TMK Madde 472: Diğer Kısıtlılarda Vesayetin Kaldırılması

Vesayetin kaldırılması

Vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkınca vesayet makamının vesayete son vermesi (TMK m. 472).

Yetkili vesayet makamı

Kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi (TMK m. 397, 411).

İlgili

Gerekçeye göre vesayetin kaldırılmasında menfaati bulunan kişi (TMK m. 472/3).

TMK 472 ne düzenler?

TBMM gerekçesine göre madde eski Kanun'un 416. maddesini karşılar; madde kenar başlığıyla birlikte yeniden kaleme alınmış ve "vesayetin ref'i şartları" biçimindeki kenar başlık "Kaldırılması" olarak değiştirilmiştir. Eski maddedeki "asliye mahkemesi" deyimi yerine, vesayete son verme görev ve yetkisi vesayet makamına ait olduğundan "vesayet makamı" deyimi kullanılmıştır (S. Sayısı 723, s. 154). Tasarının 472. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (s. 475).

Kaldırma kararı olmadan sona ermez

• Kural: Diğer kısıtlılar üzerindeki vesayet, yetkili vesayet makamının kararıyla sona erer.
• Kapsam: Küçükler (m. 470) ve hükümlüler (m. 471) dışındaki kısıtlılar.
• Görev: Sebep ortadan kalkınca vesayet makamı kaldırma kararı verir.

Birinci fıkra, küçükler ve hükümlüler dışındaki kısıtlılar üzerindeki vesayetin kendiliğinden değil, yetkili vesayet makamının kararıyla sona ereceğini düzenler. Küçük üzerindeki vesayet erginlikle (TMK m. 470), hükümlü üzerindeki vesayet hapis hâlinin hukuka uygun bir şekilde sona ermesiyle (TMK m. 471) kendiliğinden kalkar; bu maddedeki kişiler bakımından ise ayrı bir kaldırma kararı gerekir. Kanun bu kısıtlılar için kısıtlama sebebine göre ayrı usul kuralları koyar: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK m. 474), savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim (TMK m. 475) ve kendi isteğiyle kısıtlama (TMK m. 476).

Yetkili vesayet makamı, kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesidir (TMK m. 397, m. 411); vesayet makamının izniyle yerleşim yeri değişmişse yetki yeni vesayet dairelerine geçer (TMK m. 412). Gerekçe, eski Kanun'daki "asliye mahkemesi" deyiminin yerine vesayete son verme görev ve yetkisi vesayet makamına ait olduğundan "vesayet makamı" deyiminin kullanıldığını; ikinci fıkranın, vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkmışsa vesayet makamının vesayetin sona ermesine karar vermesi gerektiğini hükme bağladığını belirtir (S. Sayısı 723, s. 154).

Vesayetin kaldırılması, vasinin görevinin sona ermesinden farklıdır. Yargıtay, kısıtlının vesayetin kaldırılması istemi üzerine ek kararla bir yıl süreli kısıtlama kararı verilmesini bozmuş; vasinin görevinin sona ermesinin kısıtlanmayı ortadan kaldırmadığını, yalnız yeni vasi atanmasını gerektirdiğini ve Kanun'da vesayetin uzatılmasına ilişkin bir hüküm bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 8. HD, 2021/949 E., 2021/4033 K., 17.05.2021). Hükümde hem vesayeti gerektiren sebebin sona erdiğinin tespit edildiği hem de vasinin görevine son verildiği bir kararı ise Yargıtay, vesayet kararının kaldırılması niteliğinde saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2011/9736 E., 2011/20816 K., 05.12.2011).

Kaldırma istemi: kısıtlı ve ilgililer

• İstem hakkı: Kısıtlı ve ilgililerden her biri kaldırılmayı isteyebilir.
• Nitelendirme: Kısıtlama sebebinin kalktığını bildiren dilekçe kaldırma istemidir.
• Karar: Mahkeme istem hakkında olumlu veya olumsuz hüküm kurmalıdır.

