TMK 200: Tedbir Nafakasının Artırılması, Azaltılması ve Önlemlerin Kaldırılması

Kısaca

TMK 200'e göre koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldırır; bu hüküm evlilik birliğinin korunması için alınan bütün önlemleri kapsar. Yargıtay'a göre daha önce hükmedilen tedbir nafakasının kaldırılması veya indirilmesi istemi bu maddeye dayanır ve nafakanın bir yıllık tutarı üzerinden nispi harca tabidir (Yargıtay 2. HD, 2010/6316 E., 2011/7166 K., 28.04.2011).

Durumun değişmesi: Önlemin dayandığı koşulların sonradan değişmesi; hâkim istem üzerine kararında gerekli değişikliği yapar (TMK m. 200).
Önlemin kaldırılması: Önlemin sebebi sona ermişse istem üzerine önleme son verilmesi (TMK m. 200).
Tedbir nafakasının değiştirilmesi: Ayrı yaşama hâlinde hükmedilen nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması (Yargıtay 3. HD, 2012/19837 E., 2012/24278 K., 26.11.2012).
Nispi harç: Kaldırılması istenen nafakanın bir yıllık tutarı üzerinden alınan peşin harç (Yargıtay 2. HD, 2010/6316 E., 2011/7166 K., 28.04.2011).

TMK 200 ne düzenler?

Konu	Kural	Dayanak
Kapsam	Birliğin korunması için alınmış her türlü önlem	TMK m. 200
Koşul	Önlemin dayandığı koşulların değişmesi	TMK m. 200
Sonuç	Kararda gerekli değişiklik veya önlemin kaldırılması	TMK m. 200
İstem	Hâkim re'sen değil, eşlerden birinin istemi üzerine karar verir	TMK m. 200
Nafakanın kaldırılması	İstem TMK 200'e dayanır ve nispi harca tabidir	Yargıtay 2. HD, 2011/7166 K.
Harç eksikliği	Nispi harcı tamamlamak için süre verilir	Yargıtay 2. HD, 2013/4381 K.
Gelir değişikliği	Tek başına kaldırma sebebi değildir	Yargıtay 3. HD, 2012/24278 K.
Sebebin sona ermesi	Nafaka alan eşin başkasıyla fiilen birlikte yaşaması	Yargıtay 3. HD, 2011/5338 K.
Boşanma	Kesinleşince alınan tedbirler kaldırılır	Yargıtay 2. HD, 2013/5116 K.

TBMM gerekçesine göre madde, yürürlükten kaldırılan 743 sayılı Kanun'un 164. maddesini karşılamaktadır; esasa ilişkin bir değişiklik yapılmamış, yalnız ifade tarzı sadeleştirilmiş ve kenar başlığı kaynak Kanuna uygun olarak "Durumun değişmesi" biçiminde ifade edilmiştir. Gerekçe, maddenin birliğin korunması amacıyla alınmış olan her türlü önlemin gerektiğinde değiştirilmesini veya alınan önlemin kaldırılmasını içerdiğini belirtir. Tasarının 200. maddesi Adalet Komisyonunca aynen kabul edilmiştir.

Dikkat

Ayrı yaşarken bağlanan nafaka, konut veya mal yönetimine ilişkin önlemler sonsuza kadar aynı kalmaz. Gelirinizde ya da ihtiyaçlarınızda önemli bir değişiklik olduysa nafakanın artırılmasını, ödeme gücünüz düştüyse azaltılmasını isteyebilirsiniz. Önlemin sebebi tamamen ortadan kalktıysa kaldırılmasını isteyebilirsiniz; ancak hâkim bunu kendiliğinden yapmaz, dava açmanız gerekir. Kaldırma ve indirme istemleri nafakanın bir yıllık tutarı üzerinden nispi harca tabidir; harcı eksik yatırdıysanız mahkeme size süre vermelidir.

Hangi önlemler değiştirilebilir?

