şekilde kişisel ilişki kurulacağına ilişkin düzenlemeler vesayet hukukunun konusunu oluşturmaktadır. Kısıtlının kimlerle, ne şekilde görüşeceği ve kişisel ilişki kuracağı hususu da bu koruyucu yardım, gözetim ve bakım kapsamındadır.”
Ne anlama geliyor? Karar, 397. maddenin vesayet makamına verdiği görevin kapsamını gösterir. Daire, sulh hukuk mahkemesinin vesayet makamı olarak belirlendiğini, kısıtlının menfaatlerinin korunması ve şahsına ilişkin tedbirlerin alınmasının bu makamın görev alanında bulunduğunu belirtmiştir. Ergin kısıtlı ile kişisel ilişki kurulması istemini inceleme görevinin aile mahkemesine değil vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesine ait olduğu açıklanarak, davanın görevsizlik nedeniyle usulden reddi gerekirken işin esasına girilmesi bozma sebebi sayılmıştır (TMK m. 397).
Kanun, vesayet organı olan vasiler ile vesayet daireleri olan sulh ve asliye hukuk mahkemeleri arasında bir hiyerarşi kurmuştur
Vasi, vesayeti altındaki kısıtlı adına araç satın almak için vesayet makamından izin istedi. Sulh hukuk mahkemesinin bu istem üzerine verdiği karar temyiz edildi.
“Vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır. (TMK. md. 396) Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür. ( TMK. md. 397/2) Kanun koyucu kamu vesayetinde; vesayet organı olan vasiler ile vesayet dairesi olan sulh ve asliye mahkemesi arasında bir hiyerarşi kurmuştur.”
Ne anlama geliyor? Karar, 397. maddedeki iki makamın birbirine göre konumunu açıklar. Daire, kamu vesayetinin vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütüleceğini belirtmiş; vesayet makamının vasinin eylem ve işlemlerine, denetim makamının da vesayet makamının kararlarına karşı başvuru mercii olduğunu açıklamıştır. Vasinin izin istemi üzerine verilen karar vesayetin yönetimine ilişkin olduğundan, dosya denetim makamınca karar verilmek üzere geri çevrilmiştir (TMK m. 461).
Vesayet makamının vesayetin yönetimine ilişkin kararları temyiz edilemez; bu kararlara karşı denetim makamına itiraz edilir
Kayyım, kayyım olarak atandığı kişiye ait taşınmazın satışı için vesayet makamından izin istedi. Sulh hukuk mahkemesinin bu istem üzerine verdiği karar temyiz edildi.
“Kanun koyucu kamu vesayetinde; vesayet organı olan vasiler ile vesayet daireleri ve vesayet dairesi olan sulh ve asliye mahkemesi arasında bir hiyerarşi kurmuştur.Vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi, vasinin eylem ve işlemlerine karşı (TMK. md. 461/1) , denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesi de, sulh hukuk mahkemesinin kararlarına karşı şikayet ve itiraz mercidir. (TMK. md. 461/2) İlgililer vesayet makamının vesayetin idaresiyle ilgili olarak aldığı kararlara karşı, tebliğ gününden başlayarak on gün içinde itiraz edebilirler.Denetim makamı, gerektiğinde duruşma da yaparak bu itirazı karara bağlar. (TMK. md. 488) Bu bakımdan vesayet makamının vesayetin yönetimiyle ilgili olarak aldığı kararlar kazai nitelikte temyizi kabil olan kararlardan değildir.”
Ne anlama geliyor? Karar, vesayet organları arasındaki denetim ilişkisini gösterir. Daire, vesayet organlarının vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardan oluştuğunu, vasi atanmasına ilişkin usulün kayyım için de uygulandığını belirtmiş; kanun koyucunun vasiler ile sulh ve asliye hukuk mahkemeleri arasında bir hiyerarşi kurduğunu, vesayet makamının vasinin eylem ve işlemlerine, denetim makamının da vesayet makamının kararlarına karşı şikâyet ve itiraz mercii olduğunu açıklamıştır. Vesayet makamının vesayetin yönetimiyle ilgili kararlarının temyiz edilebilir nitelikte olmadığı belirtilerek dosya, denetim makamınca karar verilmek üzere geri çevrilmiştir (TMK m. 461).
