TMK 198: Eşin Borçlularına Ödeme Emri, Maaş ve Kira Gelirinin Diğer Eşe Ödenmesi

Kısaca

TMK 198'e göre eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim, onun borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir; böylece maaş, kira veya emekli aylığı gibi alacaklar doğrudan diğer eşe ödenir. Yargıtay'a göre sosyal güvenlik kurumu da bu maddedeki borçlular arasındadır ve önlem, eşler birlikte yaşarken de ayrı yaşarken de alınabilir (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007).

Borçlulara ait önlem: Birliğin giderlerine katılmayan eşin borçlularına, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarının hâkim tarafından emredilmesi (TMK m. 198).
Borçlu: Yükümlülüğünü yerine getirmeyen eşe ödeme yapacak olan üçüncü kişi; işveren, kiracı veya sosyal güvenlik kurumu gibi (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007).
Birliğin giderlerine katılma: Eşlerin birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile katılma yükümlülüğü (TMK m. 186/3).
Önlemin değiştirilmesi: Koşullar değiştiğinde hâkimin istem üzerine kararında değişiklik yapması veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırması (TMK m. 200).

TMK 198 ne düzenler?

Konu	Kural	Dayanak
Koşul	Eşlerden birinin birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmemesi	TMK m. 198
Karar	Borçlulara, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarının emredilmesi	TMK m. 198
İstem	Hâkim kendiliğinden değil, eşin istemi üzerine karar verir	TMK m. 195/3
Borçlular	İşveren, kiracı ve sosyal güvenlik kurumu da kapsamdadır	Yargıtay 3. HD, 2007/14996 K.
Birlikte yaşama	Önlem, eşler birlikte yaşarken de ayrı yaşarken de alınabilir	Yargıtay 3. HD, 2007/14996 K.
Takdir	Hâkim "emredebilir"; ağır sonuç doğuran önleme ancak önemli nedenlerle başvurulur	Yargıtay 3. HD, 2007/14996 K.
Süre	Önlem ayrı yaşama sürdüğü sürece geçerlidir	Yargıtay 2. HD, 2010/2791 K.
Değişiklik	Koşullar değişirse önlem kaldırılabilir	TMK m. 200
Görev	Aile mahkemesi	Yargıtay 2. HD, 2015/14794 K.

TBMM gerekçesine göre madde, yürürlükten kaldırılan 743 sayılı Kanun'un 163. maddesini karşılamaktadır. Gerekçe, eski metnin kocanın "aile vazifelerini ihmal etmesi"ne ilişkin olduğunu, oysa söz konusu olanın eşlerden birinin birliğin giderlerine katılma yükümlülüğü olduğunu belirtir. Bu yükümlülük eşitlik ilkesi gereği her iki eşe yüklenmiş; madde, yükümlülüğünü yerine getirmeyen eşin borçlularına borçlarını diğer eşe ödemelerinin emredilebileceği biçiminde düzenlenmiştir. Tasarının 198. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir.

Dikkat

Eşiniz evin giderlerine katılmıyorsa, yalnız nafakaya hükmedilmesini değil, maaşının, kira gelirlerinin veya emekli aylığının tamamının ya da bir bölümünün doğrudan size ödenmesini de isteyebilirsiniz. Bu önlem için önce icra takibi yapmanız gerekmez; istem aile mahkemesine yöneltilir ve mahkeme, ödeme yapacak işveren, kiracı veya kuruma doğrudan emir verir. Dilekçenizde borçluları ve alacakları olabildiğince açık gösterin; koşullar değişirse önlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini istemek de mümkündür.

