TMK 149'a göre eşlerden biri, evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olmuşsa ya da eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse, evlenmenin iptalini dava edebilir. Dava hakkı, yanılmanın öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152). Yargıtay, eşin evlenmeden önce hırsızlık suçundan mahkûm olduğunu bilmeden evlenmeyi önemli nitelikte yanılma saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2022/8299 E., 2022/10349 K., 12.12.2022). Evlilik öncesinde gizlenen durumlar boşanma davasında kusur sayılmaz; ancak şartları varsa iptal davasına konu olabilir (Yargıtay 2. HD, 2021/3628 E., 2021/4749 K., 08.06.2021).
- İradede yanılma
- Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak evlenmeye razı olma (TMK m. 149/1).
- Nitelikte yanılma
- Eşinde bulunmaması, birlikte yaşamayı yanılan eş için çekilmez kılacak derecede önemli bir niteliğin eşte bulunduğunu sanarak evlenme (TMK m. 149/2).
- Çekilmezlik
- Yanılmanın, somut olayda yanılan eş bakımından birlikte yaşamayı katlanılamaz hâle getirmesi; önemli nitelik bu ölçütle değerlendirilir.
- Hak düşürücü süre
- İptal sebebinin öğrenilmesinden itibaren altı ay, her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl; bu süreler geçince dava hakkı düşer (TMK m. 152).
TMK 149 ne düzenler?
| Bent | Yanılma türü | Örnek | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 1 | Evlenmeyi hiç istemediği hâlde yanılarak razı olma | Evlenme işlemi yapıldığını bilmeden beyanda bulunma | TMK m. 149/1 |
| 1 | Evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılma | Başka biriyle evlendiğini sanma | TMK m. 149/1 |
| 2 | Eşin önemli bir niteliğinde yanılma | Gizlenen suç geçmişi, gizlenen ağır hastalık | TMK m. 149/2 |
TBMM gerekçesine göre madde, 743 sayılı eski Kanun'un 116. maddesini karşılar; kenar başlığıyla birlikte sadeleştirilmiş ve daha anlaşılır hâle getirilmiş, içeriğinde değişiklik yapılmamıştır.
Nüfusta eş görünen kişi törende hiç bulunmamış ve irade açıklamamışsa mesele yanılma değil yokluktur; bu durumda yanılmaya ilişkin süreler uygulanmaz (Yargıtay 2. HD, 2012/15541 E., 2013/13594 K., 14.05.2013).
Önemli nitelikte yanılma: Yargıtay uygulaması
Kanun "önemli nitelik" için bir liste vermez. Değerlendirme somut olayın koşullarına göre ve yanılan eşin bakış açısından yapılır; yanılmanın birlikte yaşamayı çekilmez kılması gerekir.
| Durum | Sonuç | Karar |
|---|---|---|
| Eşin evlenmeden önce hırsızlık suçundan mahkûm olduğunun bilinmemesi | Önemli nitelikte yanılma; iptal | Yargıtay 2. HD, 2022/10349 K. |
| Eş hakkındaki ceza davasının evlenmeden önce davacı tarafından bilinmesi | Yanılma yok; iptal davası reddedildi | Yargıtay 2. HD, 2024/8038 K. |
| Evliliğin ilk ayında gebelik olmaması üzerine çocuk sahibi olamama iddiası | Önemli nitelikte yanılma sayılmadı | Yargıtay 2. HD, 2023/3987 K. |
| Eşin evlenmeden önce kendini hiç evlenmemiş ve bakire olarak tanıtması, davacının bunu bilseydi evlenmeyeceğinin tanıkla ispatlanması | İptal kararı onandı | Yargıtay 2. HD, 2023/4654 K. |
| Tedavisi olmayan ruhsal hastalık iddiası | Evlenme tarihine ilişkin heyet raporu alınmadan karar verilemez | Yargıtay 2. HD, 2015/6544 K. |
Yanılma, yanılan eşin evlenme sırasında durumu bilmemesini gerektirir. Davacının evlenmeden önce durumu bildiği ispatlanırsa iptal davası reddedilir. Salt "bilseydim evlenmezdim" şeklindeki öznel değerlendirme de yeterli görülmemiştir (Yargıtay 2. HD, 2024/5185 E., 2024/8038 K., 31.10.2024).
İptal davası mı, boşanma davası mı?