Madde gerekçesi
Madde 402- Yürürlükteki Kanunun 352 nci, İsviçre Medenî Kanununun 365 inci maddelerini karşılamaktadır. Maddede aile meclisinin görevini yapmaması veya vesayet altındaki kişinin yararlarının gerektirmesi hâlinde, denetim makamının her zaman için, aile meclisini değiştirme ya da özel vesayete son verme yetkisi öngörülmüştür.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 139Gerekçe, maddenin eski Kanun'un 352. maddesi ile İsviçre Medeni Kanunu'nun 365. maddesini karşıladığını ve denetim makamının iki yetkisini, bu yetkilerin kullanılacağı iki sebeple birlikte açıkladığını gösterir.
743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Eski Kanun'da maddenin karşılığı 352. maddeydi.
Mahkemei asliye vesayeti her zaman aileden ref edebilir.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 352 | 4721 sayılı Kanun m. 402 | |
|---|---|---|
| Makam | Asliye mahkemesi | Denetim makamı |
| Yetki | Vesayeti her zaman aileden kaldırma | Aile meclisini değiştirme veya özel vesayeti sona erdirme |
| Sebep | Metinde sayılmıyordu | Aile meclisinin görevini yapmaması veya vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirmesi |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
Madde 2002'den bu yana değişmemiştir; Tasarı metni Adalet Komisyonunda da değiştirilmemiştir. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 402. maddenin itiraz veya iptal konusu olduğu bir karara rastlanmamıştır.
İlgili maddeler
- TMK m. 398: Özel vesayetin koşulları.
- TMK m. 399: Özel vesayetin kurulması.
- TMK m. 400: Aile meclisi.
- TMK m. 401: Aile meclisi üyelerinin güvencesi.
Vesayet, aile meclisi veya aile hukukundan doğan diğer sorularınız için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 402 ne diyor?
Aile meclisi görevini yapmadığı veya vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirdiği takdirde denetim makamının her zaman aile meclisini değiştirebileceğini veya özel vesayeti sona erdirebileceğini düzenler.
Aile meclisini kim değiştirir?
Denetim makamı, yani asliye hukuk mahkemesi.
Aile meclisi hangi sebeplerle değiştirilebilir?
Görevini yapmaması veya vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirmesi hâlinde.
Özel vesayet sona erdirilebilir mi?
Evet; aynı sebeplerle denetim makamı özel vesayeti sona erdirebilir.
Denetim makamı dört yıllık süreyi beklemek zorunda mı?
Hayır; kanun denetim makamının bu yetkileri her zaman kullanabileceğini belirtir.
Aile meclisinin kusuru olmadan da değişiklik yapılabilir mi?
Kanun, aile meclisinin görevini yapmaması yanında vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirmesini de ayrı bir sebep olarak sayar.
Eski Kanun'dan farkı nedir?
Eski Kanun yalnız vesayetin her zaman aileden kaldırılabileceğini öngörüyordu; yürürlükteki metin aile meclisini değiştirme yetkisini ve yetkinin sebeplerini de düzenler.
Eski Kanun'da karşılığı var mıydı?
Evet; 743 sayılı Kanun'un 352. maddesi.
Madde yürürlüğe girdiğinden beri değişti mi?
Hayır.
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 4, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 461, 487
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 352 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 402 gerekçesi s. 139, Tasarı ve Komisyon metni s. 458
- Yargıtay 2. HD, 2026/3240 E., 2026/6481 K., 11.06.2026
- Yargıtay 2. HD, 2011/6372 E., 2011/19550 K., 24.11.2011
- Yargıtay 2. HD, 2010/22756 E., 2011/13718 K., 21.09.2011