Karşılaştırmalı Aile Hukuku Perspektifinden Boşanma Süreçleri: Türkiye ve Dünya Uygulamalarının, Yargılama Aşamalarının ve Sosyo-Hukuki Eğilimlerin Derinlemesine Analizi

Evlilik birliği, yalnızca iki birey arasında kurulan duygusal ve biyolojik bir bağ olmanın çok ötesinde; devletin anayasal güvencesi altında olan, sosyolojik, ekonomik ve hukuki temelleri bulunan en temel toplumsal kurumdur.¹ Hukuk felsefesi bağlamında evlilik kurumu, bireylerin ortak bir yaşam inşa etme iradesiyle vücut bulurken, bu iradenin çeşitli içsel veya dışsal faktörlerle sürdürülemez hale gelmesi, boşanma adı verilen karmaşık hukuki statü dönüşümünü zorunlu kılmaktadır. Boşanma süreci, sadece medeni durumun değişmesinden ibaret basit bir idari işlem değildir; aksine, tarafların malvarlıksal değerlerinin yeniden yapılandırılmasını, velayet gibi hayati kararların alınmasını, nafaka ve tazminat gibi sosyo-ekonomik sonuçların doğmasını sağlayan çok boyutlu ve derinlemesine bir tasfiye sürecidir.¹

Küreselleşme, insan hakları standartlarındaki ilerlemeler, toplumsal cinsiyet rollerindeki dönüşümler ve sosyolojik dinamikler, aile hukukunu ve dolayısıyla boşanma süreçlerini dünya genelinde sürekli bir evrime tabi tutmuştur.² Bu kapsamlı ve detaylı araştırma raporu, Türk Medeni Kanunu (TMK) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) çerçevesinde Türkiye’deki boşanma davası aşamalarını en ince hukuki teknik detaylarına kadar incelemekte; bu süreçleri İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Kıta Avrupası uygulamaları ile karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. Rapor; kusur ilkesi (fault doctrine), kusursuzluk doktrini (no-fault doctrine), usul kuralları, müşterek çocukların velayeti (joint custody), alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri (mediation) ve küresel demografik istatistikler bağlamında aile hukukunun geleceğine dair kapsamlı bir projeksiyon sunmaktadır.

Bölüm 1: Türk Hukukunda Boşanmanın Teorik Temelleri ve Kusur İlkesinin Egemenliği

Türk hukuk sisteminde boşanma rejimi, tarihi kökenleri İsviçre Medeni Kanunu’na dayanan, ancak zamanla Türk sosyokültürel yapısına uyarlanmış spesifik ve katı kurallara sahip bir sistemdir. Bu sistemin merkezinde, tarafların iradesinden ziyade, evlilik birliğinin sarsılmasına yol açan olaylardaki “kusur” (fault) dağılımı yer almaktadır.³ Türk Medeni Kanunu, boşanma sebeplerini kanunda sınırlı sayıda sayarak sistematik bir çerçeve oluşturmuştur.

Özel ve Genel Boşanma Sebepleri

Türk hukukunda boşanma davası sebepleri, hukuki niteliklerine göre “özel” ve “genel” sebepler olmak üzere iki ana doktriner kategoriye ayrılmaktadır.⁴

• Özel Boşanma Sebepleri: Kanun koyucu, evlilik birliğinin temelden sarsıldığını karine olarak kabul ettiği bazı ağır kusurlu fiilleri özel boşanma sebepleri olarak düzenlemiştir. Bunlar; zina (TMK m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m. 162), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m. 163), haklı bir sebep olmaksızın ortak konutu terk (TMK m. 164) ve iyileşmesi olanaksız akıl hastalığıdır (TMK m. 165). Bu sebeplere dayalı açılan davalarda davacı, evliliğin kendisi için çekilmez hale geldiğini ayrıca ispat etmek zorunda değildir; salt bu olayların (örneğin zinanın veya haysiyetsiz hayat sürmenin) yaşandığının ispatlanması, boşanma kararı verilmesi için yeterlidir.
• Genel Boşanma Sebebi: TMK m. 166/1’de düzenlenen “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” (kamuoyunda bilinen adıyla şiddetli geçimsizlik), en yaygın boşanma sebebidir.⁴ Bu kavram; hakaret etme, güven sarsıcı davranışlarda bulunma, ekonomik yükümlülükleri yerine getirmeme, aşırı kıskançlık veya aile sırlarını ifşa etme gibi, özel sebeplere girmeyen ancak evlilik hayatını sürdürülemez kılan her türlü kalıcı uyumsuzluğu kapsar.

Kusur İlkesi ve Mali Sonuçları (Tazminat ve Nafaka)

Türkiye’de çekişmeli boşanma davalarının en temel dinamiği “Kusur İlkesi”dir (Fault Principle).⁵ Türk hukuku, evliliği sadece bir sözleşme olarak görmez; haksız fiil sorumluluğuna benzer bir yaklaşımla, evliliği kendi kusurlu eylemleriyle yıkan tarafı mali bir yaptırıma tabi tutar.⁶

Bir davanın mahkemece kabul edilebilmesi için, davalı tarafın evlilik birliğinin sarsılmasında az da olsa kusurlu olması veya davacının davalıdan daha ağır kusurlu olmaması şartı aranır. TMK m. 174 uyarınca; mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, evliliğin yıkılmasına sebep olan kusurlu taraftan uygun bir “maddi tazminat” talep edebilir.⁶ Aynı zamanda, boşanmaya sebep olan olaylar (örneğin aldatılma, fiziksel veya psikolojik şiddet) yüzünden kişilik hakları ağır bir saldırıya uğrayan taraf, diğer taraftan “manevi tazminat” isteme hakkına sahiptir.⁴ Ayrıca, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan taraf, kusuru daha ağır olmamak kaydıyla, diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak yoksulluk nafakası talep edebilir.⁴ Bu yapı, Türk hukukunda boşanma davalarının neden genellikle çok sert çatışmalara sahne olduğunu ve yıllarca sürdüğünü açıklayan en temel hukuki olgudur.⁴ Yargıtay içtihatları da, tazminat ve nafaka belirlenirken tarafların kusur oranlarının (tam kusurlu, ağır kusurlu, eşit kusurlu, az kusurlu) milimetrik bir hassasiyetle tespit edilmesini zorunlu kılmaktadır.⁴

Bölüm 2: Türk Hukuk Sisteminde Çekişmeli Boşanma Davasının Yargısal Aşamaları

Türkiye’de boşanma süreçleri, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) öngördüğü son derece şekilci, sürelere tabi ve katı usul kuralları ile yürütülmektedir. Yetkili mahkeme, eşlerin son altı aydır birlikte ikamet ettikleri yer veya eşlerden birinin yerleşim yeri Aile Mahkemesidir.¹ Türkiye’deki sistemde erkeğin veya kadının davayı önce açmasının hukuki bir üstünlüğü yoktur; davada asıl belirleyici olan unsur, tarafların iddialarını hukuka uygun delillerle ispatlayabilme kapasitesidir.¹ Çekişmeli bir boşanma süreci, adliyelerin iş yüküne ve delillerin toplanma hızına bağlı olarak genellikle 1.5 ila 3 yıl arasında devam etmektedir.¹ Bu meşakkatli yargılama süreci, sistematik olarak 6 temel aşamadan oluşur.⁴

