Akrabalık veya başka bir yakınlık, tanık beyanını tek başına değerden düşürmez; Hukuk Genel Kurulu, evliliğin mahremiyeti hakkındaki bilgilerin büyük ölçüde ailenin bir parçası sayılan yakın akrabaların bilgisi dâhilinde kaldığını vurgular. Aynı ölçüt iki tarafın akraba tanıklarına eşit biçimde uygulanmalıdır. Buna karşılık tanık ile taraflardan biri arasında somut bir husumet varsa, örneğin aralarında kesinleşmiş bir ceza davası bulunuyorsa, o tanığın beyanı hükme esas alınmayabilir. Husumet, onu ileri süren tarafça iddia ve ispat edilmelidir (HMK m. 255); yalnız “aramız bozuktur” demek yetmez. Husumet bulunsa bile tanığın beyanı başka bir tanıkla veya delille doğrulanıyorsa değerlendirilebilir. Tanık dinlenirken taraflarla akrabalığı veya başka bir yakınlığı ve tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu bulunup bulunmadığı sorulmalıdır (HMK m. 254).
Akraba tanığın beyanı güvenilir mi?#
Evet, kural olarak güvenilirdir. Akrabalık tanık beyanını kendiliğinden değerden düşürmez. Hukuk Genel Kurulunun yerleşik gerekçesine göre aile kurumunun varlığı ve devamlılığı bakımından çok büyük önem taşıyan mahremiyet, ailenin iç durumu hakkında doğru bilgi edinilmesini engeller; bu nedenle Yargıtay kararlarında yakın akrabalığın veya diğer bir yakınlığın başlı başına tanık beyanını değerden düşürücü bir sebep sayılamayacağına işaret edilmiştir (Yargıtay HGK, 2023/947 E., 2025/378 K., 18.06.2025; Yargıtay HGK, 2023/130 E., 2024/147 K., 06.03.2024).
Genel Kurul bu ilkeyi somut olaylarda da uygular. Yurt dışında yaşayan eşlerin evliliğinde kayınvalide ile kayınbabanın, gelinlerinin güven sarsıcı davranışlarına ilişkin birbirini doğrulayan ve görgüye dayalı beyanlarını, hayatın olağan akışına uygun ve samimi bulmuş; aksine ciddi ve inandırıcı delil bulunmadıkça asıl olanın tanıkların gerçeği söylediklerinin kabulü olduğunu, akrabalığın başlı başına tanık beyanını değerden düşürücü bir sebep sayılamayacağını vurgulamıştır (Yargıtay HGK, 2022/765 E., 2023/974 K., 18.10.2023). Aynı kararda bölge adliye mahkemesi, kayınvalide ile kayınbabanın öğrendikleri olayı gelinleriyle paylaşıp ondan açıklama istemediklerini, bu nedenle beyanlarına itibar edilemeyeceğini kabul etmişti. Genel Kurul ise tanıkların kusurlu eşle durumu paylaşmamış veya açıklama istememiş olmalarının beyanlarına itibar edilmemesine gerekçe olamayacağını, bu durumun beyanları değerden düşürücü bir sebep de sayılamayacağını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2022/765 E., 2023/974 K., 18.10.2023).
Öğretide de akrabaların tanıklığının boşanma davalarının ayırt edici özelliği olduğu, tanıklığın evlilik sınırını aşarak daha geniş bir akrabalık sınırına uzandığı belirtilir. Aynı yazar, özellikle kök aile üyeleri ve yakın akrabalardan oluşan tanıklar için yaşanan olayların konumlarına göre farklı anlamlar taşıyabileceğini, tanık beyanlarının yalan içermese bile taraf olmanın etkisiyle sınırlı bir gerçekliği yansıtabileceğini ve örtük yanlılıklar içerebileceğini vurgular (Nuhoğlu, s. 642–643). Yargıtay’ın akraba tanığa güvenen yaklaşımı ile öğretinin bu uyarısı birlikte okunduğunda, hâkimin akraba tanığı dinlerken somut ayrıntı istemesi ve beyanı diğer delillerle karşılaştırması gereği ortaya çıkar.
Akraba tanıklara iki taraf için de aynı ölçüt mü uygulanır?#
Evet. Hâkim bir tarafın akraba tanıklarına itibar edip diğer tarafınkileri yalnız akrabalık nedeniyle dışarıda bırakamaz. Hukuk Genel Kurulu, bölge adliye mahkemesinin kadının anne ve babasının başka bir şehirde yaşadığını vurgulayarak beyanlarına itibar etmemesini, aynı durumun hükme esas aldığı erkeğin anne ve babası için de geçerli olduğunu belirterek silahların eşitliği ilkesi gereği dikkate almamıştır (Yargıtay HGK, 2023/130 E., 2024/147 K., 06.03.2024). Bu karar, tanık değerlendirmesinde tutarlılığın bir usul güvencesi olduğunu gösterir: Hangi ölçüt kullanılıyorsa iki tarafın tanıklarına aynı şekilde uygulanmalıdır.