Birliğin korunması önlemlerinin tamamı: Gerekçeye göre madde, birliğin korunması amacıyla alınmış olan her türlü önlemin gerektiğinde değiştirilmesini veya kaldırılmasını içerir. Bu önlemler hâkimin müdahalesi (TMK m. 195), eşler birlikte yaşarken parasal katkının belirlenmesi (TMK m. 196), ayrı yaşama hâlinde alınan nafaka, konut ve mal yönetimi önlemleri (TMK m. 197), borçlulara ödeme emri (TMK m. 198) ve tasarruf yetkisinin sınırlanmasıdır (TMK m. 199).
İstem şartı: Hâkim önlemi kendiliğinden değiştiremez veya kaldıramaz; karar, eşlerden birinin istemi üzerine verilir. Bu nedenle koşullar değişse bile dava açılmadıkça önlem yürürlükte kalır.
Nitelendirme hâkime aittir: Yargıtay'a göre dilekçede hangi maddeye dayanıldığından bağımsız olarak hukuki nitelendirmeyi yapmak ve uygulanacak hükmü belirlemek hâkimin görevidir (Yargıtay 3. HD, 2011/3300 E., 2011/5338 K., 04.04.2011).
Kesin hüküm engeli değildir: Önlem kararları değişen koşullara göre yeniden değerlendirilebildiğinden, önceki karar sonraki istem bakımından kesin hüküm oluşturmaz; ancak değişikliğin önceki karardan sonra ortaya çıkması gerekir.

Koşulların değişmesi nasıl değerlendirilir?

Sebep sürüyorsa önlem devam eder: Yargıtay, boşanma davası reddedilen ve sonrasında eşine birlikte yaşama çağrısında bulunmayan eşin, diğer eşin emekli olmasına dayanarak nafakanın kaldırılmasını isteyemeyeceğini; ayrı yaşamaya yol açan sebep sürdüğü için nafakayı ödemeye devam etmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 2012/19837 E., 2012/24278 K., 26.11.2012).
Gelir ve ihtiyaç değişikliği: Tarafların gelirlerindeki ve ihtiyaçlarındaki değişiklik kural olarak önlemin kaldırılmasını değil, miktarın yeniden belirlenmesini gerektirir. Nafaka miktarı belirlenirken yükümlünün geliri ve eşlerin birlikte yaşarken alıştıkları geçim şartları esas alınır (Yargıtay 3. HD, 2013/1605 E., 2013/2391 K., 18.02.2013).
Sebebin sona ermesi: Yargıtay, nafaka alan eşin başka biriyle devamlı biçimde karı koca gibi yaşadığının tutanakla saptandığı dosyada, TMK 197'ye dayanan tedbir nafakasının verilmesine yer olmadığını ve kaldırma isteminin kabulü gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 2011/3300 E., 2011/5338 K., 04.04.2011).
Birlikte yaşamaya dönme: Eşler yeniden birlikte yaşamaya başlarsa ayrı yaşamaya bağlı önlemlerin sebebi ortadan kalkar; bu hâlde de önlemin kaldırılması istenebilir.
Ölçülülüğün yeniden değerlendirilmesi: Tasarruf yetkisinin sınırlanmasında koşullar hafiflemişse sınırlamanın kapsamı daraltılabilir; sınırlamanın her aşamada gerekli ve orantılı olması aranır (Yargıtay 2. HD, 2024/4518 E., 2024/8814 K., 19.11.2024).

Boşanmanın önlemlere etkisi

Evliliğin sona ermesi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlere karar verilebilmesi için evliliğin sürüyor olması temel ilkedir; evlilik sona erdiğinde bu hükümler uygulanamaz (Yargıtay HGK, 2019/440 E., 2022/85 K., 08.02.2022).
Tedbirlerin kaldırılması: Yargıtay, boşanma kararı kesinleşen dosyada tasarruf yetkisine ilişkin tedbirlerin TMK 200 uyarınca kaldırılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/26049 E., 2013/5116 K., 27.02.2013). Taşınmazda şerh varsa terkini de istenmelidir.
Boşanma davası sürerken: Boşanma veya ayrılık davası açıldığında hâkim, dava süresince gerekli geçici önlemleri re'sen alır (TMK m. 169); bu dönemde nafakanın değiştirilmesi de boşanma dosyasında istenir.
Boşanmadan sonraki nafakalar: Boşanmayla hükmedilen yoksulluk ve iştirak nafakaları TMK 200'e değil, tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde artırma ve azaltmayı düzenleyen hükümlere tabidir (TMK m. 176/4); irat biçimindeki nafaka, alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar, evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürme hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır (TMK m. 176/3).

