TMK 195: Evlilik Birliğine Hâkimin Müdahalesi, Ortak Konut, Çocuğun Adı ve Hâkimin Önlemleri

Kısaca

TMK 195'e göre evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir; gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır. Yargıtay'a göre bu aşamalar uygulanmadan doğrudan önlem kararı verilmesi eksik incelemedir (Yargıtay 2. HD, 2015/26089 E., 2016/6952 K., 06.04.2016).

Hâkimin müdahalesi: Evlilik birliğinin korunması amacıyla eşlerden birinin veya ikisinin başvurusu üzerine aile mahkemesinin eşleri uyarması, uzlaştırması ve gerektiğinde önlem alması (TMK m. 195).
Önemli bir konuda uyuşmazlık: Ortak konutun seçimi, çocuğun adı veya birliğin giderleri gibi evlilik birliğini ilgilendiren ve eşlerin kendi aralarında çözemediği anlaşmazlık (Yargıtay 2. HD, 2013/13421 E., 2013/19657 K., 10.07.2013).
Kanunda öngörülen önlemler: Hâkimin eşlerden birinin istemi üzerine alabileceği önlemler; parasal katkının belirlenmesi, ayrı yaşamada konut ve ev eşyasından yararlanma, borçlulara ödeme talimatı ve tasarruf yetkisinin sınırlanması bunlar arasındadır (TMK m. 196-199).
Uzman kişilerin yardımı: Hâkimin, eşlerin ortak rızasıyla uyuşmazlığın çözümünde başvurabileceği uzman desteği; gerekçeye göre İsviçre hukukundaki evlilik veya aile danışma bürolarının karşılığıdır.

TMK 195 ne düzenler?

Konu	Kural	Dayanak
Başvuru sebebi	Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlık	TMK m. 195/1
Başvuran	Eşler ayrı ayrı veya birlikte	TMK m. 195/1
Hâkimin ilk adımı	Uyarma, uzlaştırma, eşlerin ortak rızasıyla uzman yardımı	Yargıtay 2. HD, 2016/6952 K.
Önlemler	Eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemler	TMK m. 195/3, 196-199
Nafaka	Tedbir ve iştirak nafakası da hâkimin alacağı önlemler arasındadır	Yargıtay HGK, 2011/688 K.
Ortak konut	Uzlaşma olmazsa bir eşin diğerine ait konuttan yararlanmasına karar verilebilir	Yargıtay 2. HD, 2013/19657 K.
Çocuğun adı	Ad konusunda anlaşamayan ana ve baba hâkimin müdahalesini isteyebilir	Yargıtay 2. HD, 2017/14036 K.
Görevli mahkeme	Aile mahkemesi	Yargıtay 8. HD, 2017/5149 K.
Yetkili mahkeme	Eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi	TMK m. 201
Boşanmayla ilişkisi	Yıllarca ayrı yaşayıp uyuşmazlığı hâkime taşımayan eşlerin evliliği temelinden sarsılmış sayılabilir	Yargıtay 2. HD, 2026/3307 K.

TBMM gerekçesine göre madde, eski Kanun'un 161. maddesini karşılar ve İsviçre Medenî Kanunu'nun 172. maddesindeki yeni hükme uygun olarak kaleme alınmıştır. Gerekçe, üçüncü fıkranın hâkime istem üzerine eşlerin ayrı yaşamalarına, meslek ve işine, çocuklarla ilişkilerine ve evlilik birliğine ilişkin katkılara yönelik önlem kararları verme yetkisi tanıdığını belirtir. İsviçre'deki evlilik veya aile danışma büroları ülkemizde bulunmadığından maddede "uzman kişilerin yardımını isteme" şeklinde genel bir ifade kullanılmıştır. Tasarının 195. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir.

Dikkat

Eşiniz evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmiyorsa ya da ortak konut, çocuğun adı veya birliğin giderleri gibi önemli bir konuda anlaşamıyorsanız, boşanma davası açmadan da aile mahkemesinden hâkimin müdahalesini isteyebilirsiniz. Hâkim önce uyarma ve uzlaştırma yoluna gideceğinden dilekçenizde uyuşmazlığı ve beklediğiniz önlemi, örneğin konuttan yararlanma veya parasal katkının belirlenmesini, açıkça yazın. Yıllarca ayrı yaşayıp bu yola başvurmamak, ileride açılacak boşanma davasında evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı yönünde değerlendirilebilir.

Hangi durumlarda hâkimin müdahalesi istenebilir?

Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi: Eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak, birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle yükümlüdür (TMK m. 185); konutu birlikte seçer, birliği beraberce yönetir ve giderlere güçleri oranında katılırlar (TMK m. 186). Bu yükümlülüklerden birinin yerine getirilmemesi hâlinde hâkimin müdahalesi istenebilir.
Eşin eve alınmaması: Yargıtay, eşinin kendisini eve almadığını ileri süren kocanın başvurusunu TMK 195 kapsamında değerlendirmiş; ancak hâkimin doğrudan önlem almadan önce uyarma ve uzlaştırma yollarını denemesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2015/26089 E., 2016/6952 K., 06.04.2016).
Ortak konutun seçimi: Yargıtay'a göre evlilik birliğinin sürdürüleceği ortak konutun belirlenmesi konusunda eşlerin uyuşmazlığa düşmesi TMK 195 kapsamındadır (Yargıtay 2. HD, 2013/13421 E., 2013/19657 K., 10.07.2013). Eşler oturacakları konutu birlikte seçer (TMK m. 186/1); aile konutuyla ilgili işlemler için diğer eşin rızası sağlanamazsa da hâkimin müdahalesi istenebilir (TMK m. 194/2).
Çocuğa ilişkin uyuşmazlıklar: Yargıtay, ana ve babanın çocuğun adı konusunda anlaşamaması hâlinde hâkimin müdahalesinin istenebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2016/26017 E., 2017/14036 K., 04.12.2017). Yargıtay, ana ve babanın velayeti birlikte kullanmaları sırasında ortaya çıkan anlaşmazlık nedeniyle TMK 195 uyarınca verilen geçici ve tedbir niteliğindeki kararı da onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2011/1895 E., 2011/15165 K., 10.10.2011).
Birliğin giderleri: Yargıtay, tedbir nafakası davasına karşı dava olarak TMK 195'e dayanılarak hâkimin müdahalesi istendiği dosyada, mahkemenin bu istem hakkında gerekli araştırmayı yapmadan hüküm kurmamasını bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2015/17189 E., 2016/10626 K., 30.05.2016). Aynı dosyanın sonraki aşamasına ilişkin kararda bu istemin ortak giderlerin tespitine yönelik olduğu belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2021/6853 E., 2021/7538 K., 21.10.2021).

Hâkim nasıl müdahale eder?

Kademeli yöntem: Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir (TMK m. 195/2). Yargıtay'a göre uyarma, uzlaştırmaya çalışma ve uzman yardımı isteme şeklindeki bu yollar uygulanmadan hüküm kurulması eksik incelemedir (Yargıtay 2. HD, 2015/26089 E., 2016/6952 K., 06.04.2016).
Uzman yardımı: Uzman kişilerin yardımı ancak eşlerin ortak rızasıyla istenebilir (TMK m. 195/2). Gerekçeye göre bu ifade, İsviçre Medenî Kanunu'ndaki evlilik veya aile danışma bürolarının yardımını isteme yetkisinin karşılığıdır.
Önlemler: Hâkim gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır (TMK m. 195/3). Bu önlemler arasında eşler birlikte yaşarken parasal katkının belirlenmesi (TMK m. 196), haklı sebeple ayrı yaşamada parasal katkı, konut ve ev eşyasından yararlanma ve malların yönetimine ilişkin önlemler (TMK m. 197), borçlulara ödeme talimatı (TMK m. 198) ve tasarruf yetkisinin sınırlanması (TMK m. 199) sayılabilir. Koşullar değiştiğinde hâkim eşlerden birinin istemi üzerine kararını değiştirir veya önlemi kaldırır (TMK m. 200).
Nafaka: Hukuk Genel Kurulu'na göre hâkimin eşlerden birinin istemi üzerine alacağı önlemler arasında tedbir ve iştirak nafakası da bulunur (Yargıtay HGK, 2011/3-635 E., 2011/688 K., 23.11.2011).
Konuttan yararlanma: Yargıtay'a göre ortak konut konusunda eşlerin uzlaşamaması hâlinde, bir eşin diğer eşe ait konuttan yararlanmasına karar verilmesi mümkündür (Yargıtay 2. HD, 2013/13421 E., 2013/19657 K., 10.07.2013).
Birlikte yaşama koşulu: Yargıtay'a göre eşlerden birinin diğerinin aile giderlerine yapacağı parasal katkının TMK 196'ya göre belirlenmesini isteyebilmesi için eşlerin birlikte yaşıyor olması gerekir; ayrı yaşama hâlinde istek TMK 197'ye göre incelenir ve ayrı yaşamakta haklılık aranır (Yargıtay 2. HD, 2012/25080 E., 2013/17768 K., 24.06.2013).

Usul: görev, yetki, harç

Görevli mahkeme: Yargıtay'a göre TMK 195'e dayanan istem aile hukukundan doğduğundan aile mahkemesinin görevine girer; görev dava şartıdır ve re'sen gözetilir (Yargıtay 8. HD, 2017/1258 E., 2017/5149 K., 06.04.2017). Yargıtay, aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesince karara bağlanan hâkimin müdahalesi davasında, karardan sonra o yerde aile mahkemesi kurulduğu için dosyanın görevli aile mahkemesine devredilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2008/4531 E., 2009/10131 K., 27.05.2009).
Nitelendirme: Yargıtay'a göre çocuğa konulacak ad konusundaki eşler arası uyuşmazlık, haklı sebeple adın değiştirilmesi davası değil hâkimin müdahalesi istemidir (Yargıtay 8. HD, 2017/1258 E., 2017/5149 K., 06.04.2017).
Yetkili mahkeme: Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; önlemlerin değiştirilmesi veya kaldırılması için ise kural olarak önlem kararını veren mahkeme yetkilidir (TMK m. 201).
Harç ve vekâlet ücreti: Yargıtay'a göre hâkimin müdahalesi talebi ile tedbir nafakası talebi ayrı ayrı harca tabidir (Yargıtay 2. HD, 2015/8898 E., 2015/10027 K., 13.05.2015). Reddedilen hâkimin müdahalesi talebi yönünden karşı taraf yararına ayrıca vekâlet ücretine hükmedilmesi gerektiği de kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2022/11194 E., 2023/43 K., 09.01.2023).
Çekişmesiz yargı listesi: Terk eden eşin ortak konuta davet edilmesi, eşlerden birinin evlilik birliğini tek başına temsile yetkili kılınması ve aile konutuyla ilgili işlemler için rıza sağlanamadığında hâkimin müdahalesinin istenmesi çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır (HMK m. 382/2-b). TMK 195'teki genel müdahale istemi bu listede ayrıca yer almaz.
Koruma kararlarından farkı: 6284 sayılı Kanun'a göre verilen koruyucu ve önleyici tedbirler, TMK 195'teki hâkimin müdahalesinin yerini tutmaz. Yargıtay, TMK 195'e dayalı istemi konunun 6284 sayılı Kanun kapsamında kaldığı gerekçesiyle karara bağlamayan mahkemenin kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 2015/17189 E., 2016/10626 K., 30.05.2016).

Hâkimin müdahalesi ve boşanma

Boşanmadan önceki yol: TMK 195, evliliği sürdürmek isteyen eşe boşanma davası açmadan yükümlülüklerin yerine getirilmesini ve uyuşmazlığın çözümünü sağlama imkânı verir. Boşanma veya ayrılık davası açıldığında ise hâkim davanın devamı süresince gerekli geçici önlemleri re'sen alır (TMK m. 169).
Uzun ayrılık: Yargıtay, yaklaşık dokuz yıldır ayrı yaşayan ve yaşayacakları yer ile aile konutunun seçimi konusundaki uyuşmazlığı gidermek için hâkimin müdahalesini istemek dahil yeterli çaba göstermeyen eşler bakımından evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını ve boşanmaya karar verilmesi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/8488 E., 2026/3307 K., 30.03.2026).
Terk hâli: Eşlerden biri ortak konutu terk etmişse terk nedeniyle boşanmaya ilişkin ihtar süreci ayrıca düzenlenmiştir; ortak konutun belli olmaması hâlinde önce konutun belirlenmesi için hâkimin müdahalesinin istenmesi gerekebilir (TMK m. 164).

Uygulamada

Hâkimin müdahalesini isterken uyuşmazlığın konusunu ve eşinizden beklediğiniz davranışı somut olarak açıklayın; ortak konut, çocuğun adı veya giderler gibi konularda yazışmalar, tanıklar ve belgelerle anlaşmazlığın varlığını gösterin. Nafaka veya konuttan yararlanma gibi bir önlem de istiyorsanız bunu dilekçede ayrıca belirtin ve harcını yatırın. Hâkim önce uyarma ve uzlaştırmayla başlayacağından duruşmalara katılın ve uzlaşma önerilerini değerlendirin; eşinizin tutumu değişmezse bu süreçteki tespitler ileride açılabilecek boşanma davasında da delil olarak kullanılabilir.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi2015/26089 E. · 2016/6952 K.06.04.2016

Hâkim, doğrudan bir önleme geçmeden önce eşleri uyarmalı, uzlaştırmaya çalışmalı ve gerekirse uzman yardımı istemelidir

Koca, eşinin kendisini eve almadığını ileri sürerek TMK m. 195'e göre hâkimin müdahalesini istedi. Aile mahkemesi davayı kabul ederek kadının, kocanın aile konutuna girişini engellemesinin önlenmesine ve kocanın konuta girişinin sağlanmasına karar verdi; karar kadın tarafından temyiz edildi.

“Mahkemece Türk Medeni Kanununun 195. maddesinde belirtildiği şekilde uyarma, uzlaştırmaya çalışma ve eşlerin ortak rızası ile uzman yardımı isteme şeklindeki tedbirler uygulanmadan yazılı şekilde eksik inceleme ile hüküm tesisi doğru olmayıp bozmayı gerektirmiştir.”

Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Daire'ye göre uyuşmazlığın konusu evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesiyse hâkim önce eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir. Bu aşamalar uygulanmadan doğrudan önlem kararı verilmesi eksik incelemedir. Karar, TMK m. 195'in kademeli bir müdahale öngördüğünü gösterir.