Hangi durumda tanığın beyanına husumet nedeniyle itibar edilmez?#
Tanık ile taraflardan biri arasında beyanın tarafsızlığını kuşkuya düşürecek somut bir husumet varsa, o tanığın beyanı hükme esas alınmayabilir. Yargıtay’ın kendi gerekçesiyle onadığı bir kararı bu konuda açıktır:
Tanık ile taraf arasında kesinleşmiş ceza davası bulunması husumet göstergesidir; bu tanığın beyanıyla kusur yüklenemez
İlk derece mahkemesi erkeğe, evlenirken daha önce kaç kez evlendiğini sakladığı ve bunun güven sarsıcı hareket niteliğinde olduğu yönünde bir kusur yüklemişti. Bu kusur, kadının babası olan tanığın beyanına dayanıyordu; tanık ile erkek arasında ise kesinleşmiş bir ceza davası vardı. Daire, kararı onarken gerekçesinde şöyle demiştir:
“…ayrıca yüklenen bu kusurun davacı-karşı davalı kadının babası olan tanık ...’in beyanlarına istinaden yüklendiğinin, ancak tanık ... ile davalı-karşı davacı erkek arasında kesinleşmiş ceza davası olup husumet bulunduğunun, tanık ...’in beyanlarının hükme esas alınamayacağının ve davalı-karşı davacı erkeğe bu tanığın beyanları esas alınarak kusur yüklenemeyeceğinin…”
Değerlendirme. Kararda husumet soyut bir iddiaya değil, kesinleşmiş bir ceza davasına dayanmaktadır. Daire ayrıca evlilik öncesine ait bir davranışın evlilik birliği içindeki kusur olarak yüklenemeyeceğini de belirtmiştir. Erkeğin diğer kusurları kadının diğer tanıklarının beyanlarıyla ve dosyadaki delillerle ispatlandığı için sonuç değişmemiş, karar onanmıştır.
Husumet nedeniyle beyanın dışarıda bırakıldığı başka örnekler de vardır. Bölge adliye mahkemesinin Yargıtay’ca onanan bir kararında, bir tanık hakkında usulüne uygun husumet itirazında bulunulduğu, ayrıca başka bir tanığın, bu tanığın kendisine erkeğin yalan tanıklık yapması için para teklif ettiğini söylediğini anlatması nedeniyle bu tanığın beyanlarının hükme esas alınamayacağı kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2022/10089 E., 2024/1260 K., 27.02.2024). Başka bir onanmış kararda ortak çocuğun annesiyle konuşmadığını ifade etmesi karşısında aralarında husumet bulunduğu, bu nedenle çocuğun beyanına itibar edilemeyeceği değerlendirilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/5734 E., 2024/4337 K., 06.06.2024).
Husumet nasıl ispat edilir?#
Husumet, onu ileri süren tarafça somut olarak iddia ve ispat edilmelidir. Kanun bu yükü açıkça taraflara verir: “Tanığın davada yararı bulunmak gibi tanıklığının doğruluğu konusunda kuşkuyu gerektiren sebepler varsa, bunu iki taraftan biri iddia ve ispat edebilir” (HMK m. 255). Kesinleşmiş veya devam eden bir ceza davası, şikâyet dilekçesi, koruma kararı, mal paylaşımı veya miras uyuşmazlığı gibi belgeler husumetin en güçlü delilleridir.
Husumetin ispatlanamadığı durumda beyan değerlendirilir. Bölge adliye mahkemesinin Yargıtay’ca onanan bir kararında, babanın tanık olarak dinlenen çocuklarıyla arasında husumet bulunduğunu ileri sürmesine rağmen, aralarında ailevi sorunlar nedeniyle bir kısım anlaşmazlıklar bulunsa da tanık beyanlarını hükümden düşürecek nitelikte bir husumetin dosyaya yansımadığı kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/1304 E., 2024/8588 K., 12.11.2024).