1. Aşama: Dilekçeler Teatisi (Yazışmalar ve Hukuki Hazırlık)

Boşanma davasının temeli ve davanın kaderini tayin eden en kritik aşama, sanılanın aksine mahkeme salonunda duruşmalar sırasında değil, avukatlık ofislerinde kağıt üzerinde yazılan dilekçelerle atılır.⁴ Türk usul hukukuna egemen olan “Yazılılık İlkesi” gereğince, bu aşamada dilekçelerde ileri sürülmeyen hiçbir iddia, sonradan duruşmalarda sözlü olarak hakime sunulamaz. Buna usul hukukunda “iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı” adı verilir.⁴

Dilekçeler aşaması dört zorunlu belgenin teatisinden (karşılıklı değişiminden) oluşur ³:

1. Dava Dilekçesi: Davacının, boşanma sebeplerini, vakıaları, kusur iddialarını ve velayet, nafaka, tazminat gibi taleplerini hukuki bir dille mahkemeye sunduğu ilk belgedir.
2. Cevap Dilekçesi: Dava dilekçesinin davalıya tebliğ edilmesinden itibaren 2 haftalık kesin süre içinde davalının iddialara karşı verdiği savunma belgesidir. Davalı bu belgeyle dilerse “Karşı Dava” da açabilir.³
3. Cevaba Cevap Dilekçesi (Replik): Davacının, davalının cevaplarına karşı yine 2 haftalık süre içinde sunduğu ikinci dilekçedir.³
4. İkinci Cevap Dilekçesi (Düplik): Davalının, davanın esasına ilişkin son sözlerini ve itirazlarını ilettiği son dilekçedir.³

Bu aşamanın ortalama 3 ile 5 ay sürmesi olağandır ve belirtilen 2 haftalık kesin sürelere uyulmaması, savunma hakkının, delil sunma imkanının ve dolayısıyla davanın kaybedilmesine yol açabilecek kadar vahim usul hatalarına neden olur.⁴

2. Aşama: Ön İnceleme Duruşması (İlk Duruşma)

Dilekçeler teatisinin yasal süresi içinde tamamlanmasının ardından, mahkeme hakimi bir “Tensip Zaptı” düzenleyerek davanın adeta yol haritasını çizer ve taraflara ilk duruşma olan Ön İnceleme Duruşması’nın tarihini tebliğ eder.⁴ Bu duruşmanın amacı, esasa girmeden önce dosyanın usul yönünden eksikliklerini gidermektir. Hakim, mahkemenin görevli ve yetkili olup olmadığını (dava şartlarını) inceler, tarafların hangi konularda anlaştığını, hangi vakıalar üzerinde uyuşmazlık (çekişme) bulunduğunu tutanağa geçirerek tespit eder.⁴

Ayrıca HMK gereği, hakim tarafları “sulha” (anlaşmalı boşanmaya veya barışmaya) teşvik etmekle yükümlüdür.⁴ Ön inceleme duruşmasına katılım, yasal hakların korunması açısından kritiktir. Şayet davacı taraf mazeretsiz olarak bu duruşmaya katılmazsa, dava dosyası hakim tarafından “işlemden kaldırılır” (düşürülür). Davalı tarafın mazeretsiz katılmaması durumunda ise davacı taraf, normalde yasak olan iddia ve taleplerini dilediği gibi genişletme hakkına sahip olur ve davalı bu genişletmeye itiraz etme hakkını kaybeder.⁴

3. Aşama: Tahkikat (Delillerin Toplanması ve Olguların İspatı)

Davanın esasına girildiği, en çok mesai harcanan, en uzun ve psikolojik olarak tarafları en çok yıpratan aşama tahkikattır.⁴ Tarafların dilekçeler aşamasında ileri sürdükleri tüm soyut iddialar (aldatma, şiddet, hakaret, ilgisizlik, mal kaçırma vb.), bu aşamada somut, hukuka uygun olarak elde edilmiş deliller ve tanık beyanlarıyla ispat edilmek zorundadır.

• Resmi Kurumlara Yazılan Müzekkereler: Hakim, tarafların hukuki talepleri doğrultusunda resmi kurumlara bilgi toplamak için müzekkereler yazar. Bankalardan eşlerin hesap hareketleri (mal kaçırma teşebbüslerini tespit için), Tapu ve Trafik tescil müdürlüklerinden malvarlığı kayıtları celp edilir.⁴
• İletişim ve HTS Kayıtları: Zina (aldatma), sadakatsizlik veya güven sarsıcı davranış iddialarının ispatında en çok başvurulan yöntemlerden biri Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu’ndan (BTK) talep edilen HTS (Historical Traffic Search) kayıtlarıdır. Ancak yaygın bilinenin aksine, bu kayıtlarda kişilerin gönderdikleri SMS veya WhatsApp mesajlarının içerikleri ya da telefon görüşmelerinin ses kayıtları yer almaz. HTS kayıtları; hangi numaranın hangi numarayla, hangi gün, saat kaçta, kaç saniye/dakika görüştüğünü ve görüşme esnasında sinyal alınan baz istasyonunun (konum) neresi olduğunu gösterir.⁴ Örneğin, eşlerden birinin gece saat 03:00 sularında karşı cinsten bir kişiyle defalarca görüşmesi veya sık sık oteller bölgesinden sinyal vermesi, Yargıtay uygulamalarında zina veya ağır güven sarsıcı davranış için çok güçlü bir ispat aracı kabul edilmektedir.⁴
• Sosyal İnceleme Raporu (SİR): Evlilik birliği içerisinde dünyaya gelmiş müşterek çocukların velayeti konusunda eşler arasında bir ihtilaf varsa, Aile Mahkemesi bünyesinde görev yapan pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacılardan oluşan uzman bir heyet atanır. Bu uzmanlar, anne, baba ve idrak çağındaki çocukla derinlemesine mülakatlar yapar, tarafların yaşam alanlarını ziyaret ederek “Sosyal İnceleme Raporu” (SİR) hazırlar.⁴ Mahkemeler, çocuğun fiziksel, psikolojik ve pedagojik “üstün yararını” korumak adına, velayet hususundaki kararlarının %90’ından fazlasını bu bilimsel rapora dayandırarak vermektedir.⁴
• Tanık (Şahit) Dinlenmesi: Türk yargı sisteminde aile hukuku davaları büyük oranda tanık beyanlarına dayanır. Mahkemede tanıklar yeminli olarak dinlenir. Yargıtay içtihatlarına göre “duyuma dayalı” (bir başkasından işittim şeklindeki) tanıklıkların hukuki bir ispat değeri yoktur; tanığın anlattığı olayı “görgüye dayalı” olarak bizzat kendi gözleriyle görmüş veya kendi kulaklarıyla doğrudan duymuş olması esastır.⁴ Bu nedenle doğru tanık seçimi, davanın seyrini radikal bir şekilde değiştirmektedir.