Harç ve usul

Nispi harç: Yargıtay'a göre daha önce hükmedilen nafakanın kaldırılması istemi TMK 200'e dayanır ve kaldırılması istenen nafakanın bir yıllık tutarı üzerinden nispi harca tabidir; harç alınmadan bu istem karara bağlanamaz (Yargıtay 2. HD, 2010/6316 E., 2011/7166 K., 28.04.2011). Aynı ilke nafakanın indirilmesi istemleri için de uygulanır (Yargıtay 2. HD, 2014/16313 E., 2015/344 K., 14.01.2015; Yargıtay 2. HD, 2013/22342 E., 2014/5185 K., 10.03.2014).
Harç eksikse süre verilir: Yargıtay, dava dilekçesiyle yatırılan başvurma harcının dilekçedeki bütün istekleri kapsadığını; nispi peşin harç noksanlığının tamamlanması için davacıya süre verilmesi gerektiğini, "harcı yatırılarak açılmış bir dava olmadığı" gerekçesiyle hüküm kurulmamasının doğru olmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 2012/18109 E., 2013/4381 K., 21.02.2013).
Görevli mahkeme: İstem aile mahkemesinde incelenir (Yargıtay 2. HD, 2015/8760 E., 2015/14794 K., 09.07.2015).
Yetkili mahkeme: Önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme önlem kararını veren mahkemedir; ancak her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 201).
Kararın etkisi: Değişiklik veya kaldırma kararı kural olarak geleceğe etkilidir; geçmiş dönem için ödenen nafaka geri istenemez. Bu nedenle koşullar değiştiğinde istemin geciktirilmemesi önemlidir.

Uygulamada

Nafakanın veya diğer önlemlerin değiştirilmesini istiyorsanız, önce hangi koşulun ne zaman değiştiğini belgeleyin: işten ayrılma veya işe girme belgeleri, maaş bordroları, emeklilik yazısı, sağlık ve eğitim giderlerine ilişkin faturalar, adres ve tapu kayıtları. Kaldırma istiyorsanız sebebin tamamen ortadan kalktığını gösterin; örneğin eşinizin başka biriyle fiilen birlikte yaşadığını tutanak ve tanıklarla ortaya koyun. Dilekçenizde istemi açıkça yazın ve kaldırılması ya da indirilmesi istenen nafakanın bir yıllık tutarı üzerinden nispi harcı yatırın; harç eksikse mahkemenin vereceği süre içinde tamamlayın. Boşanma davası açtıysanız değişiklik istemini o dosyada da ileri sürün.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sistemlerinden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi2012/19837 E. · 2012/24278 K.26.11.2012

Nafaka alan eşin emekli aylığı bağlanması tek başına önlemin kaldırılmasını gerektirmez; ayrı yaşamada haklılık sürüyorsa nafaka devam eder

Boşanma davası kusurlu tarafın boşanma isteyemeyeceği gerekçesiyle reddedilen eş, diğer eşin emekli olduğunu ileri sürerek ödemekte olduğu tedbir nafakasının kaldırılmasını istedi. Mahkeme, davalının emekli olduğu ve emekli aylığı bulunduğu gerekçesiyle aylık nafakayı kaldırdı. Dosyada, boşanma davasının reddinden sonra davacı tarafından davalıya birlikte yaşama çağrısında bulunulmadığı anlaşılıyordu.

“Somut olayda davacı tarafından 06.10.2008 tarihinde davalı aleyhine evlilik birliğinin temelinden sarsılması hukuki sebebine dayanılarak boşanma davası açıldığı, kusurlu olan tarafın boşanmayı talep edemeyeceği gerekçesi ile boşanma davasının reddine karar verildiği, bu karardan sonra davacı tarafından davalı tarafa birlikte yaşama isteğine ilişkin bir bildirimde bulunulmadığı, bu nedenle davalı eşin ayrı yaşamakta haklı olduğu, evlilik birliğinin kendisine yüklediği görevleri yerine getirmeyenin ve birlikte yaşamaktan kaçınanın davacı olduğu, davalı tarafa tedbir nafakası ödemeye devam etmesi gerektiği anlaşılmaktadır.”

Ne anlama geliyor? Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Daire'ye göre TMK 200 uyarınca hâkim, koşullar değiştiğinde kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırır; ancak burada ayrı yaşamaya yol açan sebep sürmektedir. Birlikte yaşamaktan kaçınan ve birlikte yaşama çağrısında bulunmayan eş, diğer eşin gelir elde etmeye başlamasına dayanarak nafakanın kaldırılmasını isteyemez; gelir değişikliği ancak miktarın yeniden değerlendirilmesinde etkili olabilir.