Önlemin koşulları

Katılma yükümlülüğü: Eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile katılmak zorundadır (TMK m. 186/3). TMK 198, bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde uygulanacak özel bir önlemdir; gerekçeye göre yükümlülük eşitlik ilkesi gereği her iki eşe yüklenmiştir, bu nedenle önlemi kadın da erkek de isteyebilir.
İstem şartı: Hâkim bu önlemi kendiliğinden almaz; evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemler eşlerden birinin istemi üzerine alınır (TMK m. 195/3). Dilekçede hangi alacak bakımından, hangi borçluya emir verilmesinin istendiği açıkça belirtilmelidir.
Birlikte ya da ayrı yaşama: Yargıtay'a göre koşulları gerçekleştiği takdirde hâkim, eşlerin birlikte yahut ayrı yaşaması hâlinde bu önlemi alabilir (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007). Önlem, birlikte yaşarken parasal katkının belirlenmesi (TMK m. 196) veya ayrı yaşama hâlinde nafaka (TMK m. 197) istemleriyle birlikte de istenebilir.
Yükümlülüğün ihlali: Giderlere katılmama, tanık anlatımları, banka kayıtları, fatura ve ödeme belgeleriyle ortaya konur. Yargıtay, evin giderlerine katılmadığı tanık beyanlarıyla sabit olan eş bakımından nafakaya hükmedilmesini yerinde görmüş, yalnız miktarı yetersiz bularak kararı bozmuştur (Yargıtay 3. HD, 2013/1605 E., 2013/2391 K., 18.02.2013).

"Borçlular" kimlerdir?

Üçüncü kişiler: Madde, yükümlülüğünü yerine getirmeyen eşe ödeme yapacak üçüncü kişileri hedefler. Uygulamada bunlar çoğunlukla işveren, kiracı, sosyal güvenlik kurumu veya bir alacağın borçlusudur.
Sosyal güvenlik kurumu: Yargıtay, sosyal güvenlik kurumunun TMK 198'deki "borçlular" terimi içinde yer aldığını kabul etmiş; o tarihte yürürlükte olan 1479 sayılı Kanun'un 67. maddesine göre bağlanan aylıkların nafaka borçları nedeniyle haczedilip devredilebilmesi karşısında bir engel bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007). Bugün aynı ilke 5510 sayılı Kanun'un 93. maddesinde yer alır: gelir, aylık ve ödenekler kural olarak haczedilemez, ancak nafaka borçları bu yasağın dışındadır.
Kira geliri: Yargıtay, kira gelirlerinin diğer eşe ödenmesine ilişkin istemin TMK 198'e dayandığını kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/22118 E., 2010/2791 K., 17.02.2010).
Maaş ve ücret: İşverenin ödeyeceği maaş ve ücret de bu kapsamdadır; hâkimin emri işverene bildirilir ve ödeme doğrudan diğer eşe yapılır.

Hâkimin takdir yetkisi ve ölçülülük

"Emredebilir": Yargıtay'a göre maddedeki ifade "emreder" yerine "emredebilir" biçiminde düzenlendiğinden hâkimin takdir hakkı vardır; koşullar gerçekleştiğinde Kanun'daki önlemlerden hangisine başvurulacağı bu takdir yetkisi çerçevesinde belirlenir (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007).
Ağır önleme son çare olarak başvurulur: Aynı kararda bu önlemin yükümlü eşin alacakları üzerindeki tasarruf yetkisini kaldırdığı, bu nedenle ancak önemli nedenlerle başvurulması gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007). Yükümlünün düzenli ve haczi kabil geliri varsa evlilik birliği önce nafakaya hükmedilerek korunmalıdır.
Kısmen ödeme: Hâkim, ödemenin tamamının değil bir bölümünün diğer eşe yapılmasına da karar verebilir. Bu, hem ailenin geçimini sağlar hem de yükümlü eşin kendi geçimini tümüyle olanaksız kılmaz.