4. Aşama: Sözlü Yargılama ve Hüküm (Karar Duruşması)

Müzekkere cevaplarının tamamlanması, uzman raporlarının dosyaya eklenmesi ve tarafların bildirdiği tüm görgü tanıklarının dinlenmesiyle birlikte hakim, tahkikat sürecinin (araştırmanın) bittiğini duruşmada resmen ilan eder.⁴ Bu noktadan itibaren “Sözlü Yargılama” aşamasına geçilir. Kanun gereği, karar verilmeden hemen önce taraflara veya vekillerine, davanın geneline dair son bir değerlendirme yapma ve “son sözlerini” söyleme hakkı verilir. Bu aşamanın hukuki açıdan en belirleyici özelliği, artık dosyaya yeni bir delil sunulamaması ve hiçbir yeni iddianın ortaya atılamamasıdır.⁴

Tarafların son sözlerinin alınmasının ardından hakim, mübaşir aracılığıyla mahkeme salonundaki herkesi ayağa kaldırır ve HMK m. 294 gereği “Türk Milleti Adına” diyerek nihai kararını (kısa kararını) okur.⁴ Hüküm fıkrasında; evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı ispatlanmışsa boşanmaya, ispatlanamamışsa davanın reddine karar verilir. Kusur durumu tespit edilir, velayet, tedbir/iştirak/yoksulluk nafakaları ile maddi ve manevi tazminat taleplerinin kabul veya red oranları açıklanır.⁴

5. Aşama: Gerekçeli Karar ve İstinaf (Bölge Adliye Mahkemesi İncelemesi)

Hakim duruşma salonunda “Boşandınız” diyerek kısa kararı açıklamış olsa dahi, taraflar hukuken o anda halen evli sayılırlar; zira yargısal karar henüz kesinleşmemiştir.⁴ Duruşmanın ardından hakim, yasal olarak bir ay içerisinde “Gerekçeli Karar” adı verilen, davanın tüm özetini içeren detaylı bir metin yazmakla mükelleftir. Bu metinde, hakimin hangi tarafın iddialarını neden kabul ettiği, hangi tanığın sözlerini neden inandırıcı bulduğu ve kusur oranlarını neye dayanarak belirlediği hukuki gerekçelerle izah edilir.⁴

Gerekçeli karar elektronik ortamda avukatlara tebliğ edildikten sonra, aleyhine hüküm kurulan veya kararı haksız bulan taraf, tebliğ tarihinden itibaren 2 hafta içinde üst mahkeme konumundaki Bölge Adliye Mahkemesi’ne (İstinaf) başvurarak karara itiraz edebilir.⁴ İstinaf itirazı; bağlanan nafakanın miktarının düşük bulunması, karşı tarafın daha kusurlu olduğu iddiası veya tazminat taleplerinin reddedilmesi gibi pek çok nedenle yapılabilir. İstinaf mahkemesi dosyayı yeniden inceler, alt mahkemenin kararını onar, bozar veya düzelterek yeniden bir karar tesis eder.⁴

6. Aşama: Yargıtay (Temyiz) Denetimi ve Kararın Kesinleşmesi

İstinaf mahkemesinin kararının tebliğ edilmesinin ardından, yasa ile belirlenen belli bir parasal sınırın üzerindeki mali talepler (nafaka, maddi-manevi tazminat) ile doğrudan kişi hallerini ilgilendiren boşanma ve velayet kararları için yine 2 haftalık süre içerisinde son başvuru mercii olan Yargıtay’a “Temyiz” başvurusunda bulunulabilir.⁴

Yargıtay’ın hukuki misyonu, İstinaf veya yerel Aile Mahkemesi gibi delilleri baştan incelemek, tanıkları yeniden değerlendirmek değildir. Yargıtay yalnızca “Hukukilik Denetimi” (Questions of Law) yapar; yani yerel mahkemelerin veya İstinaf’ın Türk Medeni Kanunu’nu doğru yorumlayıp yorumlamadığını ve yargılama sırasında usul hataları (örneğin tarafların savunma hakkının kısıtlanması) yapılıp yapılmadığını denetler.⁴

Bir boşanma davası hukuken ancak şu üç halden birinde “kesinleşir”: Tarafların yerel mahkeme veya istinaf kararlarından sonra yasal itiraz (istinaf/temyiz) sürelerini kullanmadan geçirmeleri, tarafların mahkemeye dilekçe sunarak itiraz haklarından açıkça feragat etmeleri veya Yargıtay’ın dosyayı inceleyerek nihai kararı onaması.⁴ Karar kesinleştikten sonra mahkeme kalemi, elektronik MERNİS sistemi üzerinden durumu Nüfus Müdürlüğüne bildirir. Ancak bu resmi bildirim işleminin ardından tarafların nüfus kayıtlarındaki medeni hali “Evli” statüsünden “Bekar” veya “Boşanmış” statüsüne güncellenir ve şayet aksine bir dava açılmamışsa kadın evlilik öncesi soyadına geri döner.⁴

İstisnai Bir Yol Olarak Anlaşmalı Boşanma Dinamikleri

Türk hukuk sisteminde, yıllar süren ve tarafları hem psikolojik hem de ekonomik olarak tüketen çekişmeli dava sürecinin yegane alternatifi TMK m. 166/3’te düzenlenen “Anlaşmalı Boşanma” müessesesidir.¹ Ancak bu yola başvurabilmenin katı şartları vardır. Öncelikle evliliğin yasal olarak en az bir yıl sürmüş olması zorunludur.¹ Bir yılı doldurmayan evliliklerde taraflar her konuda mutabık olsalar dahi mecburen “şiddetli geçimsizlik” (çekişmeli) davası açarak usulen şahit dinletmek zorundadırlar.⁹

Anlaşmalı boşanmada eşlerin, evlilik birliğini sonlandırma kararlarının yanı sıra, boşanmanın tüm mali sonuçları (maddi-manevi tazminat, yoksulluk nafakası, iştirak nafakası, mal paylaşımı) ve çocukların velayeti konusunda hiçbir şüpheye mahal vermeyecek şekilde mutabık kalarak bir “Anlaşmalı Boşanma Protokolü” hazırlamaları şarttır.⁷ Bu protokolün el yazısıyla yazılması veya noter onaylı olması zorunlu değildir; bilgisayar ortamında hazırlanıp taraflarca ıslak imza ile imzalanması hukuken geçerlidir.⁹ Ancak protokol, mahkeme duruşmasında aile mahkemesi hakimi tarafından incelenip onaylanmadığı sürece bağlayıcılık kazanmaz.⁹ Tarafların, boşanma avukatı olsa dahi anlaşmalı boşanma duruşmasında mahkeme salonunda fiziken hazır bulunmaları ve boşanma iradelerini bizzat hakime sözlü olarak beyan etmeleri kanuni bir zorunluluktur; taraflardan biri mazeretsiz olarak duruşmaya katılmazsa süreç tıkanır ve hakim boşanma kararı veremez.⁹

Bölüm 3: Küresel Hukukta Paradigma Değişimi: Kusurdan Kusursuzluk (No-Fault) Sistemine Geçiş