Üçüncü fıkraya göre kısıtlı ve ilgililerden her biri vesayetin kaldırılmasını isteyebilir; gerekçe, bu fıkranın kısıtlı ve menfaati bulunan ilgililerden her birine vesayetin kaldırılmasını isteme olanağı tanıdığını belirtir (S. Sayısı 723, s. 154). Yargıtay, kısıtlının kısıtlama sebebinin ortadan kalktığını bildiren dilekçesini kısıtlama kararına karşı kanun yolu başvurusu olarak değil, vesayetin kaldırılması istemi olarak nitelendirmiş ve mahkemenin bu istem hakkında olumlu veya olumsuz bir hüküm kurması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/16233 E., 2012/10902 K., 26.04.2012). Vesayetin kaldırılması istemi hakkında olumlu veya olumsuz bir karar verilmemesi de bozma sebebi sayılmıştır (Yargıtay 2. HD, 2011/21302 E., 2012/15783 K., 11.06.2012).

Kısıtlının eşinin, kısıtlının vasi atanmasını gerektiren bir durumu bulunmadığını ileri süren dilekçesi de Yargıtay tarafından vesayetin kaldırılması istemi niteliğinde görülmüştür (Yargıtay 2. HD, 2011/17923 E., 2012/12641 K., 10.05.2012). Vasinin öncelikle vesayetin kaldırılmasını istediği bir dosyada, mahkemenin kısıtlama maddesine ilişkin maddi hatayı düzeltmekle yetinmesi doğru bulunmamış ve isteğe bağlı vesayetin kaldırılmasına karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 8. HD, 2019/5784 E., 2019/10444 K., 25.11.2019).

Usul: duruşma, deliller ve araştırma

• Duruşma: Kaldırma istemi dosya üzerinden karara bağlanamaz.
• Araştırma: Re'sen araştırma ilkesi uygulanır.
• Özel kurallar: Kısıtlama sebebine göre TMK m. 474-476.

Vesayet işleri çekişmesiz yargı işidir ve bu işlerde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır (HMK m. 382/2-b-19, 385). Hukuk Genel Kurulu, vesayet kararının kişi için yeni bir hukuki statü meydana getirdiğini belirterek vesayetin kaldırılması istemlerinde duruşma açılmadan, kısıtlıya savunma hakkı verilmeden ve taraf delilleri toplanmadan dosya üzerinden karar verilemeyeceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2013/18-18 E., 2013/891 K., 26.06.2013). Aynı kural istemin kabulü hâlinde de uygulanmış; vesayet makamının duruşma açmadan dosya üzerinden kısıtlılığın kaldırılmasına karar vermesi, vasinin temyizi üzerine bozulmuştur (Yargıtay 8. HD, 2017/8243 E., 2018/749 K., 18.01.2018). Yargıtay, dosya üzerinden verilen bir ret kararını ayrıca kısıtlı hakkında yeniden resmî sağlık kurulu raporu alınmadığı için de bozmuştur (Yargıtay 18. HD, 2015/12264 E., 2016/9889 K., 20.06.2016).

Vesayetin kaldırılması davasında re'sen araştırma ilkesi geçerlidir; Yargıtay, taraflara delillerini sunmaları için süre verilmesini, gösterilen delillerin toplanmasını, uzman bilirkişi görüşü alınmasını ve delillerin birlikte değerlendirilmesini aramıştır (Yargıtay 2. HD, 2011/21482 E., 2012/20294 K., 05.09.2012). Hukuk Genel Kurulu ayrıca, malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kısıtlanan davacının vesayeti gerektiren sebebin ortadan kalktığını ispatlayamadığı bir dosyada istemin reddi gerektiğini oyçokluğuyla kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2009/2-17 E., 2009/46 K., 04.02.2009).