Nafaka ve maaş haczinden farkı

Nafakadan farkı: Nafakada yükümlü eş, belirlenen parayı kendisi öder; TMK 198'de ise ödeme yükümlüsünün eline geçmeden üçüncü kişi tarafından doğrudan diğer eşe yapılır. Yargıtay, bu iki önlemi evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemler (TMK m. 195-199) içinde birlikte değerlendirmiştir (Yargıtay 3. HD, 2013/1605 E., 2013/2391 K., 18.02.2013).
İcra takibinden farkı: Maaş haczi için elde bir ilam veya takip bulunması ve icra dairesince haciz yazısı yazılması gerekir; maaş, tahsisat ve ücretlerin ancak bir bölümü, dörtte birinden az olmamak üzere haczedilebilir (2004 sayılı Kanun m. 83) ve kesinti işverence icra dairesine gönderilir (2004 sayılı Kanun m. 355). TMK 198'de ise icra takibine gerek yoktur; hâkim doğrudan borçluya ödeme emri verir ve ödeme diğer eşe yapılır.
Nafaka alacağında haciz sınırı: Sosyal güvenlik gelir, aylık ve ödenekleri kural olarak haczedilemez; nafaka borçları bu yasağın dışında tutulmuştur (5510 sayılı Kanun m. 93). Bu nedenle nafaka alacağı bakımından hem TMK 198 önlemi hem de icra yolu açıktır.

Önlemin süresi ve değiştirilmesi

Süresiz değildir: Yargıtay'a göre TMK 198'e dayanan önlem ancak ayrı yaşama süresince geçerli olur; evlilik süresince geçerli olacak biçimde hüküm kurulması bozma sebebidir (Yargıtay 2. HD, 2009/22118 E., 2010/2791 K., 17.02.2010).
Birlikte yaşarken alınan önlem: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi önlemin eşler birlikte yaşarken de alınabileceğini kabul ettiğinden (Yargıtay 3. HD, 2007/14193 E., 2007/14996 K., 18.10.2007), bu hâlde önlem ayrı yaşamaya değil, koşulların sürmesine bağlıdır; koşullar ortadan kalktığında kaldırılması istenebilir.
Değişiklik ve kaldırma: Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırır (TMK m. 200). Yargıtay da bu önlemin istem üzerine kaldırılmasının mümkün olduğunu belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/22118 E., 2010/2791 K., 17.02.2010).
Boşanma davası açılırsa: Boşanma veya ayrılık davası açıldığında hâkim, dava süresince eşlerin barınmasına ve geçimine ilişkin geçici önlemleri re'sen alır (TMK m. 169); bu dönemde geçim, kural olarak boşanma dosyasındaki tedbir nafakasıyla sağlanır.

Tasarruf yetkisinin sınırlanmasıyla ilişkisi

İki ayrı önlem: TMK 198 yükümlü eşin alacaklarına yönelikken, tasarruf yetkisinin sınırlanması onun malvarlığı değerleri üzerindeki tasarruflarını diğer eşin rızasına bağlar (TMK m. 199). İki önlem birlikte de istenebilir.
Tapu şerhi: Yargıtay, tasarruf yetkisinin sınırlanmasında belirlenen malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verilmesi ve taşınmazlar bakımından durumun tapu kütüğüne şerh edilmesi gerektiğini; "ihtiyati tedbirlerin evlilik birliğinin bitimine kadar devamı" biçiminde hüküm kurulamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/22118 E., 2010/2791 K., 17.02.2010).
Devredilmiş mallar: Aynı kararda, dava tarihinden önce üçüncü kişiye devredilen ve üzerinde mülkiyet hakkı kalmayan pay bakımından istemin reddi gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2009/22118 E., 2010/2791 K., 17.02.2010).
Koşullar yoksa: Yargıtay, TMK 198 ve 199'un koşullarının oluşmadığı dosyada istemin reddine ilişkin kararı onamıştır (Yargıtay 2. HD, 2009/10536 E., 2010/11941 K., 16.06.2010).

