TMK 287: 180 Gün ve 300 Gün Kuralı, İspat Yükü

Kısaca

TMK 287'ye göre çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse ispat yükü davacıdadır: kocanın baba olmadığını o kanıtlamak zorundadır. Evlenmeden başlayarak en az yüzseksen gün geçtikten sonra ve evliliğin sona ermesinden başlayarak en fazla üçyüz gün içinde doğan çocuk, evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır. Bu ölçü aynı zamanda hangi davanın açılacağını belirler: çocuk karineden yararlanıyorsa soybağının reddi, yararlanmıyorsa nüfus kaydının düzeltilmesi davası açılır (Yargıtay HGK, 2017/1922 E., 2018/1305 K., 04.07.2018).

Ana rahmine düşme: Gebe kalma; soybağında belirleyici an (TMK m. 287/2).
Yüzseksen gün: Evlenmeden sonra karinenin işlemeye başladığı süre (TMK m. 287/2).
Üçyüz gün: Evliliğin sona ermesinden sonra karinenin sürdüğü süre (TMK m. 287/2).
İspat yükü: Kocanın baba olmadığını kanıtlama zorunluluğu (TMK m. 287/1).

TMK 287 ne düzenler?

Konu	Kural	Dayanak
İspat yükü	Davacı, kocanın baba olmadığını ispatlar	TMK m. 287/1
Davacı	Koca, ana veya çocuk olabilir	TMK m. 286
Alt sınır	Evlenmeden başlayarak en az yüzseksen gün	TMK m. 287/2
Üst sınır	Evliliğin sona ermesinden en fazla üçyüz gün	TMK m. 287/2
Sonuç	Bu aralıkta doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır	TMK m. 287/2
Mehaz	İsviçre Medenî Kanunu m. 256a	S. Sayısı 723, s. 111
Terim	Eski metindeki "koca" yerine "davacı"	S. Sayısı 723, s. 111
Karine dışı	Kayıt düzeltme davası açılır	Yargıtay HGK, 2018/1305 K.
Tescil	Üçyüz gün içinde doğan çocuk kocanın hanesine yazılır	Yargıtay 8. HD, 2019/4608 K.
Velayet	Hâkim düzenler; kendiliğinden anaya geçmez	Yargıtay 2. HD, 2011/21327 K.
Evlenmeden önce doğum	Karine değil, sonradan evlenme hükümleri	Yargıtay 18. HD, 2016/5271 K.
Ayrı yaşama	İspat kolaylığı getiren ayrı hüküm	TMK m. 288

TBMM gerekçesine göre madde eski Kanun'un 243. maddesini karşılar ve kaynak Kanun'da 1976'da yapılan değişiklik izlenerek kaleme alınmıştır. Gerekçe, maddenin farklı bir ilke getirmediğini, ancak evlilik içinde ana rahmine düşen çocuğun soybağının reddinde kanıtlama yükünü daha kapsamlı ve açık ifadelerle düzenlediğini belirtir. Birinci fıkra bakımından iki fark vurgulanır: eski metindeki "koca" yerine genel bir deyişle "davacı" terimi kullanılmıştır, çünkü soybağının reddi davasını koca dışındaki kişiler de açabilmektedir; ayrıca yüzseksen günlük süre ölçüsü birinci fıkradan çıkarılıp ikinci fıkraya alınmıştır. İkinci fıkra ise eski metinde bulunmayan bir hükümdür: burada süre ölçüsü doğrudan ispat yüküne bağlanmak yerine, "evlilik içinde ana rahmine düşme" kavramının neyi ifade ettiği tanımlanmış ve bu tanım yüzseksen gün ile üçyüz gün arasındaki aralıkla belirlenmiştir. Tasarının 287. maddesi Adalet Komisyonunun değişiklik listesinde yer almadığından Tasarıdaki hâliyle kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 311-314).

Dikkat

Bu maddedeki iki sayı, dosyanın kaderini belirler. Yüzseksen gün alt sınırdır: evlendikten sonraki ilk yüzseksen gün içinde doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılmaz. Üçyüz gün üst sınırdır: evliliğin sona ermesinden sonraki üçyüz gün içinde doğan çocuk ise sayılır. Bu aralıkta doğan çocuk karineden yararlanır ve ispat yükü davacıya geçer; yani kocanın baba olmadığını davacının kanıtlaması gerekir. Aralığın dışında kalan çocuk karineden yararlanmaz ve burada çok önemli bir sonuç doğar: ortada zaten kurulmuş bir soybağı bulunmadığından açılacak dava soybağının reddi değil, nüfus kaydının düzeltilmesidir. İkisi arasındaki fark hayatidir; soybağının reddi davası kısa hak düşürücü sürelere tabidir, kayıt düzeltme davası ise süreye bağlı değildir ve farklı mahkemede görülür. Bu nedenle dosyanın en başında evlenme, boşanma ve doğum tarihlerini yan yana koyup gün hesabı yapın. Çocuk evlenmeden önce doğmuşsa karine hiç devreye girmez; orada soybağı sonradan evlenmeyle kurulur ve açılacak dava itiraz davasıdır.