Evlenmeden önce var olan ve gizlenen durumlar boşanma davasında kusur olarak ileri sürülemez; çünkü sadakat ve diğer evlilik yükümlülükleri evlilik birliğinin kurulmasıyla başlar (TMK m. 185). Bu durumlar, şartları varsa ancak nispi butlan davasına konu olabilir (Yargıtay 2. HD, 2021/3628 E., 2021/4749 K., 08.06.2021). Evlenmeden önce başka birinden gebe kalınmış olması da boşanmada kusur sayılmamış, iptal davasının konusu olabileceği belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, 2020/6157 E., 2021/371 K., 20.01.2021).
- İptal ve boşanma davaları birlikte açılmışsa, iptal davası boşanma davası için bekletici sorun oluşturur; boşanma davası ayrılarak iptal davasının sonucu beklenir (Yargıtay 2. HD, 2016/15306 E., 2017/350 K., 16.01.2017).
- Hüküm bozulduktan sonra iptal davası ıslahla boşanma davasına çevrilemez (Yargıtay 2. HD, 2017/1767 E., 2018/11301 K., 17.10.2018).
- İptal kararının sonuçları bakımından eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadında boşanma hükümleri uygulanır (TMK m. 158).
Yargıtay kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar arama sisteminden alınmıştır. Her kartta kararın vardığı ilke, olayın özeti, karardan birebir bir alıntı ve kararın uygulamadaki anlamı yer alır. Konuya göre süzmek için düğmeleri kullanabilirsiniz.
Eşin hırsızlıktan mahkûm olduğunu bilmeden evlenmek önemli nitelikte yanılmadır
Erkek, eşinin evlenmeden önce hırsızlık suçundan sabıkalı olduğunu evlendikten sonra öğrendiğini ileri sürerek evliliğin 149/2'ye göre iptalini istedi. İlk derece mahkemesi, kadının evlenmeden önce iki kez hırsızlık suçu işlediğini ve bunu erkeğe söylemediğini belirterek evliliğin iptaline karar verdi. Bölge adliye mahkemesi bu kararı kaldırarak davayı reddetti. Daire, kadının iki ayrı dosyada hırsızlık suçundan ceza aldığını, hırsızlığın yüz kızartıcı suçlardan olduğunu belirtti. Bu durumu bilmeden evlenmenin önemli bir nitelikte yanılma olduğunu ve birlikte yaşamayı çekilmez kıldığını kabul ederek bölge adliye mahkemesinin kararını bozdu.
“Hırsızlık suçu yüz kızartıcı suçlardandır. Davalı-davacı erkeğin hırsızlık suçundan mahkum olmuş birinin böyle bir durumunu bilmeden onunla evlenmesi, davalı-davacı erkek açısından davacı-davalı kadının önemli bir niteliğinde yanılma olarak kabul edilmelidir.”
Ne anlama geliyor? Karar, yüz kızartıcı bir suçtan mahkûmiyetin gizlenmesini önemli nitelik saymıştır. Davacının evlenmeden önce bunu bilmemesi ve süresinde dava açması gerekir.
Evlilik öncesi gizlenen hastalık boşanmada kusur değildir; şartları varsa iptal sebebidir
Erkeğin açtığı boşanma davasında mahkemeler, kadının evlenmeden önceki hastalıklarını gizlemesini kusur sayarak boşanmaya karar verdi ve kadının tazminat taleplerini reddetti. Kadın kusur belirlemesi ve tazminat yönünden temyiz etti. Daire, yanılmaya dayanan iptal davasının nispi butlan davası olduğunu ve hak düşürücü sürelere bağlı olduğunu hatırlattı. Evlilik öncesi hastalıkların gizlenmesinin boşanma davasında kusur oluşturmayacağını, evlilik birliği kurulmadan önceki nedenlere dayanılarak boşanma davası açılamayacağını belirtti. Kadına yüklenebilecek başka bir kusur ispatlanamadığından erkeği tam kusurlu kabul ederek kadının tazminat taleplerinin reddini bozdu.
“Davalı kadının evlilik öncesi hastalıklarını gizlemiş olması boşanma davasında davalı kadın için kusur oluşturmaz, ancak koşulları var ise evliliğin nispi butlan ile iptali davasına konu olabilir (TMK m. 149). Evlilik birliği kurulmadan önceki nedenlere dayanılarak boşanma davası açılamaz.”
Ne anlama geliyor? Evlilik öncesi gizlenen bir durum için doğru yol boşanma değil iptal davasıdır. İptal davasının altı ay ve beş yıllık sürelere bağlı olduğu unutulmamalıdır.