Usul: görev, yetki ve kanun yolu

Görevli mahkeme: TMK'nın üçüncü kısmı dışında ikinci kitabından kaynaklanan davalar aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m. 4). Yargıtay, TMK 198 ve 199'a dayanan istemde görevsizlik kararı verilmesini bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2015/8760 E., 2015/14794 K., 09.07.2015).
Kısıtlama davasından ayrımı: Yargıtay, eşin harcamalarının kontrol altına alınması isteminde vesayeti gerektiren bir talep yoksa uyuşmazlığın TMK 188, 190, 196, 198 ve 199. maddelerin tartışılmasını gerektiren bir aile mahkemesi davası olduğunu kabul etmiştir (Yargıtay 20. HD, 2015/4001 E., 2015/2136 K., 26.03.2015; Yargıtay 17. HD, 2014/9196 E., 2014/11991 K., 18.09.2014). Kısıtlama istemiyle açılan davada da mahkemenin önce hukuki nitelendirme yaparak görev konusunu değerlendirmesi gerekir (Yargıtay 8. HD, 2017/6564 E., 2017/14142 K., 31.10.2017).
Yetkili mahkeme: Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlerde yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir; önlemin değiştirilmesi veya kaldırılması kural olarak önlem kararını veren mahkemeden istenir (TMK m. 201).
Temyiz incelemesi: TMK 198 ve 199'a dayanan istemlerde temyiz incelemesi Yargıtay 2. Hukuk Dairesine aittir (Yargıtay 3. HD, 2017/13797 E., 2017/11296 K., 12.07.2017).

Uygulamada

Önce eşinizin hangi alacaklarının bulunduğunu belirleyin: çalıştığı işyeri ve maaş bilgisi, kiraya verdiği taşınmaz ve kiracısı, emekli aylığı veya alacaklı olduğu kişiler. Dilekçenizde bu borçluları ve istediğiniz ödeme oranını açıkça gösterin; bilinmiyorsa işveren, tapu, sosyal güvenlik ve banka kayıtlarının mahkemece getirtilmesini isteyin. Eşinizin giderlere katılmadığını tanık, fatura, banka hareketleri ve ödeme belgeleriyle kanıtlayın. Nafaka isteminizi de aynı dilekçede ileri sürün; mahkeme, daha ağır sonuç doğuran ödeme emri yerine nafakayı yeterli görebilir. Koşullar değişirse önlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini istemeyi unutmayın.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi2007/14193 E. · 2007/14996 K.18.10.2007

Sosyal güvenlik kurumu da TMK 198'deki "borçlular" kavramına girer; önlem eşler birlikte yaşarken de ayrı yaşarken de alınabilir

Kırk beş yıldır evli olan ve uzun yıllardır aynı bahçe içinde ayrı evlerde yaşayan eşlerden kadın, kocasının evin giderlerine katılmadığını, elektrik ve su giderlerini ödemediğini, köy bakkalını kendisiyle alışveriş yapmaması için uyardığını ve kumar oynadığını ileri sürerek nafaka istedi; yargılamanın ikinci oturumunda ıslahla kocanın borçlularının ödemeyi kendisine yapması için önlem alınmasını da istedi. Mahkeme davayı kısmen kabul ederek kocanın Bağ-Kur yaşlılık aylığından aylık 200 YTL'nin kadına ödenmesine karar verdi.

“Bağ-Kur, MK'nın 198. maddesindeki "borçlular" terimi içinde yer almalıdır. Hakim anılan hüküm uyarınca koşulları gerçekleştiği takdirde; eşlerin birlikte yahut ayrı yaşaması halinde bu önlemi alabilir.”

Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Daire'ye göre 1479 sayılı Kanun'un 67. maddesi uyarınca bağlanan aylıklar nafaka borçları nedeniyle haczedilip devredilebildiğinden bu aylıklar bakımından bir engel yoktur ve sosyal güvenlik kurumu da TMK 198'deki borçlular arasındadır; maddedeki "emreder" ifadesi "emredebilir" biçiminde düzenlendiğinden hâkimin takdir hakkı vardır. Ne var ki bu önlem yükümlü eşin alacakları üzerindeki tasarruf yetkisini kaldırdığından ancak önemli nedenlerle başvurulmalıdır; yükümlünün düzenli ve haczi kabil geliri varsa evlilik birliği nafakaya hükmedilerek korunmalı, daha ağır sonuç doğuran önleme gidilmemelidir.