Kısıtlama sebebine göre ek usul kuralları vardır. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlanan kişi bakımından kısıtlama sebebinin ortadan kalktığı resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir (TMK m. 474). Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim sebebiyle kısıtlanan kişinin kaldırılmayı isteyebilmesi için en az bir yıldan beri bu sebeple ilgili bir şikâyete meydan vermemiş olması gerekir (TMK m. 475). Kendi isteğiyle kısıtlanan kişi bakımından ise kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkması aranır (TMK m. 476).

Kararın niteliği ve kanun yolu

• Nitelik: Kaldırma kararı yargısal niteliktedir ve bağımsız yeni bir davadır.
• Kanun yolu: 20.07.2016'dan sonra verilen kararlara karşı istinaf.
• Ayrım: Vasinin görevden alınmasına ilişkin kararlar TMK m. 488 uyarınca itiraza tabidir.

Yargıtay, vesayet makamının vesayetin sona ermesiyle ilgili kararlarını idari değil yargısal nitelikte ve kanun yoluna tabi kabul etmiştir (Yargıtay 18. HD, 2015/1416 E., 2015/14866 K., 20.10.2015). Bu nedenle kaldırma kararına karşı denetim makamına itiraz yolu işlemez; Yargıtay, kaldırma kararına yöneltilen itirazı reddeden denetim makamı kararını bozarak kaldırmış ve itiraz dilekçesini temyiz dilekçesi olarak kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/8536 E., 2012/20586 K., 10.09.2012).

Yargıtay, vesayetin kaldırılması istemini vesayet kararından bağımsız yeni bir dava olarak nitelendirmiştir; bu nedenle ilk vesayet kararı bölge adliye mahkemelerinin göreve başladığı 20.07.2016'dan önce verilmiş olsa bile, bu tarihten sonra verilen kaldırma kararına karşı istinaf yoluna gidilir (Yargıtay 2. HD, 2024/8863 E., 2024/8662 K., 18.11.2024; Yargıtay 2. HD, 2024/5463 E., 2024/6568 K., 30.09.2024). Yargıtay, bu kuralı ilk incelemesinde gözden kaçırarak verdiği bir kararı karar düzeltme üzerine kaldırmış ve dosyayı istinaf incelemesi için geri çevirmiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/5130 E., 2024/5416 K., 04.07.2024). Bölge adliye mahkemesinin vesayetin kaldırılması istemine ilişkin kararı ise kesindir; Yargıtay, vesayet işleri çekişmesiz yargı işi olduğundan bu kararlara karşı temyiz yoluna gidilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2023/8264 E., 2023/6144 K., 13.12.2023).

Vesayetin kaldırılmasına ilişkin kararla vasinin görevden alınmasına ilişkin karar farklı yollara tabidir. Vasinin görevden alınması veya bu yöndeki istemin reddine ilişkin vesayet makamı kararlarına karşı on gün içinde denetim makamına itiraz edilir ve denetim makamının kararı kesindir (TMK m. 488); Yargıtay aynı dilekçedeki iki istemi bu ayrıma göre incelemiştir (Yargıtay 2. HD, 2011/2851 E., 2011/16254 K., 19.10.2011).

Vesayet altındaki çocuk ve velayet davası

• Önceki kararlar: Velayet davası, vesayetin kaldırılmasını bekliyordu.
• 2025 kararı: Önce velayet davası karara bağlanır.
• Gerekçe: Çocuk yasal temsilcisiz bırakılmamalıdır.

Küçük üzerindeki vesayet erginlikle sona erer (TMK m. 470); küçük ergin olmadan velayetin ana veya babaya verilmesi istendiğinde ise vesayet kararının kaldırılması ile velayet davası arasındaki ilişki gündeme gelir. Yargıtay 2016'da, aile mahkemesinde açılan davanın vesayetin kaldırılmasına ilişkin bölümünün ayrılarak sulh hukuk mahkemesine görevsizlik kararıyla gönderilmesini ve velayet istemi hakkında vesayet makamının vereceği karara göre hüküm kurulmasını aramıştır (Yargıtay 2. HD, 2016/16808 E., 2016/15677 K., 07.12.2016). Aynı yıl verilen başka bir kararda sulh hukuk mahkemesinde görülen vesayetin kaldırılması talebinin velayet davasında bekletici mesele yapılması istenmiş (Yargıtay 2. HD, 2016/18882 E., 2016/16214 K., 20.12.2016), 2022 tarihli bir kararda da velayet isteyen anneye vesayetin kaldırılması için dava açmak üzere süre verilmesi aranmıştır (Yargıtay 2. HD, 2022/2999 E., 2022/5186 K., 31.05.2022).