Evliliğin ilk ayında gebelik olmaması önemli nitelikte yanılma sayılmaz
Erkek, kadının çocuk sahibi olamayacağını bildiği hâlde bunu kendisinden gizlediğini ileri sürerek evliliğin 149. maddeye göre iptalini istedi. İlk derece mahkemesi, evliliğin ilk ayında gebelik olmamasının kadının hiç gebe kalamayacağı anlamına gelmediğini, makul süre beklenmeden ve tıbbi süreç izlenmeden dava açıldığını belirterek iptal davasını reddetti. Boşanma davalarında ise erkeği tam kusurlu buldu. Bölge adliye mahkemesi istinafı esastan reddetti, Yargıtay kararı onadı.
“evlilik birlikteliğinin ilk ayında gebelik durumu oluşmamasının, davalı kadının ömrü boyunca hiç gebe kalmayacağı sonucunu doğurmayacağı”
Ne anlama geliyor? Yanılma iddiası somut ve ispatlanmış bir niteliğe dayanmalıdır. Kısa sürede gerçekleşmeyen bir beklenti, eşte önemli bir niteliğin bulunmadığını göstermez.
Gizlenen hastalığa dayanan iptal davasında devlet veya üniversite hastanesinden heyet raporu alınmalıdır
Erkek, kadının sık sık bayıldığını ve tedavisi olmayan bir hastalığı bulunduğunu ileri sürerek önemli nitelikte yanılma ve hastalığın gizlenmesi sebepleriyle evliliğin iptalini, olmazsa boşanmayı istedi. Mahkeme, kadında iptali gerektiren bir hastalık bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetti. Daire, tam teşekküllü bir devlet hastanesi ya da üniversite hastanesinden, kadının davacı veya altsoyu için ağır tehlike oluşturan bir hastalığının bulunup bulunmadığına dair heyet raporu alınması gerektiğini belirterek kararı bozdu.
“mahkemece, tam teşekküllü bir devlet hastanesi ya da üniversite hastanesinden davalı kadının, davacı erkek ya da altsoyu için ağır bir tehlike oluşturan bir hastalığının bulunup bulunmadığının heyet raporu alınarak tespiti sağlanıp delillerin bu çerçevede değerlendirilip, sonucu uyarınca karar verilmesi gerekirken eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm tesisi doğru görülmemiştir”
Ne anlama geliyor? Hastalığa dayanan yanılma ve aldatma iddialarında belirleyici delil, evlenme tarihindeki durumu gösteren resmî sağlık kurulu raporudur. Muayene tarihindeki durumu gösteren rapor tek başına yeterli değildir.
Madde gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 116 ncı maddesini karşılamaktadır. Madde kenar başlığıyla birlikte sadeleştirilmek ve daha anlaşılır hâle getirilmek üzere yeniden kaleme alınmış, içeriğinde değişiklik yapılmamıştır.
Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), s. 69743 sayılı eski Medeni Kanun'daki karşılığı
Aşağıdaki hallerde karı kocadan biri evlenmenin feshini dava edebilir: 1 – Evlenmeği hiç istemediği yahut karı veya kocası olan şahıs ile evlenmeği kasdetmediği halde hataen evlenmeye rızası olduğunu beyan etmiş ise, 2 – Karı veya kocasında bulunmaması onunla birlikte yaşamağı kendisi için çekilmez bir hale koyacak derecede ehemmiyetli bir vasıf hakkında hataya düşerek evlenmiş ise.
743 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr| 743 sayılı Kanun m. 116 | 4721 sayılı Kanun m. 149 | |
|---|---|---|
| Kenar başlık | Hata | Yanılma |
| Talep | Evlenmenin feshi | Evlenmenin iptali |
| İçerik | Evlenmeyi istememe veya kişide hata; ehemmiyetli bir vasıfta hata | Aynı iki hâl; içerik değiştirilmemiştir |
Değişiklik geçmişi
| Tarih | Değişiklik | Dayanak |
|---|---|---|
| 01.01.2002 | Madde yürürlüğe girdi | 4721 s. K. |
mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu maddeye ilişkin bir değişiklik veya Anayasa Mahkemesi iptal notu yer almamaktadır.
İlgili maddeler
- TMK m. 148: Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk.
- TMK m. 150: Aldatma.
- TMK m. 151: Korkutma.
- TMK m. 152: Hak düşürücü süre.
- TMK m. 158: Butlanın eşler yönünden sonuçları.