İspat yükü kimdedir?

Kural: Davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır (TMK m. 287/1).
Koşul: Çocuğun evlilik içinde ana rahmine düşmüş olması.
Davacı: Koca, ana veya çocuk olabilir (TMK m. 286).
Terim: Gerekçe "koca" yerine bilinçli olarak "davacı" demiştir (S. Sayısı 723, s. 111).
Araç: İspat kural olarak DNA incelemesiyle yapılır (TMK m. 284).
Kolaylık: Ayrı yaşama hâlinde ispat yükü hafifler (TMK m. 288).

Yüzseksen ve üçyüz gün ölçüsü

Alt sınır: Evlenmeden başlayarak en az yüzseksen gün geçmiş olmalıdır (TMK m. 287/2).
Üst sınır: Evliliğin sona ermesinden en fazla üçyüz gün içinde doğum (TMK m. 287/2).
Sonuç: Bu aralıkta doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır.
Tescil: Üçyüz gün içinde doğan çocuk kocanın hanesine yazılır (Yargıtay 8. HD, 2019/2023 E., 2019/4608 K., 06.05.2019).
Hesap: Evlenme, sona erme ve doğum tarihleri yan yana konularak yapılır.
Karine: Ölçü, babalık karinesinin kapsamını belirler (TMK m. 285).

Karine kapsamı ve dava türü

Kapsam içinde: Soybağı ancak soybağının reddi davasıyla kaldırılabilir (Yargıtay HGK, 2017/1922 E., 2018/1305 K., 04.07.2018).
Kayıt düzeltme yok: Karine kapsamındaki çocukta baba adı kayıt düzeltmeyle değiştirilemez.
Kapsam dışında: Ortada kurulmuş bir soybağı yoktur; kayıt düzeltme davası açılır.
Örnek: Üçyüz gün geçtikten sonra doğduğu hâlde süre içinde doğmuş gibi kaydedilen çocuk.
Örnek: Başka bir kadının doğurduğu çocuğun eşten olmuş gibi kaydettirilmesi.
Sonuç: Süre ve görev bakımından iki yol tamamen farklıdır (TMK m. 282).

Evlenmeden önce doğan çocuk

Karine yok: Evlenmeden önce doğan çocukta babalık karinesi devreye girmez.
Kurulma: Soybağı ana ile babanın sonradan evlenmesiyle kurulur (TMK m. 292).
Dava: Açılacak dava soybağının reddi değil itirazdır (Yargıtay 18. HD, 2016/3121 E., 2016/5271 K., 29.03.2016).
İtiraz edenler: Ana ve babanın yasal mirasçıları, çocuk ve Cumhuriyet savcısı (TMK m. 294).
İspat: İtiraz eden, kocanın baba olmadığını kanıtlar (Yargıtay 2. HD, 2009/21306 E., 2010/961 K., 20.01.2010).
Altsoy: Çocuk ölmüş veya ayırt etme gücünü kaybetmişse altsoyu itiraz edebilir (4721 s. K. m. 294).

Karinenin diğer sonuçları

Velayet: Çocuk evlilik birliği içinde doğmuş sayılır (Yargıtay 2. HD, 2011/7846 E., 2011/21327 K., 08.12.2011).
Düzenleme: Velayet kendiliğinden anaya geçmez; hâkim karar verir (TMK m. 336).
Soyadı: Çocuk kocanın soyadını taşır (TMK m. 321).
Nafaka: Soybağı devam ettiği sürece bakım yükümlülüğü sürer (TMK m. 327).
Miras: Çocuk kocanın yasal mirasçısıdır (4721 s. K. m. 495).
Sona erdirme: Bütün bu sonuçlar ancak soybağının reddiyle ortadan kalkar (TMK m. 286).

Usul

Görev: Soybağının reddi davası aile mahkemesinde görülür (4787 s. K. m. 4).
Kayıt düzeltme: Düzeltmeyi isteyenin yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde (5490 s. K. m. 36).
Yetki: Taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri (TMK m. 283).
Araştırma: Hâkim maddî olguları kendiliğinden araştırır (TMK m. 284).
Taraf teşkili: Dava hakkına sahip diğer kişilere yöneltilir (TMK m. 286).
Süre: Soybağının reddi kural olarak bir yıl içinde açılır (TMK m. 289).

Uygulamada

Bu maddeyi kullanmanın yolu takvimden geçer. Evlenme tarihi, evliliğin sona erdiği tarih ve doğum tarihini yan yana yazın, sonra iki hesabı yapın: doğum, evlenmeden sonraki yüzsekseninci günden sonra mı gerçekleşti ve evliliğin sona ermesinden sonraki üçyüzüncü günden önce mi? Her iki cevap da evetse çocuk karineden yararlanır; bu durumda kocanın baba olmadığını siz kanıtlamak zorundasınız ve tek yolunuz soybağının reddi davasıdır. Kayıt düzeltme davasıyla baba adını değiştirmeye çalışmayın, bu yol kapalıdır. Cevaplardan biri hayırsa tablo tersine döner: çocuk karineden yararlanmadığı için ortada kaldırılacak bir soybağı da yoktur; yapılacak şey yanlış kaydın düzeltilmesidir ve bu dava süreye bağlı değildir. Çocuk evlenmeden önce doğmuşsa üçüncü bir ihtimal devreye girer: soybağı sonradan evlenmeyle kurulmuştur ve buna karşı açılacak dava itirazdır; itiraz edebilecek kişiler ve süreler farklıdır. Hangi yolda olursanız olun ispat aracınız aynıdır: DNA incelemesi. Bunu baştan talep edin ve karşı taraf incelemeye gelmiyorsa mahkemeden meşruhatlı davetiye çıkarılmasını isteyin.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu2017/1922 E. · 2018/1305 K.04.07.2018

Soybağının reddi davası yalnız babalık karinesinden yararlanan çocuklar içindir; karine kapsamı dışındaki yanlış kayıtlar kayıt düzeltme davasıyla giderilir

Davacılar, nüfusta anne ve baba olarak görünen kişilerin gerçek ana babaları olmadığını ileri sürerek kaydın iptalini ve haneden terkinini istedi. Mahkeme, davanın soybağına ilişkin olduğu ve aile mahkemesinin görevli olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı verdi. Uyuşmazlık, açılacak davanın soybağının reddi mi yoksa nüfus kaydının düzeltilmesi mi olduğunda toplandı.

“Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: soybağının reddi davası ancak babalık karinesinin kapsamında yer alan, dolayısıyla babalık karinesinden faydalanan çocukların soybağının ortadan kaldırılmasını sağlayan bir davadır. Babalık karinesinden faydalanma söz konusu olmaksızın, kocanın nüfus kütüğüne kaydedilen çocukla koca arasında soybağının kurulması söz konusu olmadığı için, böyle bir durumda çocuk ile koca arasında soybağının bulunmadığının tespitine yönelik olarak açılacak dava, soybağının reddi davası değil, yanlış kaydın düzeltilmesi amacına yönelik kayıt düzeltme davasıdır (TMK m. 39). Örneğin kocanın eşi dışında bir başka kadın tarafından doğrulan çocuğu, eşinden doğmuş gibi nüfus kütüğüne kaydettirmesi ya da evliliğin sona ermesinden üçyüz gün geçtikten sonra doğan çocuğun üçyüz günlük süre içinde doğmuş gibi nüfusa kaydettirilmesi hâllerinde durum böyledir.”

Ne anlama geliyor? Kurul, 287. maddenin asıl işlevini ortaya koyar: bu madde karinenin kapsamını çizer ve o kapsam, hangi davanın açılacağını belirler. Çocuk 180-300 gün ölçüsüne göre evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılıyorsa karineden yararlanır; bu durumda soybağı ancak soybağının reddi davasıyla ortadan kaldırılabilir, kayıt düzeltme davasıyla baba adı düzeltilemez. Buna karşılık çocuk karineden hiç yararlanmıyorsa — örneğin evliliğin sona ermesinden üçyüz gün geçtikten sonra doğduğu hâlde süre içinde doğmuş gibi kaydedilmişse ya da başka bir kadının doğurduğu çocuk eşten olmuş gibi yazdırılmışsa — ortada zaten kurulmuş bir soybağı yoktur; yapılacak şey yanlış kaydın düzeltilmesidir.