Husumet bulunsa bile, tanığın beyanı başka bir tanıkla doğrulanıyorsa değerlendirilebilir. Yargıtay, ziynet eşyalarına ilişkin bir dosyada kadının babası olan tanık ile erkek arasında hakaret nedeniyle bir dava görüldüğünü, bu nedenle aralarında husumet olabileceği kabul edilse bile babanın beyanının diğer tanığın beyanıyla doğrulandığını belirterek beyanı değerlendirmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/3846 E., 2024/1911 K., 19.03.2024). Aynı kararda erkeğin annesinin ziynetlerin akıbeti konusunda önce bilmediğini söyleyip, tekrar sorulunca farklı bir anlatıma geçmesi ise beyanlarının çelişkili olduğunu gösteren bir unsur sayılmıştır.
Karşı tarafın tanığına husumet itirazında bulunacaksanız, itirazı tanık dinlenmeden önce veya dinleme sırasında yapın, tutanağa geçirin ve husumeti gösteren belgeleri (ceza dosyası numarası, şikâyet, koruma kararı) dosyaya sunun. Yalnız istinaf aşamasında ileri sürülen ve hiçbir belgeye dayanmayan “tanık bize düşmandır” itirazı çoğu zaman sonuç vermez.
Tanığa dinlenirken yakınlığı sorulmalı mı?#
Evet. Dinleme sırasında öncelikle tanıktan adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi, taraflarla akrabalığının veya başka bir yakınlığının bulunup bulunmadığı, tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı sorulur (HMK m. 254). Bu sorulara verilen cevaplar tutanağa geçer ve beyanın değerlendirilmesinde göz önünde tutulur. Tanığın kendisinin, yakınlarının veya işinin davanın sonucundan etkilenip etkilenmeyeceği de bu aşamada ortaya çıkar. Örneğin tarafın işvereni, ortağı veya borçlusu olan bir tanığın davada yararı bulunabilir (HMK m. 255).
Tanığın yakınlığı aynı zamanda tanıklıktan çekinme hakkının doğup doğmadığını belirler. Taraflardan birinin altsoyu, üstsoyu, eşi, nişanlısı veya üçüncü dereceye kadar kan ya da kayın hısmı olan tanığa hâkim çekinme hakkını önceden hatırlatmalıdır (HMK m. 247/2, 248). Bu konu 8. Bölümde ele alınmıştır.
Tanığın karşı tarafla konuşmamış olması beyanını zayıflatır mı?#
Hayır. Tanığın, öğrendiği bir olayı kusurlu eşle konuşmamış veya ondan açıklama istememiş olması, beyanının değerini düşürmez. Hukuk Genel Kurulu, evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanmaya karar verilebilmesi için taraflar arasında ortak hayatı temelinden sarsacak derecede bir geçimsizliğin mevcut ve sabit olmasının yeterli olduğunu, tanıkların kusurlu eşle durumu paylaşmamış veya açıklama istememiş olmalarının beyanlarına itibar edilmemesi için gerekçe olamayacağını açıkça belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2022/765 E., 2023/974 K., 18.10.2023). Aile içi ilişkilerde, özellikle eşlerin akraba olduğu ya da gelinin yurt dışına götürüldüğü durumlarda, yaşanan olayı doğrudan konuşmamanın hayatın olağan akışına uygun olabileceği de aynı kararda vurgulanmıştır.
Akrabalık veya diğer bir yakınlık başlı başına tanık beyanını değerden düşürmez ve bu ölçüt iki tarafın tanıklarına eşit uygulanır. Tanık ile taraf arasında kesinleşmiş ceza davası gibi somut bir husumet varsa beyan hükme esas alınmayabilir; husumeti ileri süren taraf bunu iddia ve ispat etmelidir (Yargıtay HGK, 2023/130 E., 2024/147 K., 06.03.2024; Yargıtay HGK, 2022/765 E., 2023/974 K., 18.10.2023; Yargıtay 2. HD, 2025/3085 E., 2025/10769 K., 08.12.2025).
Kendi tanıklarınızı seçerken her birinin karşı tarafla geçmişte bir davası, şikâyeti veya ciddi bir anlaşmazlığı olup olmadığını öğrenin; varsa aynı olayı bilen başka bir tanığı da listeye ekleyin. Karşı tarafın akraba tanıklarına yalnız akrabalık gerekçesiyle itiraz etmek yerine, beyanlarındaki duyum, soyutluk ve çelişki noktalarını gösterin; husumet varsa bunu belgeyle ortaya koyun.
Bu bölümde anılan öğreti
- Nuhoğlu, Hatice, “Boşanma Sürecine Kolektif Katılım: Tanıklık Müessesesi”, International Journal of Social Inquiry, C. 15, S. 2, Aralık 2022, s. 627–647