- TMK m. 159: Mirasçıların dava hakkı.
- TMK m. 185: Evlilik birliğinin hükümleri.
Evliliğin iptali, yanılma ya da aile hukukundan doğan diğer konularda dosyanızı değerlendirmek isterseniz boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgilerinden bana ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TMK 149 ne diyor?
TMK m. 149'a göre eşlerden biri, evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak evlenmeye razı olmuşsa ya da eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse, evlenmenin iptalini dava edebilir.
"Önemli nitelik" ne demektir?
Kanun bir liste vermez. Eşte bulunmaması, yanılan eş için birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli bir özelliktir. Yargıtay, gizlenen hırsızlık mahkûmiyetini böyle bir nitelik saymıştır (Yargıtay 2. HD, 2022/8299 E., 2022/10349 K., 12.12.2022).
Eşimin geçmişteki suçunu sonradan öğrendim; evliliği iptal ettirebilir miyim?
Evlenmeden önce bilmediğiniz ve birlikte yaşamayı çekilmez kılan bir durumsa iptal davası açabilirsiniz. Evlenmeden önce biliyorsanız yanılma yoktur (Yargıtay 2. HD, 2024/5185 E., 2024/8038 K., 31.10.2024).
Eşimin çocuk sahibi olamadığını düşünüyorum; bu iptal sebebi mi?
Evlenmeden önce var olan ve gizlenen, ispatlanmış bir durum gerekir. Evliliğin ilk ayında gebelik olmaması önemli nitelikte yanılma sayılmamıştır (Yargıtay 2. HD, 2023/1108 E., 2023/3987 K., 14.09.2023).
Evlenmeden önce gizlenen bir hastalık için boşanma mı açmalıyım, iptal davası mı?
İptal davası. Evlilik öncesi gizlenen hastalık boşanma davasında kusur sayılmaz; şartları varsa nispi butlan davasına konu olur (Yargıtay 2. HD, 2021/3628 E., 2021/4749 K., 08.06.2021). Hastalığın gizlenmesi aldatma kapsamında da değerlendirilebilir (TMK m. 150).
İptal davası için süre ne kadar?
Yanılmanın öğrenildiği tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl (TMK m. 152).
İptal davasını kim açabilir?
Yalnız yanılan eş. Dava hakkı mirasçılara geçmez; mirasçılar yalnız açılmış davayı sürdürebilir (TMK m. 159).
İptal ve boşanma davası birlikte açılabilir mi?
Evet. Bu durumda iptal davası, boşanma davası için bekletici sorun oluşturur; boşanma davası ayrılarak iptal davasının sonucu beklenir (Yargıtay 2. HD, 2016/15306 E., 2017/350 K., 16.01.2017).
İptal kararının sonuçları boşanmadan farklı mı?
Butlan kararı ileriye etkilidir ve karara kadar evlilik geçerli sayılır (TMK m. 156). Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 158).
Başka biriyle evlendiğimi sanıyordum; ne yapabilirim?
Evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak evlenen eş iptal davası açabilir (TMK m. 149/1). Nüfusta eşiniz görünen kişi törende hiç bulunmamışsa ise durum yokluk olarak değerlendirilir ve süreye bağlı değildir (Yargıtay 2. HD, 2012/15541 E., 2013/13594 K., 14.05.2013).
Kaynaklar ve Mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 149, 150, 152, 156, 158, 159, 185
- 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi m. 116 (mülga)
- Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM S. Sayısı: 723 (21. Dönem), m. 149 gerekçesi, s. 69
- Yargıtay 2. HD, 2022/8299 E., 2022/10349 K., 12.12.2022
- Yargıtay 2. HD, 2021/3628 E., 2021/4749 K., 08.06.2021
- Yargıtay 2. HD, 2023/1108 E., 2023/3987 K., 14.09.2023
- Yargıtay 2. HD, 2014/14929 E., 2015/6544 K., 06.04.2015
- Yargıtay 2. HD, 2024/5185 E., 2024/8038 K., 31.10.2024
- Yargıtay 2. HD, 2023/2554 E., 2023/4654 K., 11.10.2023
- Yargıtay 2. HD, 2020/6157 E., 2021/371 K., 20.01.2021
- Yargıtay 2. HD, 2016/15306 E., 2017/350 K., 16.01.2017
- Yargıtay 2. HD, 2017/1767 E., 2018/11301 K., 17.10.2018
- Yargıtay 2. HD, 2012/15541 E., 2013/13594 K., 14.05.2013