Türkiye’deki katı usul ve “kusur” ağırlıklı ispat sisteminin aksine, dünya genelinde aile hukuku doktrini, evlilikleri yargısal bir savaş alanına çeviren bu anlayıştan hızla uzaklaşmaktadır. Karşılaştırmalı hukuktaki en derin doktriner ayrışma, boşanma rejimlerinin “Kusur” (Fault-based divorce) ve “Kusursuzluk / Anlaşmazlık” (No-Fault divorce) temellerine dayanması noktasında yaşanmaktadır.¹⁰

Anglo-Amerikan Hukukunda Tarihsel Kriz ve No-Fault Devrimi

Tarihsel olarak, İngiliz ortak hukuku (common law) geleneğinde ve ilk dönem Amerikan yasalarında boşanma son derece istisnai bir kurumdu ve ancak taraflardan birinin ağır bir evlilik kusuru (zina, evi terk etme, akılalmaz zulüm/cruelty) işlediğinin ve diğer tarafın tamamen “masum” olduğunun ispatlanmasıyla mümkündü.¹⁰ Toplumsal normlar, nükleer aileyi korumak adına boşanmayı bir tür toplumsal ayıp ve cezalandırma aracı olarak görmekteydi.¹¹

Ancak zamanla, evliliği fiilen bitmiş ancak yasal bir kusur sebebi bulamayan çiftler, boşanabilmek adına mahkemelerde sistematik olarak yalan yere yemin etmeye (perjury) ve sahte zina veya terk senaryoları kurgulayarak mahkemeyi yanıltmaya (collusion/muvazaa) başladılar.¹⁰ “Kusur” sisteminin bu ahlaki yozlaşması ve evlilikleri hukuki bir illüzyonla ayakta tutmanın işlevsizliği, 1970 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde Ulusal Komisyon tarafından hazırlanan Uniform Marriage and Divorce Act (Tek Tipi Evlilik ve Boşanma Yasası) ile köklü bir reforma uğradı.¹⁰

Bu yasa, boşanma literatürüne “No-Fault” (Kusursuz) kavramını soktu. Günümüzde Kaliforniya gibi birçok ABD eyaleti saf “no-fault” sistemi uygularken, New York gibi bazı eyaletler hem geleneksel kusura dayalı (zina, 1 yıldan fazla terk, hapis cezası, onur kırıcı muamele) hem de kusursuz (örneğin tarafların bir mahkeme ayrılık kararına veya yazılı ayrılık sözleşmesine dayanarak 1 yıldan uzun süre ayrı yaşaması) sebepleri karma bir yapıda sunmaktadır.¹⁰ Saf kusursuzluk sisteminde evlilik; eşlerin karşılıklı iradeleriyle feshedilebilen, suç ve ispat sarmalından arındırılmış bir hukuki ilişki olarak tanımlanır.¹³ Amerikan Yüksek Mahkemesi (Supreme Court), Maynard v. Hill davasında (1888) evliliğin basit bir sözleşme olmadığını, devletin gözetiminde bir statü olduğunu belirtmişse de; modern Yüksek Mahkeme içtihatları, yasal bir boşanmaya erişimi temel ve eşit bir anayasal hak (fundamental right) olarak kabul etmekte ve boşanmayı zorlaştıran ağır bürokratik engellerin anayasal sorunlar yaratacağını vurgulamaktadır.¹³

Birleşik Krallık’ta (İngiltere ve Galler) Boşanma Devrimi (2022)

Avrupa’da no-fault dalgasının en yeni ve radikal yankısı Birleşik Krallık’ta (İngiltere ve Galler) yaşanmıştır. Yarım asırdan uzun süre yürürlükte kalan 1973 tarihli Matrimonial Causes Act, boşanabilmek için eşlerden birinin zina, makul olmayan davranış (unreasonable behaviour), terk veya belirli süreli fiili ayrılık (separation) gibi 5 temel nedenden birini öne sürerek karşı tarafı suçlamasını zorunlu kılıyordu.¹⁴ 1990 yılında İngiliz Hukuk Komisyonu tarafından hazırlanan kapsamlı bir rapor, kusura dayalı bu yasanın eşler arasında gereksiz ve derin bir husumet yarattığını, süreci daha acımasız hale getirdiğini ve çatışma ortamının özellikle müşterek çocukların psikolojisinde kalıcı tahribatlara yol açtığını bilimsel verilerle kanıtlamıştır.¹⁵

Nihayetinde, yoğun sivil toplum baskıları ve hukuki gereklilikler neticesinde 6 Nisan 2022 tarihinde Divorce, Dissolution and Separation Act yürürlüğe girerek İngiltere’de “No-Fault” (kusursuz) boşanma dönemini resmen başlatmıştır.¹⁴ Bu reformla birlikte, eşler arasındaki suçlayıcı 5 kusur gerekçesi tamamen kaldırılmış, yerine sadece “evliliğin geri dönülemez şekilde yıkıldığına” dair tek taraflı veya ortak bir beyan (statement of irretrievable breakdown) yeterli kabul edilmiştir.¹⁴

Yeni yasa uyarınca Birleşik Krallık’ta süreç artık oldukça idari ve dijital bir zeminde yürütülmektedir. Eşler, Birleşik Krallık hükümetinin resmi portalı (GOV.UK) üzerinden (D8 formu ile) çevrimiçi olarak boşanma başvurusu yapabilmektedir.¹⁷ Sistem, Türkiye’deki uzun tahkikat veya kusur incelemesi yerine “Soğuma Süresi” (Cooling-off period) olarak adlandırılan 20 haftalık zorunlu bir bekleme süresi işletir.¹⁴ Bu sürenin amacı; ani ve fevri öfkeyle alınmış kararların önüne geçmek, taraflara mali konular ve çocukların geleceği hakkında medenice uzlaşma ve gerekirse arabuluculuk fırsatı tanımaktır. Süre bitiminde taraflar evliliğin fiilen bittiğini teyit ederek Conditional Order (eski adıyla Decree Nisi) talep eder.¹⁸ Bu emrin alınmasından 43 gün (6 hafta 1 gün) sonra ise evliliği hukuken tamamen sonlandıran Final Order (eski adıyla Decree Absolute) aşamasına geçilerek boşanma kesinleştirilir.¹⁸ Bu yeni reformla birlikte, karşı tarafın boşanma davasına itiraz etme (contesting) hakkı da neredeyse tamamen ortadan kaldırılmıştır.¹⁴ Böylece yargı mekanizması, bir kusur dedektifi olmaktan çıkıp, evliliğin tasfiyesini medenice yöneten bir organa dönüşmüştür.

Küresel Çapta “Boşanma” Kavramının Karşılaştırmalı Özeti

Küresel hukuki çerçeveler incelendiğinde; İsveç ve Avustralya gibi ülkeler boşanma sürecini tamamen idari ve “no-fault” eksenli bir bekleme (ayrılık) süresine endekslerken, Türkiye gibi yargı sistemleri hala ahlaki ve maddi sorumluluğu belirleyen kusur merkezli “Fault” sisteminde direnmektedir.

Bölüm 4: Boşanmanın Fer’i Sonuçlarında Karşılaştırmalı Yaklaşımlar: Velayet ve Mal Paylaşımı

Boşanma kararı, tarafların kişisel statülerinde yarattığı değişikliğin ötesinde; velayet (custody), nafaka (alimony) ve mülkiyet bölüşümü (property division) gibi “fer’i (ek) sonuçları” ile gelecekteki yaşamlarını kalıcı olarak şekillendiren bir süreçtir.

Velayet Rejimi Paradigmaları: Tek Velayetten (Sole Custody) Birlikte Velayete (Joint Custody)

Çocukların boşanma sonrasındaki statüsü, aile hukukunun en hassas sinir ucudur. Tarihsel süreçte, hem Türk hukukunda hem de dünya genelinde, boşanma halinde çocuğun velayetinin ebeveynlerden sadece birine (çoğunlukla anneye) verilmesi (sole custody) ve diğer ebeveyn ile belirli hafta sonlarında “kişisel ilişki” (visitation/contact) kurulması dogmatik bir ana kuraldı.²⁰

Ancak son yirmi yılda psikoloji, pedagoji ve çocuk gelişimi alanlarındaki ampirik çalışmalar, hukuku derinden etkilemiş ve küresel çapta “Ortak Velayet / Birlikte Velayet” (Joint Legal and Physical Custody) lehine büyük bir paradigma kaymasına yol açmıştır.²⁰ Ortak velayet konsepti, evlilik birliği sona erse dahi ebeveynlik rolünün bölünmezliği esasına dayanır. Ortak velayette her iki ebeveyn de çocuğun bakımı, eğitimi, sağlık hizmetleri, dini inancı ve yaşayacağı yer gibi temel ve stratejik kararlarda eşit söz ve onay hakkına sahiptir.²⁴

Akademik meta-analizler ve geniş çaplı literatür taramaları (örneğin 16 farklı bağımsız çalışmanın sonuçları); ortak fiziksel ve hukuki velayet düzenlemelerine tabi olan çocukların, tek velayet altındaki çocuklara kıyasla psikolojik uyum, yüksek özgüven, daha düşük duygusal/davranışsal sorunlar ve aile bağlarının korunması açısından çok daha pozitif sonuçlar verdiğini kanıtlamaktadır.²⁰ İlginç bir bulgu olarak, boşanan ebeveynler arasında yüksek çatışma olsa dahi, ortak velayet altındaki çocukların (her iki ebeveynle de pozitif ve sürekli iletişim kurabildikleri için) bu çatışmadan daha az zarar gördüğü saptanmıştır.²⁰ Bu somut bilimsel veriler ışığında, Amerika Birleşik Devletleri’nde Alaska, Michigan ve Kaliforniya gibi birçok eyalet, aksi açıkça ispat edilmedikçe (aile içi şiddet, fiziksel istismar veya ağır madde/alkol bağımlılığı istisnaları hariç) ortak velayetin “çocuğun üstün yararına” (best interest of the child) uygun olduğunu kanuni bir karine (rebuttable presumption) haline getirmiştir.²⁰

Türkiye’deki yasal durum ise yakın geçmişe kadar çok daha muhafazakardı. Türk Medeni Kanunu’nun (TMK m. 336/3) lafzı, boşanma veya ayrılık halinde hakimin velayeti eşlerden sadece birine vereceğini amir hüküm olarak düzenlemişti; yani sistem “Ortak Velayeti” reddediyordu.²¹ Aile mahkemeleri, velayeti alamayan ebeveyn için sadece belirli günlerde (örneğin iki haftada bir hafta sonu) fiziki ve elektronik iletişimi kapsayan “kişisel ilişki tesisi” kararı vermekteydi.²¹ Ancak uluslararası hukukun üstünlüğü ilkesi devreye girdi; Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve bilhassa eşlerin evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hak ve sorumluluklara sahip olmasını emreden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) 7. Ek Protokolü (m.5), Türk yargı sisteminde sismik bir etki yarattı.²⁶

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 2. Hukuk Dairesi’nin yakın tarihli devrim niteliğindeki içtihatlarıyla, TMK’daki yasağın AİHS 7. Ek Protokole aykırı olduğu tespiti yapılmıştır.²⁷ Akademik literatürün “amaca uygun daraltma” (teleological reduction) olarak adlandırdığı hukuki yorum yöntemiyle; ebeveynlerin müştereken talep etmesi ve bu durumun çocuğun fiziksel ve pedagojik gelişimine (üstün yararına) zarar vermeyeceğinin uzman raporlarıyla (SİR) sabit olması halinde, Türk hakimlerinin özellikle anlaşmalı boşanmalarda “Ortak Velayet” kararı verebilmesinin önü açılmış ve bu uygulama Türkiye’de de hızla yaygınlaşmaya başlamıştır.²¹

Mal Rejimleri ve Varlık Dağıtımı Ekonomisi

Boşanmanın en sert mücadelelerinden biri, tarafların yıllar içinde biriktirdiği varlıkların hukuki paylaşımıdır. Dünyada bu konuda temelde üç farklı felsefi yaklaşım bulunmaktadır ³⁰:

1. Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi (Participation in Acquired Property): Türkiye’nin 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren yeni TMK ile yasal mal rejimi olarak benimsediği ve Avrupa’nın bir kısmında uygulanan sistemdir.³⁰ Bu rejimde; eşlerin evlenmeden önce sahip oldukları, miras yoluyla intikal eden veya karşılıksız kazanımla (bağış) elde ettikleri varlıklar “Kişisel Mal” sayılır ve boşanma anında paylaşıma dahil edilmez.³⁰ Ancak evlilik birliği devam ederken tarafların emek ve çalışmaları karşılığında elde ettikleri tüm varlıklar “Edinilmiş Mal” (marital asset) statüsündedir ve boşanmada değer olarak (Artık Değerin Yarısı kuralı) eşit şekilde paylaştırılır.³⁰ Kritik bir detay şudur: Evlilik öncesi alınan bir evin değeri yıllar içinde enflasyon ve piyasa koşulları (pasif artış) nedeniyle artsa bile o ev kişisel mal olarak kalır. Ancak diğer eş, o evin kredisine doğrudan maddi bir katkı sağlamışsa, bu aktif katkısı oranında “Değer Artış Payı” alacağı talep edebilir.³² Türk uygulamasında mal kaçırma (hiding assets) vakaları çok sık yaşanmakta olup; eğer bir eş, katılma alacağını azaltmak kastıyla boşanmadan hemen önce muvazaalı yollarla (gizlice) mallarını devretmişse, bu değerler mahkemece yasal olarak “eklenecek değer” adı altında hesaplamaya dahil edilir ve kusurlu eşin alacak hakkından mahsup edilir.³⁰
2. Hakça Dağıtım (Equitable Distribution): İngiltere ve ABD’nin birçok eyaletinde (örneğin Massachusetts) uygulanan sistemdir. Bu sistemde yasal mülkiyetin tapuda/ruhsatta kimin adına kayıtlı olduğunun keskin bir önemi yoktur.³⁰ Hakim; evliliğin ne kadar sürdüğünü, tarafların mevcut ve gelecekteki kazanma potansiyellerini, ev işlerine ve çocuk bakımına yapılan manevi katkıları, çocukların barınma ihtiyaçlarını geniş bir takdir yetkisiyle değerlendirerek “hakça” (adil) bir dağılım yapar. Adil dağılım, mutlak %50/%50 eşitlik anlamına gelmez; dezavantajlı eşi korumayı hedefler.³⁰
3. Mal Ortaklığı (Community of Property): Eşlerin evlilik süresince kazandıkları her şeyin ayrılmaz bir bütün olarak kabul edildiği ve eşit bölüşüldüğü sistemdir.³¹

Uluslararası aile hukuku davalarında (cross-border divorces), hangi ülkenin mahkemesinin yetkili olacağı ve hangi mal rejiminin uygulanacağı (Private International Law), varlıkların akıbetini tamamen değiştiren stratejik bir hukuki mücadele alanıdır.³³ Örneğin, malvarlığının ifşası (discovery) konusunda Kıta Avrupası ülkeleri (ve Türkiye) sadece tarafların sunduğu müzekkere cevaplarına dayanırken, ABD’nin Kaliforniya eyaleti gibi sistemlerde tarafların tüm varlıklarını detaylıca ifşa etmelerini zorunlu kılan, aksi halde ağır cezai yaptırımlar uygulayan (real disclosure) çok daha agresif şeffaflık kuralları geçerlidir.³³

Bölüm 5: Yargı Dışı Çözüm Mekanizmaları ve Aile Arabuluculuğunda (Family Mediation) Avrupa ve Türkiye Perspektifi

Yıllar süren duruşmalar, kusur araştırmaları, tanık beyanlarıyla eşlerin birbirini yıpratması ve kamuya açık mahkeme salonlarının getirdiği stres, boşanma ihtilaflarını çözmekten ziyade psikolojik hasarı derinleştiren yapısal sorunlar barındırır. Geleneksel yargı (adversarial system) anlayışının iflas ettiği bu noktada; Kıta Avrupası, Anglo-Amerikan hukuk sistemleri ve çok yakın bir gelecekte Türkiye, Alternatif Uyuşmazlık Çözüm (ADR) yöntemlerine, özelde ise “Aile Arabuluculuğuna” (Family Mediation) güçlü bir geçiş yapmaktadır.³⁶

Arabuluculuk; tarafların, iletişim ve müzakere teknikleri konusunda uzman, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin (arabulucu) rehberliğinde kendi rızalarıyla kendi çözümlerini ürettikleri, yargılamaya göre çok daha hızlı, ekonomik, gizli ve esnek bir süreçtir.³⁸

• Avrupa Birliği ve Küresel Uygulamalar: 2008 tarihli Avrupa Birliği Arabuluculuk Direktifi, üye devletleri aile hukuku davalarında arabuluculuğu teşvik etmeye yöneltmiştir.³⁹ Ancak ilk yıllarda arabuluculuğun tamamen tarafların inisiyatifine (gönüllü) bırakılmasının başarı oranlarını istenen seviyeye çıkarmadığı görülmüştür.³⁹ Bunun üzerine, Avrupa Birliği içerisindeki 27 üye ülkenin 20’si, boşanmanın mali sonuçları (mal paylaşımı, nafaka) ve velayet gibi konularda bir tür “Zorunlu Aile Arabuluculuğu” (Mandatory Family Mediation) veya hakimin yönlendirmesine dayalı “opt-out” modellerine geçiş yapmıştır.³⁸ Özellikle İtalya ve Belçika gibi ülkeler, zorunlu ilk toplantı sistemini getirerek arabuluculukla başarıyla sonuçlanan (anlaşmalı boşanmaya evrilen) dosya sayılarını dramatik bir şekilde artırmışlardır.³⁹ ABD’de de benzer bir yapı mevcuttur; Kaliforniya eyaleti çocuk velayeti ve kişisel ilişki ihtilaflarında 1980’lerden bu yana zorunlu arabuluculuk uygularken (yılda 100.000’den fazla vaka), Florida eyaleti hem aile hem de mali ihtilaflarda “hafif dokunuşlu zorunluluk” (light-touch mandates) modeliyle %66’nın üzerinde bir uzlaşma başarısı yakalamıştır.⁴¹
• Türkiye’de Aile Arabuluculuğuna Geçiş Hazırlıkları: Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı, iş, ticaret ve tüketici uyuşmazlıklarında elde edilen büyük zorunlu arabuluculuk başarılarının ardından, sistemi aile hukukuna entegre etmek üzere (Yargı Paketleri kapsamında) son hukuki hazırlıklarını tamamlamaktadır.⁴³ Avrupa Konseyi’nin danışmanlığında yürütülen projelerde İsviçre ve Avrupa Birliği standartları incelenerek Türk hukukuna en uygun “Aile Arabuluculuğu” modeli tasarlanmaktadır.³⁶ Sistemin temel felsefesi; tarafların yıllar süren yıpratıcı çekişmeli mahkeme süreçlerinden kurtarılması, çocukların pedagojik gelişiminin güvence altına alınması ve boşanan eşlerin mahkeme salonlarındaki husumet yerine, hoşgörüyle ayrılıp gelecekte asgari bir diyalog zemininde buluşabilmeleridir.⁴³

Kritik İstisna: Aile İçi Şiddet: Avrupa Birliği normları ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası metinler (özellikle şiddet mağdurlarını koruyan İstanbul Sözleşmesi’nin 48. maddesi), çok net bir hukuki bariyer kurmuştur: Taraflar arasında fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik bir aile içi şiddet (domestic violence) veya ciddi bir güç dengesizliği söz konusuysa, bu durumdaki mağdurlar kesinlikle zorunlu arabuluculuk sürecine tabi tutulamaz.³⁸ Şiddet vakalarında arabuluculuk, zayıf tarafı fail ile uzlaşmaya ve taviz vermeye zorlayabileceği için (biased agreements), bu tür dosyalar doğrudan yargı ve koruma kalkanı içerisine alınmalıdır.³⁸

Bölüm 6: Sosyolojik Yansımalar, Küresel Demografik Eğilimler ve İstatistikler

Boşanma olgusu, sadece kanun maddeleriyle değil, o ülkenin kültürel kodları, ekonomik refah düzeyi ve hukuki prosedürlerin bireyler üzerindeki pratik etkileriyle doğrudan ilişkilidir.² OECD verileri ve küresel istatistikler incelendiğinde, evlilik oranlarının genel olarak düştüğü, ileri yaşlarda gerçekleşen “Gri Boşanma” (Grey Divorce) olgusunun arttığı bir demografik tablo ortaya çıkmaktadır.⁴⁶

Makro veriler ele alındığında, 1000 kişi başına düşen kaba boşanma hızlarında dünyanın zirvesinde Maldivler (binde 10.97) ve Kazakistan (binde 4.6) yer almaktadır.⁴⁹ Amerika Birleşik Devletleri (binde 2.5) ve Birleşik Krallık (binde 1.9), “Kusursuz” (No-Fault) yasaların getirdiği erişilebilirlikle birlikte boşanma oranlarının tarihsel olarak yüksek seyrettiği bölgeler olsalar da; genç nüfusun evliliği ertelemesi ve evlilik dışı birlikte yaşama (cohabitation) pratiğinin yerleşmesi sebebiyle son yıllarda istikrarlı bir düşüş trendi (COVID-19 pandemisi kaynaklı kapanmaların da etkisiyle ABD’de %16’lık spesifik düşüşler) sergilemektedir.⁴⁷ İngiltere’de 2022’deki “No-Fault” reformunun hemen ardından ise, sistemi bekleyen kilitli dosyaların açılmasıyla başvuru sayılarında dönemsel bir “sıçrama” (spike) yaşanmıştır.⁴⁷

Türkiye, binde 1.6’lık boşanma hızıyla, hem güçlü geleneksel aile bağları hem de hukuk sistemindeki katı kusur ispatı zorunluluğunun caydırıcılığı sebebiyle küresel ortalamanın ve Batı ülkelerinin oldukça altındadır.⁴⁹ Ancak Türkiye’deki nispeten düşük oran, evliliklerin tamamen sorunsuz olduğundan ziyade; yargılama sürelerinin yıpratıcılığının ve yoksulluk nafakası ile yüksek tazminat risklerinin bireyleri boşanma davası açmaktan alıkoyan yapısal bir “fren” mekanizması olarak çalışmasıyla da açıklanabilir.

Kanun koyucuların getirdiği yasal prosedürlerin sosyolojik sonuçları üzerine yapılan akademik araştırmalar da bu tezi doğrulamaktadır. Örneğin İsveç’te 1974 yılında yapılan ve yasaları serbestleştirirken eşlere 6 aylık zorunlu bir “Yeniden Değerlendirme / Soğuma” (Reconsideration) süresi getiren reform üzerine yapılan geniş çaplı bir ampirik araştırma (1.17 milyon çocuğu kapsayan veri seti) çarpıcı sonuçlar vermiştir.⁵¹ Yasaların salt serbestleşmesi çocukların lise mezuniyet oranlarını %5.6 düşürürken, sadece bu 6 aylık zorunlu bekleme süresine tabi olan ailelerde boşanma ihtimalinin %18.8 oranında azaldığı ve bu çocukların akademik eğitimlerini (lise) tamamlama oranlarının %1.8 arttığı tespit edilmiştir.⁵¹ Bu bilimsel veri, hukuk sistemlerinin “bireylerin boşanma özgürlüğü” ile “çocukların sosyo-kültürel geleceği ve ailenin istikrarı” arasındaki hassas dengeyi kurarken, İngiltere’deki 20 haftalık veya İsveç’teki 6 aylık bekleme (soğuma) sürelerinin ne kadar kritik birer sosyal politika aracı olduğunu tartışmasız biçimde ortaya koymaktadır.

Bölüm 7: Sonuç ve Gelecek Projeksiyonları

Türkiye ve dünya ekseninde boşanma hukuku incelendiğinde; evliliğin sona erdirilmesinin sadece hukuki bir formalite olmadığı, aksine devletlerin temel haklar, bireysel özgürlükler ve toplumsal istikrar vizyonlarının en açık yansıması olduğu görülmektedir.

Türk hukuk sistemi, yürürlükteki TMK hükümleri doğrultusunda “Kusur İlkesini” merkeze alan, sadakat yükümlülüğünün ihlalini maddi ve manevi tazminatla yaptırıma bağlayan korumacı ve geleneksel yapısını sürdürmektedir.³ HMK’nın katı kurallarıyla şekillenen tahkikat süreçleri (HTS kayıtları, müzekkereler, SİR raporları, yeminli tanık beyanları), maddi gerçeğe ulaşmada son derece titiz bir mekanizma sunsa da; davanın yıllarca sürmesi, eşler arasındaki çatışmanın kronikleşmesi ve iddia genişletme yasakları, bireyler üzerinde ağır bir sosyo-psikolojik fatura bırakmaktadır.⁴ Bu sistem içerisinde rasyonel ve zararsız yegane alternatif, yetkin bir hukuksal destekle hazırlanan “Anlaşmalı Boşanma” protokolü etrafında uzlaşabilmektir.⁷

Buna karşın küresel eğilim, Anglo-Amerikan hukukunda 1970’lerde başlayan ve 2022’de İngiltere’de tamamlanan bir devrimle, evlilikleri suçlama ve ispat batağından çıkaran “Kusursuz (No-Fault) Boşanma” sistemine evrilmiştir.¹⁰ Modern dünyada mahkemelerin görevi, eşlerden hangisinin zina yaptığını veya evi kimin terk ettiğini cezalandırmak değil; evliliğin fiilen bitip bitmediğini tespit ederek, boşanmanın fer’i sonuçlarını (velayet, nafaka ve mal dağıtımı) adalet zemininde tasfiye etmektir.¹⁴

Müşterek çocukların psikolojik bütünlüğünü korumak adına “Ortak Velayet” kavramının tek velayetin yerini alması ²⁰; Türk hukuk uygulamasında da uluslararası sözleşmelerin (AİHS 7. Ek Protokol) zorlayıcı gücüyle müşterek velayetin yargı pratiğinde yer bulmaya başlaması ²⁶; ve nihayetinde aile içi uyuşmazlıkların adliye koridorları yerine Aile Arabuluculuğu gibi barışçıl ve modern yollarla (şiddet vakaları kati surette hariç tutularak) çözülmesi yönündeki güçlü küresel irade, boşanma hukukunun gelecekteki rotasını çizmektedir.³⁸ Önümüzdeki on yıllarda tüm yargı sistemlerinin, ahlaki yargılamalardan ziyade uyuşmazlık yönetimine odaklanan daha esnek ve uzlaşmacı (non-adversarial) modellere geçiş yapması sosyolojik ve hukuki bir zorunluluk olarak öne çıkmaktadır.

Alıntılanan çalışmalar

1. Boşanma Davası – Av. Murat Aydar, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://avukatmurataydar.com/blog/bosanma-davasi/
2. Full article: The Increasingly Global Nature of Divorce, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/28375300.2024.2364547
3. Boşanma Süreci – Av. Murat Aydar, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://avukatmurataydar.com/blog/bosanma-sureci/
4. Adım Adım Boşanma Davası Aşamaları (Duruşmada Neler Olur?), erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://avukatmurataydar.com/blog/adim-adim-bosanma-davasi-asamalari-durusmada-neler-olur/
5. Doç. Dr. Ebru CEYLAN1 – DergiPark, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/596091
6. KARŞILAŞTIRMALI HUKUK PERSPEKTİFİNDEN TÜRK MEDENİ HUKUKUNDA BOŞANMANIN MALİ SONUÇLARINA İLİŞKİN ÜÇ ELEŞTİRİ Th – DergiPark, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4905848
7. Boşanma Davası Nasıl Açılır? – Av. Murat Aydar, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://avukatmurataydar.com/blog/bosanma-davasi-nasil-acilir/
8. Boşanma İşlemleri – Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.nvi.gov.tr/bosanma-islemleri
9. Anlaşmalı Boşanma Protokolü Nasıl Hazırlanır? (2026 Örnekleri …, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://akademi.avukataydinaydar.com/blog/anlasmali-bosanma-protokolu/
10. Fault vs. No-Fault Divorce – National Paralegal College, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.nationalparalegal.edu/public_documents/courseware_asp_files/DomRelImmig/Divorce/FaultVsNoFaultDivorce.asp
11. “Fault” in Divorce: Its History and Current Role (and a Recommendation for the Future), erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.aaml.org/wp-content/uploads/37-2_Article-2.pdf
12. No-Fault Divorce: A Cultural Product A Senior Honors Thesis Presented in Partial Fulfillment of the Requirements for graduation, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://kb.osu.edu/server/api/core/bitstreams/49c8b39f-eb0f-555e-9b39-4f7aef6b1a15/content
13. No-Fault Divorce: The Case Against Repeal – SMU Scholar, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://scholar.smu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=hunterpublications
14. No-Fault Divorce Solicitors in Kingston Upon Thames | Rose & Rose, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.roselegal.co.uk/divorce-matrimonial-law/no-fault-divorce/
15. No fault divorce: how the new law will reduce family conflict, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://law-school.open.ac.uk/news-research-news-and-blogs/no-fault-divorce-how-new-law-will-reduce-family-conflict
16. International Divorce and Jurisdiction Battles – Why Does Location Matter? – Berlad Graham, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://bglaw.co.uk/international-divorce-and-jurisdiction-battles-why-does-location-matter/
17. Get a divorce: How to apply – GOV.UK, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.gov.uk/divorce/file-for-divorce
18. Get a divorce: Finalise your divorce – GOV.UK, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.gov.uk/divorce/finalise-your-divorce
19. Get a divorce: step by step – GOV.UK, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.gov.uk/get-a-divorce
20. Child Adjustment in Joint-Custody Versus Sole-Custody Arrangements: A Meta-Analytic Review – American Psychological Association, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.apa.org/pubs/journals/releases/fam-16191.pdf
21. Child Custody Turkey – ER&GUN&ER Law Firm, erişim tarihi Nisan 26, 2026, 
22. NBER WORKING PAPER SERIES JOINT CHILD CUSTODY AND INTERSTATE MIGRATION Abi Adams Oğuz Bayraktar Thomas H. Jørgensen Hamish Low, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.nber.org/system/files/working_papers/w34571/w34571.pdf
23. Does Joint Physical Custody “Cause” Children’s Better Outcomes? – DigitalCommons@UNL, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1904&context=psychfacpub
24. The Role of Public Policy in the Enforcement of Foreign Custody Judgments: An Example of Joint Custody in Turkish Law – MDPI, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.mdpi.com/2071-1050/12/5/2060
25. Equal Isn’t Always Equitable: Reforming the Use of Joint Custody Presumptions in Judicial Child Custody Determinations – Boston University, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.bu.edu/pilj/files/2024/04/Caulley.pdf
26. BOŞANMA DURUMUNDA BİRLİKTE (ORTAK) VELÂYET – DergiPark, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/543483
27. Boşanma Sonucunda Birlikte Velayetin Türk Hukukunda Uygulanabilirliği Sorunu – DergiPark, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://dergipark.org.tr/tr/pub/taad/article/693626
28. BOŞANMADA ORTAK (BİRLİKTE) VELAYETİN KABULÜ SONRASI TÜRK HUKUKUNDAKİ DURUM ÜZERİNE ELEŞTİREL BİR DEĞERLENDİRME – DergiPark, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://dergipark.org.tr/tr/pub/taad/article/1515061
29. The 10 best Child Custody Lawyers in Osmangazi, Turkey (2026) – Lawzana, erişim tarihi Nisan 26, 2026, 
30. Family Law 2021 – Association of Corporate Counsel (ACC), erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.acc.com/sites/default/files/resources/upload/FL21_E-Edition.pdf
31. IAFL Introduction to European Family Law ‘Virtual Kyiv’ Webinar Divorce and financial splits: an essential outline Friday 19, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.iafl.com/media/6690/20210319-divorce-and-financial-splits-supporting-documents.pdf
32. Ending of the Regime of Participation in Acquired Property, erişim tarihi Nisan 26, 2026, 
33. Comparing Divorce Jurisdictions in International Family Law, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://international-divorce.com/comparing-divorce-jurisdictions-in-international-family-law/
34. Home State, Cross-Border Custody, and Habitual Residence Jurisdiction: Time for a Temporal Standard in International Family Law, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://digitalcommons.law.ggu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1147&context=annlsurvey
35. Evolutions in European Family Law: Towards a Common Core?, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://digitalcommons.law.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1330&context=jcls
36. ADR Mechanisms in Family Law Discussed at a Comprehensive Workshop – Council of Europe Programme Office in Ankara, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.coe.int/en/web/ankara/-/adr-mechanisms-in-family-law-discussed-at-a-comprehensive-workshop
37. Comparative Analysis of Mediation in Turkey, United States and in European Countries, erişim tarihi Nisan 26, 2026, 
38. Mandatory Family Mediation Schemes in the Context of the Istanbul Convention, erişim tarihi Nisan 26, 2026, 
39. Mandatory Mediation in Family Disputes – An Emerging Trend in the European Union? – Platforma Czasopism KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://czasopisma.kul.pl/index.php/recl/article/view/15707
40. Mandatory Mediation from a European and Comparative Law Perspective – Plurality and Diversity of Family Relations in Europe, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.cambridge.org/core/books/plurality-and-diversity-of-family-relations-in-europe/mandatory-mediation-from-a-european-and-comparative-law-perspective/17CF37CADE66FB433AD0DE297F306726
41. Learning From Europe’s Mediation Paradox: Why U.S. Mandates Are Leading Where the EU Stumbled – New York State Bar Association, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://nysba.org/learning-from-europes-mediation-paradox-why-u-s-mandates-are-leading-where-the-eu-stumbled/
42. Mandatory Mediation in England and Wales: A Paradigm Shift in Dispute Resolution – University of Missouri School of Law, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://scholarship.law.missouri.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1969&context=jdr
43. Türkiye introduces family mediation to shorten divorce cases – Daily Sabah, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.dailysabah.com/turkiye/turkiye-introduces-family-mediation-to-shorten-divorce-cases/news
44. 2025 Yılı Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi Resmî Gazete’de Yayımlandı., erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://adb.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/2025-yili-arabuluculuk-asgari-ucret-tarifesi-resm-gazete-de-yayimlandi25122024042747
45. ıv. uluslararası hukuk sempozyumu tam metin kitabı, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://kayit.asoscongress.com/files/asos2018alanya/2018_Hukuk_Tam_Metin_Kitab%C4%B1.pdf
46. Marriage and divorce: Society at a Glance 2024 | OECD, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2024_918d8db3-en/full-report/marriage-and-divorce_63dd0a7d.html
47. Divorce Rate by Country in 2025 and Where New Zealand Stands – Equal Exes, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://equalexes.com/divorce-rate-by-country-in-2025/
48. Divorce Rate by Country: The World’s 10 Most and Least Divorced Nations [Updated: 2026], erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.unifiedlawyers.com.au/blog/global-divorce-rates-statistics/
49. Divorce Rates by Country 2025: Global Statistics & Trends Worldwide, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://divorce.com/blog/divorce-rates-in-the-world/
50. Divorce Statistics and Facts | What Affects Divorce Rates in the U.S.?, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.wf-lawyers.com/divorce-statistics-and-facts/
51. Divorce law reform, family stability, and children’s long- term outcomes – IFAU, erişim tarihi Nisan 26, 2026, https://www.ifau.se/globalassets/pdf/se/2024/wp-2024-11-divorce-law-reform-family-stability-and-childrens-long-term-outcomes.pdf