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2025'te, bölge adliye mahkemesinin iki dairesi arasındaki uyuşmazlığı giderirken çocuğun yüksek yararı gereğince asıl olanın velayet düzenlemesi olduğunu, öncelikle velayet davasının karara bağlanması ve vesayet dosyasının velayet davasını bekletici mesele yapması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2025/2183 E., 2025/6791 K., 01.07.2025). Kararda, vesayet önce kaldırılırsa velayet davası sürerken çocuğun yasal temsilci korumasından yoksun kalacağı, velayet istemi reddedilirse yeniden vasi atanması için yargılamanın tekrarlanması gerekeceği vurgulanmıştır.

Kaldırmanın sonuçları

• Fiil ehliyeti: Kişi fiil ehliyetini yeniden kazanır; bu, ilâna bağlı değildir.
• Vasi: Görevi sona eren vasi son rapor ve kesin hesap verir.
• Hafif önlem: Vesayet kaldırılırken yasal danışman atanabilir.

Kısıtlama ilân edilmişse kaldırılması da ilân olunur; ancak fiil ehliyetinin yeniden kazanılması ilânın yapılmasına bağlı değildir (TMK m. 473). Görevi sona eren vasi yönetimle ilgili son raporu ve kesin hesabı vesayet makamına verir, malvarlığını teslim edilmek üzere hazır bulundurur (TMK m. 489).

Vesayet kaldırılırken kişinin korunması için daha hafif bir önlem de alınabilir: vesayeti kaldırarak kişiye yasal danışman atayan sulh hukuk mahkemesi kararı Yargıtay tarafından onanmıştır (Yargıtay 2. HD, 2011/314 E., 2011/14231 K., 28.09.2011). Başka bir dosyada da ilk derece mahkemesi vesayetin kaldırılması davasını kısmen kabul ederek vasiliğin kaldırılmasına ve yasal danışman atanmasına karar vermiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/5130 E., 2024/5416 K., 04.07.2024). Yasal danışman, kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen kişiye, maddede sayılan işlerde görüşü alınmak üzere atanır (TMK m. 429).

Yargıtay kararları

Aşağıdaki kararlar, 472. madde uyarınca vesayetin kaldırılması isteminin usulünü, kaldırma kararına karşı kanun yolunu, velayet davasıyla ilişkisini ve kaldırmanın sonuçlarını gösteren kararlardan seçilmiştir. İlgililerin kimlik ve sağlık bilgilerine yer verilmemiştir. Kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Madde gerekçesi

Gerekçe metni kaynağındaki yazımıyla aktarılmıştır. Tasarının 472. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir (S. Sayısı 723, s. 475); Kanun metni Tasarı metniyle aynıdır.

743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı

Eski Kanun'da maddenin karşılığı 416. maddeydi; madde "Diğer vesayete tabi kimseler hakkında" başlığı altında "Vesayetin ref'i şartları" kenar başlığını taşıyordu.

Değişiklik geçmişi

Madde 2002'den bu yana değişmemiştir. Bu sayfa hazırlanırken norm denetimi karar bankasında 472. maddenin itiraz veya iptal konusu olduğu bir karara rastlanmamıştır.

İlgili maddeler

Kısıtlı bir yakınınızın vesayetinin kaldırılması, vesayet altındaki çocuğunuzun velayeti ya da aile hukukundan doğan diğer sorularınız için boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular